Kók tútinnen kóz ashpaı otyrmyz

Zaýyttardan zııandy shy­ǵaryndylardyń aýada tuta­syp turǵanyna baılanysty qo­laısyz meteorologııalyq jaǵ­daıdyń jarııalanyp ke­le jatqanyna jarty aıdan asty. Turǵyndar da nara­zylyq bildirip otyr. Alaı­da sharasyz. Ekologııa depar­tamenti bastyǵynyń máli­me­tinshe, О́skemendegi aýa­ǵa shy­ǵarylatyn shyǵaryn­dy­lardyń jalpy kólemi 164 369 tonnany quraıdy. Onyń ishinde óndiris oshaqtarynyń, kólikterdi, jeke sektordyń, kásipkerlik nysandardyń shyǵaryndylary bar.

О́skemendegi ózekti máse­lege qatysty arnaıy brıfıng ótkizgen oblystyq ekologııa departamentiniń basshysy Danııar Álıev turǵyndardyń shaǵymy oryndy ekenin sóz etti.

– Aýanyń lastyǵyn aıtyp, turǵyndar jıi shaǵymdana­dy. Biraq dárigerler bastyń ­aýrýyna ekologııalyq jaǵdaı kináli dep naqty dıagnoz qoı­mady. Bizdiń oıymyzsha, О́s­ke­mendegi gaz turǵyndar­­dyń densaýlyǵyna keri áse­rin tıgizip jatqanyn ashyq aıtyp, naýqastar tizimine engizý kerek. Gazdan tamaǵy aýyryp barǵandarǵa «tumaý» dep jalpylama dıagnoz qoıady. Osy máseleni, ıaǵnı qaladaǵy las aýa raıynan turǵyndardyń syrqattanýyn aýrýlar tizimi­ne engizýdi biz densaýlyq saq­taý basqarmasyna usyndyq, – deıdi oblystyń bas ekologi Danııar Álıev.

Departament bastyǵy­nyń aıtýynsha, turǵyndar qolaısyz meteo jaǵdaı ja­rııalanǵan kúnderi densaý­lyqtary nasharlasa, JSN (jeke sáıkestendirý nómiri) men baılanys nómirlerin kór­setip, oblystyq ekologııa de­partamentine habarlasýyna ­bolady. Departament mamanda­ry turǵyndardyń shaǵymyn resmı túrde oblys­tyq densaýlyq saqtaý bas­qarmasyna jiberedi. Alaıda bul qadamdar ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsarta ma? Nátı­jesi – ýaqyt enshisinde. Eń durysy, alpaýyt kásiporyn – «Qazsınk» JShS-da 1950 jyldardan beri jumys istep turǵan eski kúkirt qyshqyly sehyn jańalaý kerek shyǵar. «Qazsınk» JShS-nyń bas ekologi Qaztaı Tákeevtiń aıtýynsha, eskirgen sehty aýys­tyrý josparda bar.

– Kásiporyn «Jasyl Qa­­zaq­stan» baǵdarlamasy aıasyn­­da 2025 jylǵa deıin emıs­sııa­lardy 20 paıyzǵa deıin azaıtýdy kózdep otyr. Biz­diń kompanııada tórt kúkirt qysh­qyly qurylǵysy bar. Onyń úsheýi – О́skemende, bi­reýi – Rıdderde. Olardyń árqaı­sysyna qosymsha taza­laý qurylǵysyn qoıamyz. Al­dy­men elýinshi jyldardan beri jumys istep turǵan eski kúkirt qyshqyly sehynyń qu­rylǵysyn aýystyramyz, – dedi Q.Tákeev.

Qolaısyz meteo jaǵdaıǵa óndiris oshaqtary ǵana emes, jylý elektr ortalyqtary­nan shyǵatyn tútinniń de áseri orasan. О́skemen jylý elektr ortalyǵynyń bas ekologi Marına Strelsova zııandy shyǵaryndylardy azaıtý úshin birqatar jospar ja­salǵan kórinedi. Aıtar bol­­­saq, jańa qazandyq salyp, jańa tehnologııalardy qol­danýdy kózdep otyr. Av­tomat­tan­dyrylǵan monıto­rıng jú­ıesin engizý úshin Fın­lıan­dııa men Germanııadan ta­zar­tý qurylǵylaryn satyp alyp ornatqanymen, bizdiń jaq­tyń kómirin kótere almaıtyn kórinedi. Nege degende, Eýro­pa elderinde qazandyqtar kó­binese gazǵa negizdelgen eken.

Sonymen qatar ekolo­gııa­­­­nyń nasharlyǵyna Sanıta­­rııa­lyq-epıdemıologııa­­lyq ba­­qylaý departamenti ­bas­­­shy­­lyǵy da alańdaýshylyq bildi­rip otyr. О́skemende qo­laı­syz meteo jaǵdaı oryn al­ǵan kúnderi «Ulttyq sarap­ta­ma ortalyǵy» fılıalynyń sa­nıtarlyq-gıgıena­lyq zertha­nasy oblystyq ekologııa departamentiniń zerthanasymen birlesip, selıtebti aımaqta atmosferalyq sy­na­malardy irikteý júr­gizýde. At­mosferalyq aýadan syna­ma kómirtegi oksı­dine, kúkirtsýtekke, kúkirt dıoksıdine, ammıakqa, azot dıoksıdine, shańǵa, sý­tegi hlorıdine alyndy. Nátı­jesinde, kórsetilgen lastaý­shy zattardyń eń joǵary bir ret­tik konsentrasııasy­nan asyp ketýi kómirtegi oksıdi, kúkirtsýtegi, sýtegi hlo­rıdinen anyqtaldy. Bul málimetter oblystyq eko­logııa departamentine jibe­rilip, bir maqsatta jumys júr­gizý bastaldy.

– Qolaısyz meteo jaǵdaı bolǵanda atmosferanyń bet­ki qabatynda lastaýshy zattar jınalady. Onyń adam densaýlyǵyna teris áser etetini aıtpasa da túsinikti. Osyǵan baılanysty, Sanıtarııalyq-epıdemııalogııalyq depar­ta­menti mamandary túsindirý jumystaryn júrgizýde. Má­selen, dalaǵa kóp shyqpaǵan abzal. Terezelerdiń jabyq turǵany jón. Mıneraldy sý kóbirek iship, as sodasynyń shamaly eritindisimen aýyz qýysyn jıi shaıyńyzdar, – deıdi Sanıtarııalyq-epıde­mıalogııalyq departamenti­niń baspasóz hatshysy Baǵlan Taýanova.

Sondaı-aq durys tamaq­tanýǵa da kóńil bólý kerektigi basa aıtyldy. Balalardyń tamaqtaný rasıonynda sút, sút ónimderin, et tutynýdy kóbeıtýge usynys jasaldy. Ýytty zattardy shyǵarý jáne aǵzany tazartý úshin tagan-sorbent, ındıgel, tagangel qoldanýǵa bolady.

Deıturǵanmen, qoǵam bel­sendileri ekologııany lastap otyrǵan óndiris oshaqtary óske­mendikterge ótemaqy tó­­leýi kerek dep esepteıdi. Se­bebi dári-dármek qymbat. Dá­ri­gerge qaralýdyń ózi qııa­met-qaıym. Al aýanyń las­ty­ǵynan aýrýǵa shaldyǵyp jat­qan turǵyndar az emes.

– Qystyń kúni aýa sapasy orta eseppen 40 paıyzǵa tó­mendeıdi. О́ndiris oshaqta­ry ony da eskerýi kerek. «Qaz­sınk» JShS qosymsha gaz tazalaýshy qondyrǵylar ornatýy tıis. Al jylý elektr stansasy qosymsha qazandyq qoıý­dy josparlap otyrǵan kórine­di. О́ıtse shyǵaryndylar­dyń kólemi taǵy ulǵaıady. Jal­py, JES boıynsha másele kóp, – deıdi táýelsiz ekolog Dáýlet Asanov.

Qalaı desek te, býdaq-bý­daq jóńkilgen kók tútinniń máselesi munymen sheshile qal­maıdy. Memleket tarapynan na­zar aýdarylǵanda ǵana oń ná­tıje bolatyn shyǵar. Dári­gerler de óz taraptarynan tur­ǵyndardyń densaýlyǵyna shy­naıy den qoıyp, aýrýdyń eko­logııaǵa bar-joǵyn ashyp aıtyp otyrýy kerek.

О́SKEMEN