Gonkongtegi osy bir tóbe týrızmge qarjyny molynan quıyp otyr
Jumyr jerdiń betinde qanshama ǵajaıyp elder, ǵıbratty adamdar, kórikti mekender men tabıǵattyń tylsym qubylystary bar. Jaratqan ıemiz tek kórýge jazsyn. Azdy-kópti jýrnalıstik ǵumyrymyzǵa buıyrǵan jerdiń biri Gonkong qalasy bolatyn. Álbette týrısterge tabany tıgen elderdiń kórikti jerlerin emin-erkin aralaýǵa múmkindik bar. Al biz sııaqty ýaqyty tyǵyz jandar bıik úıleri kók tiregen osynaý elge kele qalsaq, eń bolmasa, Vıktorııa shyńyna shyǵýy kerek eken. Bir qaraǵanda, bul shyń týraly aıtatyn da túk joq sııaqty. Biraq, kórý kerek.
Áıtpese, quzar shyńdary men oıpattary tolyp jatqan Qazyǵurt pen О́gem taýlarynyń arasynda ósken taý qyzyna bir tóbe tańsyq bolyp pa?! Odan qala berse Alataýdyń baýraıyndaǵy Almatyny alaqanyńa túgel salyp beretin Kóktóbemiz bar.
Aıtqandaı, Túrkııanyń Qojaeli degen ólkesinde Kartepe (Qartóbe) degen bizdiń Shymbulaq sııaqty muzarttary qysy-jazy qarǵa oranyp jatatyn keremet taý-shańǵy keshenin kórýdiń sáti túsken. Alaıda, ol kezde Kartepege aǵylyp jatqan adam kórmegen edik. Sirá, munda kóbinese kásipqoı shańǵyshylar men aýqatty eýropalyqtar demalatyn sııaqty.
Degenmen, Vıktorııa shyńynyń osy tóbelerden birneshe ereksheligi bar. Birinshiden, jylyna orta eseppen bıigine 6 mıllıon týrıst kóteriletin tóbe týrızmge tıyndy shelektep tógip otyr. Ekinshiden, bul shyńnyń basyna 1888 jyly salynǵan tramvaı-fýnıkýlermen shyǵýǵa bolady. Úshinshiden, jalpy, bul tóbege úsh túrli jolmen: tramvaı-fýnıkýlermen, avtobýspen, jaıaý aınalma jolmen shyǵa alasyz. Eń qymbaty da, qyzyǵy da, jedeli de Gonkong tarıhynyń bir bóligi bolyp tramvaı joly jatyr. Al jaıaý jolmen shyǵatyn 3,5 shaqyrymǵa sozylatyn bul joldy keıde sportshylar eńseredi. Biraq, kórinisi óte ádemi, mıstıkalyq kınolardaǵy sııaqty ıreleńdegen joldary bar, tropıkalyq túrli aǵashtarǵa kómkerilgen dese-di.
Ne desek te, Vıktorııa shyńy Gonkong aralynyń eń bıik núktesi ári eń kórikti jeri sanalady. Al týrıster lyq toly tramvaı-fýnıkýlerdi sonaý 1888 jyly tóbege súırep shyǵarý úshin qanshama tehnıka, tross qajet boldy eken deseńizshi.
Jyldyń tórt emes, úsh-aq mezgili bolatyn Gonkongqa biz mýssondyq jańbyrlar maýsymynda kelgen ekenbiz. Álsin-álsin damyldap baryp, kúndiz-túni tópeleı beretin nóserge jergilikti halyq ábden tóselip te alǵan. Qurǵaq qonaqúıden dalaǵa shyqsań, týra býy burqyraǵan monshaǵa kirgendeı bolasyń.
Tóbesi kókke shanshylǵan, aldy 100 qabattan asatyn, basyn bult shalǵan ǵımarattar Gonkongti kádimgi qurlyqtaǵy Qytaıdan daralaıdy. Bul da túsinikti. Ǵasyrdan da astam kezeńde Ulybrıtanııanyń bodanynda bolǵan, memleket ishindegi memleket áli de óz derbestigin joımaı otyr. Gonkongtiń «Tumandy Albıon» dep aýyzeki tilde aıtyla beretin Londonǵa uqsaıtyn tusy kóp. Klımatynan da bólek, mádenıeti, áleýmettik tirshiligi, qala berdi ómir salty da aǵylshyndardan kóp juǵysty bolǵan. Jańbyrly maýsym bastalǵanda bular da qolshatyrlaryn tastamaıdy.
Gonkong – bul Ońtústik-Qytaı teńiziniń eki júz alpys araly. Qytaıdyń arnaýly ákimshiligi bar aýdany. Bul iri halyqaralyq qarjy ortalyǵy, qus tumaýy epıdemııasynyń oshaǵy, Shyǵys pen Batystyń úılesimdilik sınergııasy, Aspanasty eli men Brıtan ımperııasy dástúrleriniń astasýy, álemdegi mıllıonerler men mıllıarderlerdi barynsha kóp toǵystyrǵan qala. Gonkongta Brıýs Lı men Djekı Channyń kindik qany tamǵan. Bul tóbesi kók tiregen ǵımarattary túnde alyp shamdaldarǵa aınalatyn qala. Iаǵnı zamanaýı tehnologııalardyń ordasy.
Bul qalada qoǵamdyq kólikterdiń qozǵalysy óte tıimdi úılestirilgen. Bárin qamtıtyn MTR relstik metro jelileri, tramvaılar, avtobýs baǵyttarynyń órmegi, parom qatynastary adamdar turatyn búkil araldardy jalǵap tur. Bul tabıǵaty men sáýleti ǵajaıyp úndesken meken. Mysaly, týra Máskeý qalasynyń aýmaǵyndaı qalada 7 mıllıon halyq turyp jatyr. Biraq, onyń tórtten bir ǵana bóliginde aldy júz qabattan asatyn qurylystar salynǵan, qalǵan jaǵyn tabıǵat jaratqan kúıinde – saıabaqtar, demalys oryndary men qoryqtar alyp jatyr. Tropıkalyq klımattyń qudireti ǵoı, qaıda kóz salsań da kók maısa aǵashtar jaıqalyp tur.
Sonymen, Vıktorııa shyńy Gongkong aralynan 552 metr bıiktikte ornalasqan. Shyńǵa kúndiz barsań da, túnde barsań da jarty shaqyrym tómende jatqan qala keremet bolyp kórinedi. Tek tumandy kúnge tap bolmasańyz bolǵany. Olaı bola qalǵandaı bolsa, onda tramvaımen kóterilip, yǵy-jyǵy týrısterdiń arasynda týysqandaryńyzǵa túrli tábárikter satyp alyp, keıin qaıtasyz. Munda aýa raıy sát saıyn qubylyp jatatyn sııaqty. Sátin salyp, aspan shaıdaı ashyq bolǵan kezde tómende jatqan qala alaqanǵa salǵandaı ádemi kórinedi. Bultsyz túnde de solaı, tóbesi kók tiregen myńdaǵan bıik ǵımarattardan quralǵan Gonkong panoramasy jaryq shamdarmen nurlanyp, kóz qýantady. Qalanyń týrıster tamashalaıtyn alańy «Aspan terrassasy» dep atalady. Bul jerde arnaıy tilek jazyp qaldyratyn júrek músindi oryn bar.
Al tramvaıǵa otyrǵan týrısterdiń kópshiligi fýnıkýlerdiń oń jaǵyna nemese aldyńǵy oryndyqtaryna jaıǵasýǵa umtylady. О́ıtkeni, oń jaqta qala sýreti jatyr. Al aldyńǵy jaqtaǵylar osyndaı bıik shyńǵa tramvaıdyń qalaı shyǵatynyn kórgisi keledi.
Shyńǵa Ulybrıtanııada 63 jyl 7 aı boıy bılik qurǵan Vıktorııa patshaıymnyń aty berilse de, jergilikti halyq ony jaı «Shyń» dep qana ataıdy eken. Sol sııaqty bul bıiktik kóbinese Maýnt-Ostın degen atpen áıgili.
Eger bul shyńnyń basyna demalys kúnderi shyǵatyn bolsańyz, uzyn-sonar kezekke turýǵa týra keledi. Tramvaı ár on mınýt saıyn qatynasa da, halyq yǵy-jyǵy.
Shyńǵa shyqqan soń qalany tamashalaıtyn panoramalyq alań ornalasqan Peak Tower-de tolyp jatqan dúkenderge tap kelesiń. Mundaı sývenırlerdiń neshe túri jetip artylady. Týrısterdiń barlyǵy da osy saıahatty esinde saqtap, jaqyndaryna syı-káde jasaý úshin saýdany qyzdyra túsedi. Áıtpese, sol buıymdardyń kópshiligi tómen jaqta jarty baǵasyna arzan. Degenmen, estelik buıymdy áıgili Vıktorııa shyńynyń basynda satyp aldym degen aty bar ǵoı.
Bul jerde arnaıy bas suǵa ketýge bolatyn jer – «Madam Tıýssonyń balaýyz músinder mýzeıi». Arzan emes. Biraq, balalar men zeınetkerlerge jeńildik jasalǵan. Munda júzdegen eksponat bar. Týrısterdi mindetti túrde gonkongtyq «Djekı Chan» qarsy alady. Biraq, shyǵys jekpe-jek óneriniń has sheberi, ataqty aktermen óz fotoapparatyńyzben sýretke túse almaıdy ekensiz. Aqysyn tóleseńiz mýzeı qyzmetkerleri óz apparattaryna túsirip, jaqtaýshaǵa ádemilep salyp beredi.
Ári qaraı álemdik elıta sizdi kútip tur. Bred Pıtt, Andjelına Djolı, Madonna, Barak Obama, Devıd pen Vıktorııa Bekhem deısiń be, qaısysymen qushaqtasam deseń de óziń bilesiń. Árıne, belgili bir sheńberde. Aıtpaqshy, árbir músinniń tusynda sol personajǵa saı atrıbýttar jasalǵan. Músinniń zamany men kıimine qaraı saılanyp, sýretke tússeńiz bolady. Mysaly, teńiz qaraqshylarynyń kıimderin kıip, pırattardyń keıpine ene alasyz.
Qus qanaty talatyn bıiktikte basqa da qyzyqtar bar. Árkim qaltasyna qaraı qydyrady. Qymbat restorandardan, ortanqol dámhanalardan da teńizden tabylatyn túrli-túrli dámdi taǵamdar tabylady. Balalar oınaıtyn alańdar da bar.
Biraq, kezinde Maýnt-Ostınniń tóbesinde tek qana aǵylshyn aýqattylary men joǵary laýazym ókilderi ómir súrgen. Qarapaıym qytaılyqtarǵa qalanyń eń bedeldi aýdanynda turýǵa ruqsat etilmegen.
Bizge «Peak Tower» kesheniniń bir qabatynda «Ripley’s Believe It or Not!» («Qalamasań – senbe») dep atalatyn erekshe bir mýzeı bar ekendigin aıtqan. Mundaǵy 450-deı adam aqylyna syımaıtyn ǵajaıyp buıymdardy saıahatshyl jýrnalıster jınaǵan eken. О́kinishke oraı, ony aralap júrýge bizdiń ýaqytymyz tyǵyz boldy. «Peak Explorer Motion Simulator» – arnaýly sımýlıatory da qyzyq, onyń kómegimen qalaǵa vırtýaldy saıahatqa shyǵýǵa bolady eken.
Mysaly, sonaý 1955 jyly Klark Geıbldyń qatysýymen túsirilgen «Soldat ýdachı» fılminiń basy men aıaǵy Shyńǵa shyǵaratyn osy tramvaıda túsirilipti.
Qysqasy, Gonkongqa jolyńyz túsip, bir ǵana jerdi aralaıtyn múmkindigińiz bolsa, onda – Vıktorııa shyńyna shyǵyńyz. Eger bul qalanyń kóp jerin kórgińiz kelse, onda Vıktorııa shyńynan bastańyz.
Al men Vıktorııa shyńyn esime alǵan saıyn qýanamyn. О́ıtkeni, bizdiń de Kóktóbemiz, Shymbulaqtaǵy ertegideı qaraǵaı, samyrsyndarǵa oranǵan shatqaldarymyz bar. Kórkemdigi jaǵynan áldeqaıda ádemi. Tabıǵattyń bizge bergen baılyǵy artyq bolmasa, bir mysqal kem emes.
Kúnderdiń kúninde álemdi sharlap bolǵan týrıster de jańa mekenderdi izdeı bastaıdy. Al bizdiń Kóktebe de abattanyp, ajarlanyp keledi.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
–––––––––––
Sýretterde: Vıktorııa shyńynan qalaǵa qaraǵanda.
