Aýyldy uıqy basyp tur. Nege?

Krasnogor poselkelik okrýgine qarasty Kalachı aýylyndaǵy tosyn jaǵdaıdyń jaýaby tabylmaı turǵanyna týra bir jyldan asty. Jumbaq qubylys 2013 jyldyń naýryz aıynda tirkelgen edi. Sodan beri bas aınalý, uıqyshyldyq, umytshaqtyq, tipti, esten taný belgilerimen aýyldyń 50-ge tarta turǵyny dárigerlerge júgingen. Esil aýdandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Qabdiráshıt Álmaǵanbetovtyń habarlaýynsha, tek ótken jyldyń sońynan beri oqys dertke shaldyqqan 37 adam aýrýhanaǵa jatqyzylǵan kórinedi. Olardyń basym bóligi jansaqtaý bóliminde em qabyldaǵan. Oqıǵa óńirde eleýli alań­daýshylyq týǵyzyp, respýb­lıkamyzdyń jetekshi aqparat quraldary árqıly habarlar taratty. Aqparattyq negizdegi bul materıaldar oqtyn-oqtyn qaıtalanyp jatty. Biraq, máseleniń túp-tórkinine jetip, sebebin dóp basyp anyqtaý áli kúnge múmkin bolmaýda. О́ıtkeni, ǵalymdar, bilikti mamandar óz tájirıbesinde tabıǵaty tosyn mundaı aýrýdy kezdestirmegendigin aıtady. Issaparlar barysynda, bul týraly aýyl adamdarynan ózimiz de kóp jaǵdaılardy esitip, tań­ǵalǵanbyz. Kesel kútpegen jerden jabysa qalatyn kórinedi jáne ol eshqandaı jas talǵamaıdy. Dárigerlerge júgingenderdiń ja­sy 14-70 aralyǵynda. Kalachı turǵyny Nadejda Iаkımovanyń aıtýynsha, balyq aýlaýdan oralǵan 38 jastaǵy zińgitteı azamat úı senegindegi oryndyqqa dem alaıyn dep jaıǵasqan boıda qalyń uıqyǵa ketken. Ol aýdandyq aýrýhanada 26 saǵattan keıin oıanǵan. Deneshynyqtyrý sabaǵynan keıin 9-synyp oqýshysy dál osyndaı keıipke ushyrap, 38 saǵattan soń oıanypty. «Tańerteń múldem oıanbaı qalamyz ba dep qorqamyz», deýshiler de bar. Mundaı háldegi adamdar árqıly ýaqyttan keıin oıanǵanymen, aǵzasynda eshqandaı ózgeris baıqalmaıdy. Dárigerler tarapynan júrgizilgen muqııat tekserister qorytyndysy esh­qandaı aýytqýshylyqty tirke­megen. Demek, aldyn alý sharalaryn júrgizý múmkin bolmaı otyr. Uıqy sındromynyń syr-sebebin árkim árqıly boljaıdy. Keńes zamanynda Kalachı aýylynyń mańynda ýran óndirilgeni belgili. Krasnogor kentinde myńǵa jýyq adam eńbek etip, máskeýlik jabdyqtaýda bolǵan. Toqsanynshy jyldary ken oryndary jabylyp, záýlim úıler qańyrap bos qaldy. Bul da jergilikti atqarýshy organdarǵa qosymsha máseleler týdyryp, birshama otbasy aýdan ortalyǵyna kóshirilgen. Al, Kalachıdiń turǵyndary 814-ten 600 adamǵa kemigen. Krasnogor mańyndaǵy ashyq-shashyq ýran qaldyqtaryn araǵa onshaqty jyl salyp «Ýranlıkvıd» kásiporny sýǵa bóktirip japty. Mundaıda jumbaq keseldiń paıda bolýyn aldymen álgi ýranmen baılanystyrý zańdy nárse. Onyń ústine, uzaq jatqan osy kómbelerden radon gazdary bólinip, baqylaýǵa kónbeıtin uıqy alyp kelýi múmkin degendi aıtýshylar bar. Sondyqtan, aýyl byltyrdan beri oblystyq, respýblıkalyq deńgeıdegi arnaıy komıssııalardyń tyńǵylyqty tekserisine alyndy. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy, medısına ǵylymdarynyń doktory Qasymjan Táshmetov mundaı brıgadalar aýa quramyn 500 ret zerttep, radıasııalyq fondy 760 ret ólshep, aýyzsýdy, topyraq quramyn teksergenimen, qalypty normadan aýytqýshylyq taba almaǵanyn alǵa tartady. Sonymen birge, 29 ret zerttelgen shash, tyrnaq, taǵy basqa úlgiler de shekti normaǵa saı bolyp shyqqan. Sarapshylar zamanalyq ozyq jabdyqtardy, dozımetrlerdi, aýadaǵy radon quramyn anyqtaıtyn quraldardy paıdalanǵan. Saraptamalar aýdandyq aýrýhanada zerttelip, jedel shtabtyń baqylaýyna alyndy. Biraq, dárigerlerdiń tilimen aıtqanda, «teris» nátıje tirkelýde. Sonda bul ne bolǵany? Sana san-saqqa júgiredi. Al, uıqy basqan jergilikti turǵyndar bolsa, mamandardyń aýzynan shyǵatyn resmı qorytyndyny asyǵa tosýda. Respýblıkalyq komıssııa múshesi, medısına ǵylymdarynyń doktory Roza Abzalovanyń pikirinshe, budan buryn aýa arqyly, ylǵaldyń túsýi jáne basqa joldarmen taraıtyn vırýstyq áser de joqqa shyǵarylyp otyr. Júıke júıesin zaqymdaýy múmkin bakterııalyq jáne sáýlelik yqpal men menıngıt, ensefılıt sııaqty keselderdiń belgileri tabylmaǵan. Búgingi kúni de komıssııa jumysy jalǵasýda. Jaǵdaı Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń aıryqsha baqylaýynda. Qoldaǵy bar búkil zertteý materıaldary muqııat taldanyp, aı sońyna qaraı naqty jaýap qaıtarylýy múmkin. Demek, turǵyndardyń túbegeıli qobaljýyna negiz joq sııaqty. Aýdan basshylary aýyl tur­ǵyndaryn basqa eldi mekenderge kóshirý týraly másele qarastyrylmaǵanyn aıtady. Osy jaǵdaılarǵa qarap, Kalachı keseliniń jumbaǵy túbegeıli sheshildi deýge kelmeıtindeı. Maqala taqyrybyndaǵy «Nege?» degen suraqty alyp tastaý da qazirshe erterek sııaqty. Baqbergen AMALBEK, Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy, Esil aýdany.