Sonaý toqsanynshy jyldary el egemendigin nyǵaıtýdyń eleń-alańynda «aldymen ekonomıka, sonan keıin saıasat» degen uran boldy. Kezinde ol kerek edi, óıtkeni demokratııa býyna mastanǵan qoǵam jappaı saıasatker bolyp, kóshe demokratııasy ýshyǵyp ketti. Ár mekeme óz basshylaryn saılaýǵa kirisip, onyń sońy jershildik pen rýshyldyqqa ákep soqty. Al ekonomıkamyz Keńes dáýirinde shyrmalyp qalǵanyna baılanysty zardap shege bastady. Sondyqtan halyqtyń jaǵdaıyn tyǵyryqqa tiremeı, toqyraýdan alyp shyǵý mańyzdy boldy.
Al sońǵy onjyldyqtary halyqtyń saıasatqa aralasýy báseńdedi. Esesine, osy kezeńde ekonomıkanyń kóleńkeli tustary qylań berip, olıgarhııalyq ekonomıka bas kóterdi. Saıası ınstıtýttar at tóbelindeı baılardyń yqpalynda ketip, halyqtyń muńy atqarýshy bılikke jetpeı qaldy. Ashynǵan qoǵamnyń ashy daýysy údeı túsip, aqyry bıylǵy qańtar aıyndaǵy oqıǵaǵa ulasty. Onyń basy beıbit mıtıng bolyp bastalǵanymen aıaǵy qaqtyǵys pen qantógiske ákep soqty. Osyǵan erekshe mán bergen Memleket basshysy saıasat pen ekonomıka qatar júrýi kerektigin aıtty.
Rasynda Konstıtýsııanyń 66-babynda «Úkimet memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatynyń, onyń qorǵanys qabiletiniń, qaýipsizdiginiń, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýdiń negizgi baǵyttaryn ázirleıdi jáne olardyń júzege asyrylýyn uıymdastyrady» degen. Iаǵnı aldymen ár salada memlekettik saıasat ázirlenedi, sodan keıin olardyń basym baǵyttary belgilene otyryp ol ekonomıkanyń ár salasynda júzege asyrylady. Sondyqtan saıasat degen sózge úrke qaramaı, qaıbir aýqymdy jumystardy bastamaı turyp, onyń iske asyrý joldaryn naqtylap alǵan jón.
Al endi muny taldap kóreıik. Mysaly, agrarlyq salany damytýda qandaı saıasat bar? Bizdiń biletinimiz táýelsizdik alǵaly aýyl sharýashylyǵyndaǵy saıasat mıllıondaǵan gektar jerge bıdaı egý jáne ony eksporttaý bolyp keledi. Bul saıasat sonaý Keńes dáýirinen beri bar. Qazirgiden aıyrmashylyǵy, burynǵydaı ortaq qazandy toltyrý emes, endi ónimdi shetelge eksporttaý. Shetelderden myńdaǵan dollarǵa mal tasyp, mal bordaqylaý alańdaryn salamyz dep bir shýlasaq, keıin jaıylymdy ıgereıik dep dúrligip, tórt myń qudyq qazbaqshy boldyq. Ondaǵy saıasat ta et ónimin eksporttaý bolatyn. Al bul jumystardyń qorytyndysy sıyrquımyshaqtanyp ketti.
Endigi mal sharýashylyǵy salasyndaǵy saıasattyń basym baǵyty shoshqa ósirý bolyp turǵan sııaqty. Oǵan aıǵaq, ótken jyldary osy salaǵa ásirekóp sýbsıdııa bólingen. Aıtalyq, ár asyl tuqymdy jylqynyń aıǵyry men túıeniń býrasyn satyp alýǵa 100 myń teńgeden bólinse, ár atalyq shoshqaǵa 140 myń teńge berilgen. Olardyń analyqtary da qur qalmaıdy: ár basyna 40 myń teńgeden keledi.
Shoshqa óndirisi negizinen et kombınattaryna kerek. О́ıtkeni onyń maıy shujyq óndirisinde eń qajetti qospa bolyp sanalady. Árıne, sheshim qabyldamas buryn ony tarazyǵa salyp, jan-jaqty elekten ótkizgen durys edi. Mysaly, eldi dúrliktirgen pandemııa jaǵdaıynda bizdiń ımmýnıtetimizdi kóterýge qazy-qarta, jal-jaıa paıdaly boldy ma, álde kolbasa qajet boldy ma? Qymyz ben saýmal úlpildegen vırýs túgili qan túkirtetin týberkýlez taıaqshalaryn da joq qylyp jiberetinin el biledi.
Al áleýmettik salada qandaı saıasat bar, kópbalaly analardy qorǵaý ma, álde jastardy qoldaý ma? Eńbekpen qamtý salasynda ne jańalyq? Jylda halyqty oqytýdan kemshilik joq sııaqty, biraq kásibı jumysshylardyń qalyptasqan toby baıqalmaıdy. Bilim salasyndaǵy dańǵaza saıasattyń saldarynan jeke menshik joǵary oqý oryndary kóptep ashylyp, jastar ekonomıst pen zańger mamandyǵynyń aınalasynda toptasty, sońynda qos-qos dıplomy bar, biraq jumysy joq jastar kóbeıdi.
Endi kelip tehnıkalyq mamandarǵa zárý bolyp otyrmyz. Jergilikti jumysshylar syrttan keletin gastarbaıterge básekeles te bola almaı jatyr. Jumys berýshiler kóbine ózbek aǵaıyndardy alady. Sonymen qatar mıllıardtaǵan qarjy kórshi memleketke ketip, sol eldiń ekonomıkasyn kóterýge jumys istep jatyr.
Arnaýly áleýmettik qoldaý júıesindegi saıasat eldi jalqaýlyqqa úıretip jatqan syńaıly. Sondyqtan bul jumysty qaıta qarastyryp, oǵan tereń mán bermese bolmaıdy. Jalpy, áleýmettik tólemder týǵan balanyń sanyna qarap, birinshi baladan bastap bergen durys. Kezinde ózim ár otbasynda kem degende bir adam jumys isteýge tıis degen usynys aıtqanmyn. Sony qolǵa alý kerek. Bul kezindegi jaqsy saıasat dep esepteımin.
Qazir mınıstrlikter men ákimdikter «Jańa Qazaqstan» qurý jolynda ártúrli jobany ázirleýge kirisip ketti. Buryn nebir baǵdarlamalar men jol kartalarynan aıaq alyp júre almaıtynbyz. Endigi qoǵamnyń tilegi úkimet josparlary uzaqmerzimdi jyldardy qamtymaı, búgingi kúni kúıip turǵan máselelerdi sheshse deısiń.
Konstıtýsııada atap kórsetilgendeı, Qazaqstan úkimeti ózderi basqaryp otyrǵan sala jumystaryn ashyq júrgizip, árbir olqylyqtaryna jaýap berýi kerek. Bir sózben aıtqanda, ár mınıstrlik, ákimder ekonomıkanyń barlyq salasynda qoǵamǵa túsinikti, oryndaý merzimi belgili jumystardy qolǵa alýǵa tıis. Onyń basymdyqtaryn belgilep, jan-jaqty oılastyryp, ábden elekten ótkennen keıin ǵana tájirıbege engizý qajet. Eń basty nysana – syldyrlaǵan makroekonomıkalyq kórsetkishter emes, adamı ólshemder bolǵany jón.
Atamurat ShÁMENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
