Tóselip tór aldyna quraq kórpe...

О́ńirde jylda atap ótiletin áz Naýryz merekesin belsendi uıymdastyrýshylardyń biri – Qazaqstan áıelderiniń III forýmynyń delegaty, «Qanatty áıel» medaliniń, «О́z mamandyǵynyń úzdigi» ataǵynyń ıegeri Saqyp Raqymjanqyzy. 80-di alqymdap qalǵan apaı shırek ǵasyr boıy jetekshilik etip kele jatqan «Maqsat» etnomádenı klýby aıasynda tól merekemizdiń ulttyq naqyshpen, ózindik erekshelikpen ótýine uıytqy bolyp júr. – Saqyp apa, sizderdiń jas kezderińizde Ulystyń uly kúni qalaı toılanýshy edi? – Qazirgige qaraǵanda, aıyrmashylyǵy jer men kókteı desem, artyq aıtqandyq emes, qaraǵym. Týǵan jerim – Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdany. Soǵys bastalar aldynda týǵan-týystarym Qorǵan jaqqa qonys aýdarǵan. Ákem Raqymjan eńbek maıda­­­nyna alynady. 13 qursaq kótergen anam Qaı­rısha on saýsaǵynan óner tamǵan sheberli­giniń arqasynda shıetteı balalardy asyraǵany áli este. Osy qasıeti qyzdaryna da darydy. Men Makýshıno qalasyndaǵy tigin arteline jumysqa ornalasyp, ulttyq kıimderdi áshekeılep, ózindik mánermen pishýge úırendim. 1959 jyly Reseı Federasııasynyń jeńil ónerkásibi mınıstrligi uıymdastyrǵan jas sheberler baıqaýyna qatysyp, alǵash ret marapattalǵanym esimde. Jat jerde júrsek te, úlkender áz Naýryzdy toılaýdy esh umytpaıtyn. О́zindik sán-saltanatpen qarsy alyp, shyǵaryp salatyn. Kárisi de, jasy da úı-úıdi aralap, bir-birimen qushaqtasyp esendesetin. Qyrǵı-qabaq tanytyp júrgenderdi tatýlastyryp, qol alystyratyn. «Ulys baqty bolsyn! Tórt túlik aqty bolsyn! Ulysqa bereke bersin! Pále-jala jerge ensin!» degen bata-tilekter aıtylyp, adamdar kún men túnniń teńelýin shyn nıetpen qarsy alatyn. Ol kezderi Naýryz merekesi birneshe kúnge ulasyp, ár shańyraq qazaqtyń salt-dástúrlerin kórsetetin. Ájelerimiz baptap pisirgen jeti dámnen quralǵan naýryz kójeden aldymen aýyldyń aqsaqaldary aýyz tıip, sosyn balalarǵa kezek keletin erekshe tártip bolatyn. Jas kelinshekter qoldaryna shyraq alyp, «Alas, alas, pále-jaladan qalas» yrymyn jasaıtyn. Ydystardy alyp shyǵyp «Aq mol bolsyn!» dep sý quıatyn. Bıdaı shashyp, «Jylymyz toq bolsyn!» degen tilekter aıtatyn. Sýdy ydystan ydysqa aǵyzyp, bulaqtyń «kózin» ashatyn. Jastar jaǵy bir-birine syılyq, sútke bal qosqan «selt etkizer» taǵamyn usynatyn. Bastańǵy, altybaqan, toqym qaǵý syqyldy oıyndar oınalatyn. Jarapazan aıtqan balalar da syılyqtan qur qalmaıtyn. «Astyń betin ashyq qaldyrma, asty telmirtpe, as – táńiriń bergen nesibeń» degen úlkenderdiń qaǵıdalaryn qulaǵymyzǵa sińirip óstik. Osylaısha jas urpaqqa ımandylyq, tárbıe, izettilik úlgilerin qur sózben emes, jandy sýretter, naqty is-áreketter arqyly uqtyratyn. Esimde emis-emis qalǵany – osylar. Qazir Naýryz qarsańynda úı-ishin aǵartyp, tósek-oryndardy jańalap tazalyqqa beıimdeıtin sharalar da umyt bolyp barady. – Sizdiń uıytqy bolýyńyzben qurylǵan «Maqsat» klýby halqymyzdyń salt-dástúr­lerin, ádet-ǵuryptaryn, ulttyq merekelerdi talmaı nasıhattap kele jatqan kıeli sha­ńyraqtardyń biri. Osy jóninde áńgimelep berseńiz? – 1967 jyly Petropavl qalasyndaǵy №5 artelde, keıin Beskól aýdandyq turmys qa­jetin óteý kombınatynda kıim pishýshi, meńgerýshi qyzmetterin atqardym. 1970 jyly oblystyń «Eń úzdik kıim pishýshi sheberi» ataǵyn ıelendim. Ulttyq kıimderdi ózgeshe tigý mánerim unaǵan bolý kerek, tapsyrystar kóptep túse bastady. Al, 1989 jyly «Maqsat» áıelder otaýynyń uıymdastyrylýynyń basty sebebi, sol kezderi ortamyzǵa kóneniń kózindeı qaıta oralǵan áz Naýryzdyń tarıhtyń tereńinen tamyr tartatyn ulttyq bolmys-bitimin jurtshylyqtyń boıyna sińirý edi. Qatarymyzǵa Shámshııa Qýan­­dyqova, Manap Qabdósheva, Márııash Nuǵy­manova, Zaıra Saǵyndyqova, Aıman Maılına, Múslıma Júrsinova sekildi ulttyq óner jáne taǵam sheberleri tartylyp, basty atrıbýtymyz retinde aqqýdaı aq kımeshek kııý dástúrin qa­lypqa engizdik. Bel ortasynda óziń de júrdiń ǵoı. Sodan beri birde-bir Naýryz merekesinen shet qalǵan emespiz. Kıiz úılerdiń ishki jasaýy men turmystyq buıymdaryn jabdyqtaý bizge júkteldi. Ulttyq naqyshpen bezendirilgen kórpeler, jastyqtar, shymyldyqtar, qorjyn­dar­ǵa kózdiń jaýyn alatyn oıý-órnekter qurastyrylyp, ózgeshe úılesim tapty. Túkti kilem, alasha, jelbaý, basqur, tańǵyshtardyń alýan órnegi qoıyldy. Ásem órnekti kebeje, asadal, júk aıaq, aǵash tegene, aıaq-tabaq úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Et tartý, et jasaý, as berý dástúrleri túsindirildi. Meniń úıimdegi kúndelikti tutynatyn úı turmysy zattaryn oıý-órneksiz kezdestirý qıyn. Naýryz merekesi qarsańynda ótkizilgen bir saıysta tórt nemereme de ulttyq kıim kıgizip, ózim «Al, kánekeı, ájeler!» baıqaýynyń jeńimpazy atandym. Kelinim Saǵıla da ismer. 2001 jyly Astana qalasynda el Táýel­sizdiginiń 10 jyldyǵy qarsańynda ótken Qazaqstan áıelderiniń III forýmynda Elba­symyz biz daıyndap ákelgen qolóner kór­mesine arnaıy nazar aýdardy. Meniń usynys­tarymdy muqııat tyńdap, tıisti oryndarǵa tapsyrma berdi. Dúnıe júzi qazaqtarynyń quryltaıynda biz jabdyqtaǵan kıiz úıdiń júldeli oryn alǵanyn aıta ketken jón. – Ulystyń uly kúnin taǵylymdy, este qalarlyqtaı ótkizýdiń taǵy qandaı joldary bar dep oılaısyz? – Bizge Naýryzdyń ekologııalyq, astronomııalyq, ımandylyq, tabıǵı mánin túsindirý jaǵyna úlken nazar aýdarǵan durys. Tepe-teńdik, teńelý, tazarý, rýhanı jańarý merekesi ekendigi, Naýryzdyń qarsy alynýy, bastalý dástúri, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa arnalǵan dástúrler, ulttyq kıimderdi kııýge baýlý, salt-dástúrlerdi tek sahnalyq kórinis etip kórsetpeı, qazaqtyń óshpes dúnıetanymynyń biri retinde ýaǵyzdaý sharalary balabaqshalardan, mektepterden bastaý alý kerek. «Bir tal ekseń, Naýryz kúni on tal ek», «Atańnan mal qalǵansha – tal qalsyn» degen sózderdiń tárbıelik, ónegelilik maǵynasyn uǵyndyrýdyń mańyzy zor. Sosyn Ulystyń uly kúni meıramynda qurylǵan kıiz úılerdiń esigin tars jaýyp, qarapaıym halyqty kirgizbeý, araq-sharap ishý sekildi keleńsiz ádet áli tyıylmaı keledi. Osyndaı jaǵymsyz jaıttardy doǵarý kerek. Áńgimelesken Botagóz JAǴYPARQYZY. Soltústik Qazaqstan oblysy, Qyzyljar aýdany, Beskól kenti. –––––––– Sýrette: «Maqsat» etnomádenı klýbynyń jetekshisi Saqyp apaı. Sýretti túsirgen Amangeldi BEKMURATOV.