Eń joǵarǵy kórsetkishti saýda-sattyq kórsetip otyr. Bul qýanarlyq jaǵdaı emes. El ekonomıkasynyń tiregi óndiris bolýy tıis. Qazaqstan taýar óndirýshi memleket bolǵan jaǵdaıda ǵana el eńsesin kóteredi. Qazir Úkimettiń basty mindeti – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, azamattardyń tabysyndaǵy alshaqtyqty azaıtý jáne eńbek etýge qolaıly jumys oryndaryn ashý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdi qoldaý.
Klark-Fısherdiń ekonomıkadaǵy úsh sektorlyq teorııasyna sáıkes memlekettiń órkendeýi shıkizat óndirýmen qatar júrýi kerek. Birinshi munaı-gaz salasy, aýyl sharýashylyǵy, taý-ken óndirisi, balyq jáne orman sharýashylyǵy, odan keıin óndiris, al úshinshi kezekte qyzmet kórsetý salasy bolýy tıis. Damýshy elder nemese dástúrli órkenıettegi el (doındýstrıaldyq qoǵam) aldymen birinshi satydan ótedi. Onda jumys oryndarynyń 70%-y – shıkizat óndirý salasynda, 20%-y – ónerkásipte, 10%-y qyzmet kórsetý salasynda ashylýy qajet. Osy teorııa boıynsha Qazaqstan ekonomıkalyq ósýdiń qaı satysynda turǵanyn taldap kóreıik.
2020 jyldyń statıstıkalyq málimetterine sáıkes, elde 9,18 mln jumys qoly bar, sonyń 6,68 mln-y – jaldanbaly jumyskerler bolsa, 2 mln 45 myńy – ózin-ózi jumyspen qamtyp júrgender. Al sol jaldanbaly jumyskerlerdiń 2 mln 895 myńy ónerkásip, qurylys jáne aýyl sharýashylyǵynda eńbek etedi, 3 mln 792 myńy – qyzmet kórsetý salasynda. Ekeýiniń úlesi 44% jáne 56%, ıaǵnı bul kórsetkish postındýstrıaldy memleketterge tán degen sóz. Oılap qarańyzshy, Qazaqstan postındýstrıaldyq memleket qatarynda ma? Tipti ındýstrıaldy el bolyp óz taýarlarymyzdy shyǵarýǵa tolyq qol jetkize alǵanymyz joq. Agroóndiristik sala kúırep, búkili úı sharýashylyǵy deńgeıine tústi. Mine, osyndaı sáıkessizdikten, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip salasy órkendemegenniń saldarynan azamattarymyz saýda-sattyq pen qyzmet kórsetý salasynda júr. Mundaı ekonomıkalyq jaǵdaıdyń aınasy qoǵamda kórinis taýyp jatyr, Qazaqstannyń batys óńirinde halyq kóshege shyǵyp tek jumys talap etip tur.
Osy máseleni Úkimet eskerse, bir qadam ilgerilep, eki qadamǵa sheginýine týra keledi. Iаǵnı qyzmet kórsetýde sheginis jasap, óndiris pen ónerkásipti damytýdy qolǵa alýy kerek. Aýyl sharýashylyǵy qojalyqtaryn irilendire otyryp, kooperasııany órkendetý qajet. Sol sııaqty jekeshelendirilgen óndiristerge monıtorıng jasap, múmkindiginshe shıkizat óńdeýden arylyp, taýar óndirýdi yntalandyrý kerek. Onyń memlekettik retteý mehanızmderi barshylyq.
Al saýda-sattyq salasyndaǵy jaǵdaı qalaı? Jabaıylyq, aqylǵa qonbaıtyn ústeme baǵa qoıý, qoldan-qolǵa ótip jatqan deldaldyq, salyqtan jaltarý, kedendegi keleńsizdik jáne taǵy basqalardy aýyzdyqtaı almaı turmyz. Prezıdent Q.Toqaevtyń «Saýda-sattyqtaǵy tıimsiz deldaldyqqa toqtaý salatyn kez keldi. Mysaly, 3 mln adam turatyn Almaty qalasy men onyń tóńiregindegi eldi meken turǵyndary tutyný taýarlaryn kóbine «Altyn orda» bazarynan alady. Almaty oblysy men Almaty qalasynyń ákimderine Úkimetpen birlesip, bazardy tekserýdi jáne tártip ornatýdy tapsyramyn», dedi. Almaty oblysynda oryn tepken osy saýda ımperııasynda qashan tártip ornaıdy dep halyq kópten kútken edi. Endi qala halqy jaqsy habar kútedi. Turǵyndarǵa keregi – bazardyń bir qoldan ekinshi qolǵa ótýi emes, azyq-túliktiń arzandaýy qyzyqtyrady. Bul jerde alypsatarlardyń «jeti atasy» jınalǵany jurtqa málim jáne buzaqy toptardyń óz zańymen júrip jatqany belgili.
Jalpy, shaǵyn bıznesti teksermeý kerek degen qaǵıda kásipkerlerdiń halyqty qanaýyna jol ashyp berdi. Biz turatyn jerde barlyq kókónis satatyn oryndy О́zbekstan men Tájikstannan kelgen mıgranttar jaılap alǵan. Olardyń taýaryna baǵa eshqashan qoıylmaıdy. Oıyna kelgen baǵany aıtyp otyra beredi. Sondyqtan Almatynyń ár aýdanynyń jaýapty qyzmetkerleri «Altyn orda» bazaryna syrttan keletin kólikterge aýdan boıynsha oryn belgilep, halyqqa tikeleı satatyndaı jaǵdaı uıymdastyrýy qajet. Sonda bul azyq-túlik baǵasynyń túsýine de yqpal eteri anyq.
Bul jerdegi basty másele – aýyl sharýashylyǵy taýarlarynyń jetkilikti kólemde óndirilýinde. Naryqty ákimshilik jolmen retteý múmkin emes. Ony retteıtin naryqtyń ózi, ıaǵnı suranystan usynys kóp bolǵan jaǵdaıda baǵa ózinen-ózi túsedi. Al aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý sýbsıdııaǵa baılanyp qalǵany ras. Bul óndirýshige bıýdjetten qaıtarymsyz qarjy bólý degen sóz. Tegin aqshany kim jek kórsin. Prezıdenttiń «Sýbsıdııa túpki ıesine jetpeı, orta jolda talan-tarajǵa túsýde. Tipti aýyl sharýashylyǵyna esh qatysy joq salalar da onyń qyzyǵyn kórýde» deýi bul jumysty qatań baqylaýǵa alý keregin bildiredi. Qazaqtyń «Et táttiligin qoısa, men jeýimdi qoıar edim» degendeı, tegin beriletin aqsha jolynda talaı suǵanaq qoldar júretini haq. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerge jappaı sýbsıdııa berýdi qysqartý kerek. Onyń ornyna forvardtyq kelisimder men bankter arqyly arzandatylǵan nesıe bergen durys. Úkimettiń bankterdiń tómen nesıege baılanysty shyǵyndaryn jaýyp otyrǵany tıimdi, óıtkeni orta joldaǵy urylardyń joly kesiledi.
Qysqasy, halyq qordalanǵan problemalardyń tez sheshilýin kútedi.
Atamurat ShÁMENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
