Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Biraq G.Iаgoda birneshe kúnge kesh qalǵan edi. I.Stalın 17 mamyrda-aq F.Goloshekın men N.Nurmaqovtyń atyna jedelhat joldap, «Bókeıhanovtyń Qazaqstanǵa ýaqytsha saparyna nemese sizderde onyń turaqty jumysyna qarsylyq bildiresizder me, dereý habarlańyzdar», dep, Qazaqstan basshylarynyń pikirin suraǵansyǵan bolatyn.
Shyn máninde, sol kezeńde I.Stalınge qarsy kúsheıip turǵan oppozısııalyq blokqa pıǵyldas bolǵan, ári Qazaqstandaǵy F.Goloshekınge qarsy qazaq qaıratkerlerine dem berip otyrǵan Á.Bókeıhanovty Qazaqstanǵa jiberý qaýipti dep tanylǵan edi. Sonymen qatar, Qazaq AKSR Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy N.Nurmaqov pen Aǵartý halyq komıssary ári Á.Bókeıhanovtyń týǵan kúıeý balasy S.Sádýaqasovtyń burynǵy Alashorda basshysyna degen iltıpaty 1925 jyldyń ózinde-aq BK(b)P OK-ne belgili bolatyn. Sondyqtan da, I.Stalın F.Goloshekınge qosaqtap, N.Nurmaqovtan «pikir» surady. О́kinishke qaraı, I.Stalınniń atalǵan jedelhatyna Qazaqstan basshylarynyń qandaı jaýap qaıtarǵany bizge belgisiz, biraq osy 1927 jyldan bastap Á.Bókeıhanovtyń Qazaqstanǵa barýyna múldem tyıym salyndy. Bul G.Iаgodanyń naqty usynysy edi.
Biz 2021 jyldyń jazynda Máskeý qalasyna barǵan ǵylymı saparymyzda osy hattyń túpnusqasymen tanysqan bolatynbyz. Búgin hattyń tolyq mátinin qazaq tiline aýdaryp, Sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
BMSB tóraǵasynyń orynbasary G.Iаgodanyń BK(b)P Ortalyq komıtetine jáne I.V.Stalınge Á.N.Bókeıhanov týraly jazǵan haty
1922 jyly Bókeıhanovtyń Qazaqstanda bolýy keńestik jáne partııalyq qurylystyń qalypty júrýin qıyndatady dep tanyldy, osyǵan oraı ol Máskeýge jer aýdaryldy.
Jer aýdarýda bolǵan kezinde Bókeıhanov óziniń burynǵy prınsıptik ustanymdarynan bir de bir ıotaǵa (ólshem birligi – S.Sh.) keri sheginbedi. Ulttyq arazdyqty qozdyrýǵa, olar «otarlyq» dep ataıtyn Máskeý basshylyǵynan «azat etýge», partııanyń Qazaqstandaǵy praktıkalyq is-sharalaryna qarsy is-qımylǵa baǵyttalǵan Bókeıhanovtyń jelisi aıqyn kórinip turatyn birqatar qujat (mátinde: «Rıad dokýmentov, cherez kotorye krasnoı nıtıý prohodıt lınııa Býkeıhanova...» dep berilgen – S.Sh.) osyny dáleldeıdi.
1926 jyly Bókeıhanov Ǵylym akademııasy jabdyqtaǵan Qazaqstandy zertteý jónindegi ekspedısııaǵa jiberildi.
Bókeıhanovtyń osy kezeńdegi qyzmetine júrgizgen bizdiń baqylaýlarymyz Bókeıhanovtyń Qazaqstanda júrgizgen antıkeńestik úgit-nasıhatynyń birqatar faktisin anyqtady. Bókeıhanov qazaqtardyń orys qonystanýshylaryna degen óshpendiligin qozdyrdy; halyqty orystardyń Qazaqstanǵa qonys aýdarýyna neǵurlym batyl qarsy turýǵa úgittedi; Keńes bıliginiń jerdi paıdalaný máselelerindegi saıasatynyń «durys emestigin», Qazaqstan jaǵdaıynda kooperasııa arqyly sosıalızmge kóshýdiń múmkin emestigin dáleldedi; jańa oppozısııamen yntymaqtastyqta boldy.
Ol osy oı-pikirleriniń barlyǵyn ekspedısııa músheleri – qazaq stýdentteri men ekspedısııa turaǵyna arnaıy qajylyq jasaǵan (bul jerde Á.Bókeıhanovqa arnaıy baryp, sálem bergen adamdardy «arnaıy qajylyq jasaǵan» dep jazyp otyr. 1928 jyly L.Troskıı Almatyǵa jer aýdarylǵan kezde de ony kórýge, tildesýge barǵan adamdardy OGPÝ ókilderi «sovershılı palomnıchestvo» dep sýrettegen bolatyn – S.Sh.) Qazaqstan jumysshylary arasynda damytty. Osyǵan baılanysty 1926 jyly qyrkúıekte Bókeıhanov BK(b)P Qazaq ólkelik komıtetiniń kelisimimen Qazaqstannan Máskeýge alastatyldy.
Sońǵy ýaqytta Bókeıhanov Qazaqstanǵa barýǵa qatty talpynýda. Bizdiń materıaldar Bókeıhanovtyń bul áreketterin Qazaqstandaǵy antıkeńestik jáne antıpartııalyq barlyq kúshtiń bizge qarsy úlken birigý jolymen júrip jatqan Qazaqstandaǵy belgili bir kóńil kúımen baılanystyrady.
Joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp, biz Bókeıhanovtyń Qazaqstanǵa barýyna ruqsat bermeý qajet dep eseptegenimizben, jergilikti partorgandar onyń Qyzylordaǵa ýaqytsha barýyna qarsy bolmaı turǵandyqtan, biz Bókeıhanovtyń Qazaqstanda bolý faktisinen týyndaýy múmkin qaýip-qaterler týraly sizdi habardar etýdi jón sanaımyz.
О́z tarapymyzdan biz bul máseleni sheshýdi joldas Goloshekın kelgenge deıin keıinge qaldyra turýdy jáne ol kelgen soń jeke sóıleskendi durys dep tapqan bolar edik.
BMSB tóraǵasynyń orynbasary: G.Iаgoda
Sábıt ShILDEBAI,
Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıviniń dırektory
