Amerıka Qurama Shtattary bastaǵan NATO ár el óz taǵdyryn sheshýge quqyǵy bar degen ýájdi alǵa ustap, Pýtınniń talabynan bas tartýda. Biraq Ýkraınanyń táýelsizdigin qorǵaý ońaı emes. Reseı Ýkraınany baqylaýda ustaýǵa jumsaı alatyn shyǵyny men NATO elderiniń ony reseılik basqynshylyqtan qorǵaýǵa jumsaıtyn shyǵyny arasynda assımetrııa bar.
Reseıdiń odaqtastary az. Al NATO-ǵa álemniń eń baı 30 eli kiredi. Olardyń kópshiliginde áskeri jańartylǵan. Soǵan qaramastan, keıingi eki ǵasyrda Reseı árqashan kúsh pen agressııa qoldaný arqyly kórshiles shaǵyn elderdi ózine qaýip tóndiretin Batys Eýropa elderine qarsy býferlik aımaq retinde paıdalandy.
V.Pýtın búgingi geosaıası jaǵdaıǵa dál osylaı qaraıdy. Ol Keńes Odaǵy ydyraǵaly Reseıdiń batystaǵy býferlik aımaǵy qysqaryp, Belarýs qana qaldy dep alańdaıdy. Sondyqtan Ýkraınany Kremldiń yqpalynda ustaý Reseıdiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etip, onyń geosaıası bedelin kóterý strategııasy úshin óte mańyzdy.
NATO músheleriniń kópshiliginde, sonyń ishinde AQSh-taǵy basshylardyń belsendiligi V.Pýtınniń belsendiligindeı emes. Onyń ústine, soǵysqa qumar úlken memlekettermen kórshiles ornalasqan elderdiń óz táýelsizdigin saqtap qalýy qanshalyqty qıyn ekenin tarıh kórsetti. Qyrǵı-qabaq soǵysy kezinde AQSh-tyń Ońtústik Koreıanyń táýelsizdigin saqtap qalý úshin júrgizgen soǵysy qymbatqa tústi. Sodan keıin Ońtústik Vetnamdy táýelsiz el atandyrý úshin júrgizgen soǵysy da shyǵynǵa batyryp, sátsizdikke ushyrady. Bárin qosqanda Azııadaǵy bul eki soǵys 20 jylǵa sozyldy. Oǵan ketken shyǵyn shamamen 1,2 trıllıon dollardy qurady. Nátıjesinde, 90 000-nan astam AQSh áskeri qaza tapty.
Jaqynda AQSh burynǵy soǵystardan sabaq alǵanyn túsindik. О́tken jyly AQSh Aýǵanstanda 20 jyl saıası tártip pen turaqty ulttyq ekonomıka ornata almaǵan soń sarbazdaryn shyǵardy. Batys qyzmetkerleri elden ketpeı turyp, bılikti «Talıban» qaıtara basyp aldy. Aýǵanstannyń Ýkraınadan aıyrmashylyǵy kóp ekenine qaramastan, Amerıka jurtshylyǵy taǵy bir sheteldik áskerı naýqanǵa qyzyqpaıdy.
Bul derekter Batystaǵy áriptesteri sekildi ishki qoǵamdyq pikirmen sanasýǵa májbúr emes avtorıtarlyq kóshbasshy V.Pýtınge belgili. AQSh pen onyń odaqtastary Ýkraınany qorǵaýdyń mańyzyna saılaýshylardy sendirýi qıynǵa soǵady. Al Pýtın Reseıdegi ultshyldyqtyń keıingi jyldary turaqty túrde ósip kele jatqanyn tıimdi paıdalanyp ketedi. 2014 jyly Reseı Qyrymdy basyp alǵannan keıin Pýtınniń reıtıngi kóterildi.
Ras, sodan beri Pýtındi qoldaý aıtarlyqtaı tómendedi. Ári Reseı jurtshylyǵy Ýkraınadaǵy soǵystan saqtanyp jatqandaı. Biraq Pýtın «Uly asharshylyq» sekildi úlken saıası maqsattarǵa jetý úshin Reseı halqyn qurbandyqqa shalǵan tarıhı oqıǵalardan jaqsy habardar.
Onyń ústine NATO-nyń áreketi Pýtınniń agressııalyq strategııasyn ustanýǵa sheshim qabyldaýyn kúsheıtken bolýy múmkin. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Reseıdiń ishki jalpy ónimi men áskerı shyǵyndary eń tómengi deńgeıge jetkende NATO taraǵan joq. Uıym Keńes Odaǵyna qarsy qyrǵı-qabaq soǵysty toqtatý maqsatynda qurylǵan edi. Onyń ornyna Ortalyq jáne Shyǵys Eýropadaǵy Keńes Odaǵynyń baqylaýynda bolǵan elderdi, tipti KSRO quramyna kirgen úsh memleketti quramyna qosyp aldy.
2008 jylǵa qaraı Reseıdiń ishki jalpy ónimi men áskerı shyǵyndary qalpyna keldi. Al Fransııa men Germanııa Ýkraına men Grýzııany NATO-ǵa qosylýǵa shaqyrý arqyly Reseıdi arandatty. Osylaısha, AQSh prezıdenti Djordj Býshtyń ákimshiligimen kelispeýshilik týyndady. Sondaı-aq NATO bolashaqta Ýkraınany múshelikke qabyldaý jóninde dúdámal ýáde berdi (Býharest ymyrasy).
Birneshe aıdan keıin Reseı Grýzııaǵa basyp kirdi, al Batys múlde qarsylyq kórsetpedi. Onyń ústine Pýtınniń bul strategııalyq jeńisi ekonomıkalyq serpilispen tuspa-tus keldi. Munyń bári onyń saıası bıligin nyǵaıtýǵa kómektesti.
Pýtınniń kózqarasy boıynsha, eger Reseı aldyn alý úshin kúrespeıdi dep oılasa, NATO Ýkraınany erte me, kesh pe, quramyna qosyp alýy múmkin. Eger Reseı Ýkraınany baqylaýda ustaý úshin kúresetinin senimdi túrde kórsetse, eki yqtımal ssenarıı bar. Batys beıbitshilik úshin kelissózder júrgizedi. Nemese NATO ózi qalamaǵan soǵysqa qatysady. Qalaı bolǵanda da árdaıym soǵys qaýpin týdyrý Pýtınniń Ýkraınany Reseıdiń yqpalynda ustaýǵa múmkindik beredi.
Tarıhı turǵydan NATO keńeıýiniń eń ashyq jaqtaýshysy AQSh jaǵdaıdy baısaldy túrde baǵalaýy kerek. Reseı soǵysady jáne AQSh ta soǵysqa daıyn ekenin senimdi túrde kórsete almasa, Ýkraına Reseıdiń yqpalynan qutylyp, shyn máninde táýelsiz el atana almaıdy. Eń nashar jaǵdaıda AQSh pen Batys túbi joq soǵysqa qatysyp, aqyrynda odan bas tartady. Ýkraındar halqynan aıyrylyp, ekonomıkalyq shyǵynǵa ushyraıdy.
Búgingi tańda Batysta qazirgi jaǵdaıdyń qatań shyndyǵyn qabyldaýǵa daıyn ekenin kórsetip jatqandar bar. Endi biri Pýtınmen kelissózge kelý Ulybrıtanııa premer-mınıstri Nevıll Chemberlenniń Mıýnhende nasıstik Germanııamen jasasqan kelisimindeı dep esepteıdi. Bul durys emes. Soǵystyń aldyn alý AQSh jáne onyń odaqtastary Ýkraına úshin jasaıtyn eń jaqsy qadamy bolmaq.
Nensı SIаN,
Soltústik-Batys ýnıversıtetiniń Kellogg menedjment mektebiniń basqarý ekonomıkasy jáne sheshimder týraly ǵylymdar professory, Qytaı ekonomıkalyq zerthanasynyń jáne Soltústik-Batys Qytaı zerthanasynyń negizin qalaýshy dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
