Alǵash ret shóleıttený máselesi 1968-1973 jyldary baıqalyp, álem nazaryn aýdardy. Sol kezeńde Sahara shóliniń ońtústik aımaqtary apatty qurǵaqshylyqqa tap bolyp, sonyń saldarynan halyqtyń edáýir bóligi joıylyp, aýyl sharýashylyǵy tolyqtaı quldyrady.
Qazaqstandaǵy shóleıttený máselesin sheshýdiń mańyzdylyǵy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa arnaǵan Joldaýlarynda kórinis tapqan. Onda Prezıdent álemde sý resýrstarynyń tapshylyǵy baıqalyp otyrǵanyn, sý únemdeýdi jáne onyń qoryn jańa tehnologııalar men sıfrlandyrýdyń kómegimen arttyrý qajettigin atap ótti. Jer sharyn alańdatyp otyrǵan sý tapshylyǵy da shóleıttenýdiń saldarynan paıda bolady.
Álemniń saıası kartasynda Qazaqstan aýmaǵy Ortalyq Azııa qurlyǵynyń tereńinde ornalasqandyǵy, 2 mln 725 myń sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatqany, aıqyn arıdti klımatpen sıpattalatyny, álsiz ylǵaldylyǵymen jáne respýblıkanyń edáýir bóliginde shól jáne shóleıt aımaqtardyń taralýymen erekshelenetini aıqyn kórinedi. Respýblıkanyń soltústik bóliginde ormandy dala zonasy jińishke jolaqpen sozylady. Osynyń barlyǵy respýblıka óńirinde aýyl sharýashylyǵy jerleriniń ártúrli qurylymynyń bolýyna sebepshi bolady.
Qazirgi tańda Qazaqstan aýmaǵynyń barlyq tabıǵı zonasynda shóleıttený úrdisteriniń damýy baıqalýda. Ony jedeldetip otyrǵan faktorlar da joq emes. Búginde respýblıka aýmaǵynyń 66%-dan astamy shólge ushyraǵan. Shóleıttenýdiń damý qarqyny men aýqymy eń aldymen, klımattyq ózgeristerge jáne adamnyń sharýashylyq qyzmetine baılanysty.
El aýmaǵyndaǵy shóleıttenýdiń damýyna aýyl sharýashylyǵy salasynda iske asyrylǵan memlekettik baǵdarlamalar da yqpal etti. Respýblıkanyń soltústiginde tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý, sondaı-aq shóldi aımaqta sýarmaly eginshilikti damytý úshin Syrdarııa ózeniniń aǵynyn bógeý jónindegi baǵdarlamalar da áserin tıgizdi.
Respýblıkanyń ormandy dala, dala jáne qurǵaq dalalyq tabıǵı zonalarynda egistik alqaptaryn keńeıtý jolymen burynǵy Keńes Odaǵynda astyq óndirý kólemin ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan Qazaqstannyń tyń jáne tyńaıǵan jerlerin ıgerý baǵdarlamasyn (1954-1960 jyldar) iske asyrý saldarynan jerdiń ártúrli dárejede degradasııalanýyna, topyraq ónimdiligi deńgeıiniń tómendeýine (gýmýstyń kúrdeli joıylýyna) alyp kelgenine ózim kýá boldym. Sondaı-aq 1970-1980 jyldary Qazaqstannyń mal sharýashylyǵyn damytý boıynsha iske asyrylǵan baǵdarlamalar Qazaqstannyń shól jáne shóleıt óńirlerinde shóleıttený úrdisterin kúsheıtip jiberdi.
Mal sharýashylyǵyn damytýdyń jemshóp kózi bolǵan jaıylymdar respýblıkanyń barlyq jer qory bóliginiń 67,6%-yn alyp jatyr, bul 184,3 mln ga jer degen sóz jáne kólemi jaǵynan álemdegi 5-oryndy alady. 73 mln gektardan astam jaıylymdar orta jáne aýyr dárejede degradasııalanǵan, bul mal sharýashylyǵynyń ónimdiligine keri áser etken.
Jalpy, jaıylymdardy shamadan tys paıdalaný iri ekologııalyq máselege aınaldy. Eldi mekenderde mal basy ósip, mal jaıylatyn óris ulǵaıa túsken. Bul da qundy jaıylymdyq ósimdikterdiń joıylýyna, aramshóp toptarynyń qalyptasýyna, topyraqtyń betki qabatynyń buzylýyna alyp keldi. Sóıtip, shóleıttenýdiń damýyna jaıylymdyq mal sharýashylyǵynyń áseri kúsheıdi.
Tabıǵı jáne antropogendik faktorlardan týyndaǵan shóleıttenýden degýmıfıkasııa, sý erozııasy, deflıasııa jáne qaıtalama tuzdaný kóbeıgen.
Respýblıkanyń egistik jerleriniń 60%-da topyraqty qurǵatý prosesi baıqalady. Degýmıfıkasııa esebinen 1,5 mln ga jer shóleıttendi. Gýmýstyń eń kóp joıylýy shóleıtti aımaqta baıqalady, shamamen – 28%.
Maldyń retsiz órisi, butaly ósimdikterdi qalaı bolsa solaı kesý, joldardan tys jerlerde avtokólikterdiń beıbereket qozǵalysy topyraqtaǵy deflıasııalyq prosesterdiń kúsheıýine yqpal etedi. Onyń áseri qurǵaqshylyq jyldary, topyraq ylǵalynyń jetispeýshiligi bolǵan kezde aıqyn baıqalady. Qazaqstanda deflıasııa úrdisi ásirese Qyzylqum, Moıynqum, Úlken jáne Kishi Borsyq qumdarynyń aýqymdy alqaptarynda, shól, shóleıt jáne dala zonalarynda jeńil mehanıkalyq quramdaǵy topyraqtarda belsendi kórinedi.
Respýblıkada jel erozııasyna ushyraǵan (deflıasııalanǵan) jer kólemi 24 mln gektardan asady.
Sý erozııasy – topyraqtyń sý aǵyndarymen shaıylýy. Bul qubylys aýyl sharýashylyǵyna úlken ekologııalyq zalal keltiredi. Aǵyndy sý jerden organıkalyq jáne mıneraldy zattardy jýyp shyǵady, onyń sońy topyraq qunarlylyǵynyń joıylýyna alyp keledi. Shaıylǵan topyraqtyń eń kóp aımaǵy Túrkistan, Almaty, Mańǵystaý, Aqmola oblystarynda ornalasqan.
Sonymen qatar respýblıkanyń 35,8 mln gektaryn sortańdy topyraq alyp jatyr. Odan bólek, tuzdaný saldarynan 1 mln gektardan astam sýarmaly jerdiń joıylýymen qatar, aýylsharýashylyq ónimderiniń jetispeýshiligine alyp keledi. Sortańdy topyraqtardaǵy shóleıttenýdiń ereksheligi olardyń zonalyq jáne qurylymdyq ártúrliligimen baılanysty. Sortańdanǵan topyraqtyń úlesi barlyq sýarmaly egistik alqabynyń shamamen 31,3%-yn quraıdy. Sýarmaly eginshilikte qalyptasqan jaǵdaı ósimdik sharýashylyǵy óniminiń jalpy jınaǵyn 1,6-1,8 esege tómendetti.
Tutastaı alǵanda, 1990 jyldan bastap 2020 jylǵa deıingi kezeńde respýblıkanyń barlyq oblysynda sýarmaly eginshilikte paıdalanylatyn jer alqaptary 2,5 mln gektardan 1,7 mln gektarǵa deıin qysqardy, olardyń qazirgi ýaqytta shamamen 1,2 mln gektary paıdalanylady.
Shóleıttený aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy ıgerý aýmaqtarynda kóp baıqalyp otyr. Osyǵan baılanysty kezek kúttirmeı sheshilýge tıis máselelerdiń biri – shóleıttený prosesterin damytýdy beıtaraptandyrý, aýylsharýashylyǵy aýmaǵynda ekojúıelerdi saqtaý. Shóleıttenýge qarsy kúres kezinde tabıǵı-klımattyq aımaqtaryndaǵy aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń landshaftyq uıymdastyrý júıesine erekshe mán berilýge tıis.
Jalpy, jaqyn kórshi eldermen salystyrǵanda (Túrkimenstan, О́zbekstan) Qazaqstanda shóleıttenýge qarsy kúres jónindegi is-sharalardy uıymdastyrýda ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilmeıdi. Qazir qalyptasyp otyrǵan másele óte kúrdeli. Sondyqtan memlekettiń ýákiletti organdary shuǵyl túrde shóleıttený prosesterin, ásirese klımattyń ózgerýi men tabıǵı ortaǵa antropogendik qysym jasaýdy eskere otyryp, irgeli jáne qoldanbaly sıpattaǵy zertteý baǵdarlamasyn jasaýy qajet.
Atalǵan másele boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý tájirıbesi, menińshe, birqatar óńirlik jáne jergilikti jobalardy júzege asyrǵan «Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty» AQ-da bar.
Álııa BEISENOVA,
UǴA akademıgi,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory
