Adam óltirý faktisi kóp
Shyǵys Qazaqstan oblysynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Erik Qoıanbaev: «Salystyryp qarasaq, adam óltirý faktisi kóp. Aldyńǵy jyldary karantın kezinde azaıǵanymen, byltyr qaıta kóbeıdi. Adam óltirý, ásirese, О́skemen, Altaı, Rıdder, Semeı qalalarynda jıi kezdesedi. Sonymen qatar esirtki paıdalanýshylar, ony alyp-satý kóbeıgen. Buryn geroın, marıhýan edi, qazir sıntetıkalyq esirtki dendep barady», deıdi. Onyń aıtýynsha, keıingi jyldary nashaqorlyqqa qazaq jastary úıir bola bastaǵan. Ony paıdalaný óz aldyna, satýmen, saqtaýmen aınalysýǵa bet burǵan. Sıntetıkalyq esirtki paıdalanǵandardyń densaýlyǵy tez syr berip, ómir jasy uzaqqa barmaıtyn kórinedi. Máselen, geroındi tamyr arqyly qanǵa jiberse, sıntetıkany paıdalaný anaǵurlym ońaı desedi. Kádimgi qara sýǵa ezip te ishe salýǵa bolady eken. Narkolog mamandardyń aıtýynsha, alǵash paıdalanǵan adam sergip qalǵandaı kúıge enedi. Sóıtip az ýaqyttyń ishinde ekinshi fazaǵa ótip ketedi. Iаǵnı esirtki qabyldamasa kóńili qulazyp, áldenege alańdaıdy. Ýaqyt óte organızmi esirtkini qajetsine bastaıdy. Bara-bara, ol daǵdysyna aınalady. Jasóspirimniń minez-qulqy ózgere bastaǵanyn kúıki tirlikpen júrgen ata-anasy der kezinde baıqamaı qalady.
Sıntetıkalyq esirtkige esi ketkender
Narkologııalyq qyzmet boıynsha dırektordyń orynbasary Arman Jeńisulynyń aıtýynsha, hımııalyq esirtkini qabyldaýdyń jańa úrdisi jasóspirimderge qaýip tóndirip tur. Sebebi sıntetıkalyq esirtkige jas aǵza tez úırenisip, ol jaman ádetti jeńý qıynǵa soǵady. «Ár ata-ana, ár jasóspirim aldymen mynany bilýi kerek; sıntetıkalyq esirtki adamnyń minez-qulqyna ǵana emes, densaýlyǵyna úlken qaýip tóndiredi. Al aqshaǵa qunyqqan esirtki satýshylarǵa tutynýshynyń kim ekeni mańyzdy emes. Olar úshin bastysy – aqsha. Jasóspirimde esirtkige degen táýeldilik birden paıda bolady. Jarty saǵat saıyn aǵzasy qaıtalaýdy talap etedi. Bala tamaq ishýden, uıyqtaýdan qalady. Boıynda qorqynysh uıalaıdy, kózderi jansyzdanyp, ómirge beıqam qaraı bastaıdy. Dostarymen, otbasy múshelerimen baılanysy úziledi», deıdi narkolog dáriger A.Jeńisuly.
Onyń sózine qaraǵanda, jasóspirimder bul preparatty birigip, aqsha jınaý arqyly ońaı satyp ala alady. Alǵashynda balanyń esirtki qoldanyp júrgenin eshkim baıqamaıdy. О́ıtkeni bul esirtkiniń ıisi joq. Ádette sıntetıkalyq jolmen alynatyn esirtkini túngi klýbtarda taratady eken. Ony qoldanǵan adam sergek, tyń júredi, uıqyǵa degen zaýqy azaıady. As tuzy sekildi krıstaldy qurylymǵa ıe bolǵan soń da shyǵar, óz aralarynda «tuz» deıdi eken. Qazaqstanda bul preparat áleýmettik jeliler arqyly satylsa, keıbir elderde ashyq dúkenderde de satyla beredi. Alaıda zııany ózge esirtkilerden áldeqaıda aýyr. «Sıntetıkalyq esirtkige táýeldi bolǵan jasóspirim óz is-áreketine jaýap bermeıdi; qulaıdy, jata qalady, ózin-ózi saqtaý ınstınkti jumysyn toqtatady. Qylaıaǵy qorqynysh basyp, ózine qol jumsaý áreketteri jıi kezdesedi. Qalaı bolǵanda da, esirtkini uzaq paıdalaný – ólimge ákelip soǵady», dep qosty A.Jeńisuly.
Aqsha úshin óz baýyryn óltirgen
Aýyr qylmysqa barǵandar isi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynda jıi qaralady. Jeti júz myń teńge úshin Semeıde óz baýyryn óltirý isi de sotta qaralǵan. Iske qatysty sot «qaraqshylyqpen óltirildi» degen úkim shyǵaryp, kináli azamatty 23 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy. Esterińizge sala ketsek, qazirgi tańda aýyr qylmys jasaǵandarǵa keshirim joq. Sot úkim etken jazany tolyq ótep shyǵady. Buǵan qoǵam belsendileri de qoldaý bildirgen. Sebebi buryndary pedofıldik qylmys jasaǵandarǵa da raqymshyldyq jasalyp, merziminen buryn bosaıtyn. Sóıtip, qoǵamǵa qaıta qaýip tóndiretin. Qazir zań qatal. Dese de, zorlyq-zombylyq, pedofıldik sıpattaǵy qylmys azaıar emes.
Pedofıldiktiń 80 paıyzy otbasynda oryn alady
Eń soraqysy, pedofıldik qylmystyń 80 paıyzy otbasynda oryn alady eken.
– Pedofıl degender buryn joq edi... Jas balaǵa esi durys adam tıise me?! Bul da bir qoǵamnyń derti. Másele jazada emes, 20 jylǵa, bolmasa ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylady. Sottalyp ta jatyr. Biraq bul qylmys túri azaımaı tur. Sottaý – eń sońǵy kezeń. Aıtýǵa aýyz barmaıtyn qylmystyń bul túrimen de siz-biz bolyp kúresýimiz kerek. Aldyn alý jumystary júrgizilýi kerek, – dep usynys-pikirin bildirdi E.Qoıanbaev.
Semeıde jetimder úıinde tárbıeshiniń 7-8 jyl boıy balalardy zorlap kelgeni de sotta qaralǵan. 32 epızodty is quqyq qorǵaý organdarynyń qolyna tıgenimen, tárbıeshi óz-ózine qol salyp qaıtys bolyp ketken. Erik Qoıanbaev aıtqandaı, kináli azamatqa sot úkim shyǵarǵan soń uıymdardyń nazaryn aýdarý úshin jeke qaýly qabyldaıdy. Túsindire ketsek, qylmystyq istiń aldyn alýǵa atsalysatyndaı mekeme qyzmetkerleriniń nazaryn aýdaryp, profılaktıkalyq jumystar júrgizýge septigin tıgizedi.
Qoryta aıtqanda, tárbıelik jumystar otbasynan bastalýy kerek. Kúıki tirliktiń qamynan bir sát bas kóterip, urpaq tárbıesine kóńil aýdarý ár ata-ananyń paryzy.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
