Táýelsizdik alǵan otyz jyl ishindegi qordalanǵan osyndaı ózekti máselelerdiń saldarynan bolǵan qoǵamnyń osy joǵary baldy silkinisi memleketke de, halqymyzǵa da asa aýyr tıdi jáne aýyr sabaq ta boldy. «Qańtar qasiretinen» keıin ekonomıka, adamdar jumys istep, kúndelikti nápaqasyn taýyp otyrǵan shaǵyn jáne orta bıznes, áleýmettik sala qatty zardaptan jaraly jolbarystaı kúı keship otyrǵany kóz aldymyzda ótip jatyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda elimizdiń ekonomıkasy men áleýmettik salasyndaǵy shuǵyl sheshimin tabýǵa tıis ózekti máseleler ashyq aıtyldy. Bolǵan iske birigip, jaıly ómir ornatý úshin qoǵamdaǵy shıqandaı syzdatqan keleńsizdikterdi zerdelep-zerttemese, tamyryn qımasa bolmaıdy. Otyrysta Qasym-Jomart Kemeluly aıtqan máselelerden osyny uqqandaı boldyq. Azýyn aıǵa bileıtin damyǵan elderdiń qaı-qaısynyń da berekesin shaǵyn jáne orta bıznes kirgizedi. Bizdiń elde de bıznestiń 90 paıyzyn shaǵyn kompanııalar quraıdy eken. Qańtar aıyndaǵy búlikshiler salǵan oıran kezinde eldegi endi damyp kele jatqan osy sala 100 mıllıard teńgeden astam shyǵyn shekti. Kelgen shyǵynnyń orny tolar, qıratylǵan ǵımarattary jóndeler. Biraq jemqorlyq matap tastaǵan shaǵyn jáne orta bıznestiń burynnan da adymy ashylyp ketken joq edi. Adamdar qujattaryn durystap, tıisti jerin, qajetterin alýy úshin talaı kún sergeldeńge túsedi jáne oǵan bıýdjetke emes, kóringenniń qaltasyna ketetin shyǵynyn shyǵarmaı isin asha almaıtyn. Munyń túp-tamyryn Prezıdent aıtty: «Áńgime komıssııalar, monopolıst operatorlardyń, túrli deldaldyń, qajetsiz agentterdiń tarıfteri týraly bolyp otyr. Endi bul qyzmetterdi kim tóleıdi? Árıne, tutynýshy tóleıdi. Bul jaǵdaılar qabyldanǵan zańdar men qaýlylardyń kesirinen bolyp otyr. Bul jerde memlekettik organdar qoǵam múddesin emes, jekelegen kompanııalardyń múddesin basshylyqqa alatyndaı quqyqtyq aktiler jatyr. Qazaqstandyqtardyń ózine jumsaı alatyn qarajaty osy kompanııalardyń qaltasyna túsedi», dedi Qasym-Jomart Kemeluly.
Qazir aýqatty adamdar men bala-shaǵasyna kúndelikti azyǵyn zorǵa taýyp júrgen joq-juqana jandardyń áleýmettik jiktelýi qarqyn alǵan. Muny Abaı atamyz aıtqan «eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı» degen qaǵıdadan bólek kórinis desek bolar. Adamdar eńbeginiń baǵalanbaýy, ádiletsizdik, eńbek túrine qaraı jalaqysynyń durys tólenbeýi olardy kedeıshilikke, odan qaldy qoǵamdaǵy áleýmettik teńsizdikke ákelip otyr. Prezıdenttiń: «Qazirgi tańda 1 mıllıonǵa jýyq adamnyń tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıine de jetpeıdi. Bul – sońǵy 10 jyldaǵy eń nashar kórsetkish. Qazirgi ýaqytta meniń tapsyrmam boıynsha halyqtyń tabysyn arttyrýǵa arnalǵan baǵdarlama ázirlenip jatyr», degen sózi ári ashy shyndyq, ári qazaqstandyqtardyń aldaǵy kúnge senimin uıalatty.
Ekonomıkanyń áli de shıkizat óndirýge táýeldiligin aıtqanda, aldymen aýyl sharýashylyǵy eske túsedi. Babalar quryǵy búgingi urpaqqa jat bolyp bara jatqandaı. Bir kezde «Reseıge jylyna 60 myń tonna et eksporttaımyz» degen sóz aıtyldy da qaldy. Prezıdenttiń sońǵy 5 jylda ǵana aýyl sharýashylyǵyna 2 trıllıon teńgedan asa qarajat bólingeni týraly aıtqany janyńdy aýyrtpaı qoımaıdy. Shyrmap alǵan jemqorlyq onsyz da túrli daǵdarysty bastan keshken salany turalatar túri bar. Sýbsıdııa túpki ıesine jetpeı, orta jolda talan-tarajǵa túsýde. Tipti aýyl sharýashylyǵyna esh qatysy joq salalar da onyń qyzyǵyn kórýde.
Eksport tek aýyl sharýashylyǵynda ǵana emes, ekonomıkanyń basqa salalarynda da mandyǵan joq. О́ndiriste de, ekonomıkanyń óz salalarynda da jegi qurttaı jemqorlyq eńse kótertpeı otyrǵany búgin belgili jaıǵa aınaldy. Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdenttiń ınvestısııa ákelýge tıimsiz bolǵan erkin ekonomıkalyq aımaqtar, Almaty bazaryndaǵy, keden beketterindegi bylyqtardyń betin ashý kerektigi týraly sózderi keleshek el damýyna kepili sııaqty estildi.
Endigi mindet Prezıdent aıtqan qadaý-qadaý máselelerdiń júzege asýyna ár qazaqstandyq atsalysýy qajet. Atalarymyz «Tozǵan qýdan toptasqan qarǵa da ozar» degen ǵoı. Memleketke, ultqa degen adaldyq, eldik sezimder ár qazaqtyń júregin jaýlasa, alynbaıtyn asý, jeńbeıtin synaq joq. Osynsha jerdi bizge amanattaǵan atalarymyz budan da aýyr kúnderdi bastan ótkergen. Olar urpaq qamyn oılaǵan edi. Sondyqtan da rýhy myqty boldy. Bıik rýh adaldyqty súıedi.
Murat BAQTIIаRULY,
Senat depýtaty
