Aýdan ákimi Nurbol Erjanov turǵyndar aldynda esep berý kezinde «Aktep» JShS-y, «Aqtóbe et klasteri» JShS-y, Bestamaq qus fabrıkasynyń ýaqytsha toqtap turýy aýdan ekonomıkasyna teris áser bergenin jasyrmady. О́ıtkeni aýdanda óndiriletin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń 60 %-yn osy úsh sharýashylyq óndiretin.
Jurt qorasyndaǵy tórt túliginiń ósiminen, qosalqy sharýashylyq esebinen tabys tabady. Aýdanda 400-den asa sharýa qojalyǵy tirkelgen. Bıyl Saryqobda aýyldyq okrýginde mal soıý alańy, 1 myń bas usaq malǵa arnalǵan bordaqylaý alańy salynsa, biraz adamǵa jumys tabylmaq.
Aýyl sharýashylyǵy ónimderi qymbattap jatqanda, tabıǵaty jaıly, jeri shuraıly, Elek ózeni on orap aǵatyn aýyldar janynda oblys turǵyndaryn azyq-túlikpen qamtıtyn iri sharýashylyq qurylmaýynyń sebebi nede? Áıtpese, qaı aýylynda da et-sút óńdeıtin sharýashylyqtar qurýǵa da, kókónis ósirýge de múmkindik mol. Aýdan aýmaǵynyń jeri 750 myń gektar bolsa, onyń 540 myńy – aýylsharýashylyq maqsatynda, al 100 myń gektary eldi mekenderge tıesili. Byltyr ıgerilmeı bos jatqan 22 400 gektar jer memleketke qaıtaryldy. Osy jumystar jer ınspeksııasymen birge bıyl da jalǵaspaq. Alǵa aýdanynda jerdi paıdalanýda 1990 jyldardan bastap tártip bolmaǵan. Bankterge kepildikke qoıylǵan jer telimderi de kóp. Bul jumys uzaq retteýdi qajet etedi.
Bir jaqsylyǵy, eldi mekenderine gaz jáne ortalyqtandyrylǵan aýyz sý júrgizý jaǵynan óńirde alda tur. Dálirek aıtqanda, 29 eldi mekeniniń 24-ine gaz, 19-yna sapaly aýyz sý keldi. Byltyr Erkin kúsh, Amangeldi aýyldaryna gaz qubyry tartylsa, bıyl Taldysaı, Jeruıyq aýyldaryna kirgiziledi. Al áleýmettik nysandary joq, adam sany 40-50-den aspaıtyn, eski jurttyń ornynda mal baǵyp otyrǵan jandar osy ıgilikten qur qalatyn túri bar. Sebebi Úkimet bekitken ereje boıynsha adam sany óte az, mektebi joq aýyldarǵa qubyr júrgizilmeıdi. Sonyń bir mysaly, Qyzyltý, Ernazar, Qumsaı, Aqsazdy – áleýmettik ıgilikterden qur qalǵan aýyldar. «Qyzyltý» eldi mekeniniń turǵyny, sharýa qojalyǵynyń ıesi Keńes ókimetinen qalǵan eski klýbty aýyl adamdary birlesip jóndemek bolyp otyrǵanyn jetkizdi. Osy aýylǵa gaz qubyry tartylsa, jan-jaqqa ketkender qaıta kóship keledi deıdi. Aqaı aýyldyq okrýgi Kóltaban aýylynyń turǵyny Baqtyǵalı Seıtenov te búginde tórtjyldyq mektepke aınalǵan burynǵy toǵyzjyldyq mektebiniń erteńine alańdaıdy. Bala sany óte az. Mektep jabylsa, aýyl da joǵalady.
Bıyl Toqmansaı aýylyna ortalyqtandyrylǵan aýyz sý qubyry tartylsa, Taldysaı, Kóltaban, Erkin kúsh, Qumsaı aýyldaryna súzgishteri bar keshendi modýl-bloktar ornatylady. Odan keıin Tikqaıyń, Kóptoǵaı, Qaıyńdysaı eldi mekenderin ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý jobasy ázirlenip jatyr. Sońǵy úsh aýyldyń árqaısysyna 450-600 mln teńgeden qarjy kerek. Turǵyndarynyń sany jylma-jyl kóbeıip jatqan Marjanbulaq aýyly turǵyndary aýyz sýdy syrttan tasyp ishedi. Bıyl Sambaı, Qaraqudyq, Aqaı, Jeruıyq aýylishilik joldary, Alǵa qalasynyń 12 kóshesi jóndelmek.
Jastar jumyssyzdyǵy da ózekti másele. О́tken jyly jumyssyzdardy áleýmettik, qoǵamdyq jumys oryndaryna tartý, jastar tájirıbesi arqyly 2 800 jumys orny ashyldy. Biraq qoǵamdyq jumys bıýdjet qarjysyn ıgerýge baǵyttalǵan, uzaqmerzimdik paıda ákelmeıtin qysqamerzimdik shara dep te qaraýǵa bolady. Jumys oryndary jabylyp qalmaıtyndaı etip qurylýǵa tıis desek, «Jastar tájirıbesi» jobasy jastarǵa jaqsy serpin beredi degen úmit bar. Sebebi osy kezge deıin jas maman alty aı boıy 50 myń teńge eńbekaqymen tájirıbe jınaqtasa, endi bir jyl eńbekke tósele júrip, aı saıyn 90 myń teńgeden eńbekaqy alady. Sondaı-aq jańadan kásip ashqysy keletinder úshin qaıtarymsyz grant somasy 400 AEK-ke ulǵaıyp, bylaısha aıtqanda 1 mln 200 myń teńgege ósti. Endigi jerde jańadan kásip bastaǵandarǵa qural-jabdyq satyp alýǵa jaqsy múmkindik týdy.
Aýdanda 29 mekteptiń ishinde kóp jyldan beri kúrdeli jóndeý kórmegenderi de jetkilikti. Aýdan ákiminiń aıtýynsha, «Aýyl – el besigi» jobasymen Úshqudyq, Bestamaq, Eset batyr orta mektepteri kúrdeli jóndeýden ótse, Úshqudyq, Marjanbulaqta jeke kásipkerler balabaqsha saldy. Bıyl Aqaı orta mektebine, Alǵa qalasyndaǵy «Balbóbek» balabaqshasyna jáne №3 orta mektepke kúrdeli jóndeý júrgizilip, Marjanbulaq aýylynda salynyp jatqan 300 oryndyq mektep paıdalanýǵa beriledi degen jospar bar. Marjanbulaq mektebiniń joba qunyna ózgeris endi. О́ıtkeni qurylys materıaldarynyń tym qymbattaýynan áýelgide bólingen qarjy jetpeı qalyp, qurylys 1 mlrd teńgege qaıta jobalandy. Taratyp aıtqanda, osy mektep qurylysyna 958 mln teńge, onyń ınjenerlik jelilerin ótkizýge 49 mln, gaz qazandyǵyn salýǵa 68 mln teńge qarjy kerek.
Sondaı-aq Sambaı, Qaınar, Toqmansaı, Marjanbulaq aýyldarynda balalar sport alańdary, Úshqudyq, Bestamaqta angar úlgisindegi sport kesheni turǵyzylady. Biraq aýdan ortalyǵynda sport kesheni joq.
Mádenıet úılerinde kóptegen úıirmeniń, sporttyq keshenniń salynýy jastar arasyndaǵy tártipsizdikti azaıtýdyń eń jaqsy quraly. Shynymen de, sońǵy jyldary jastar arasynda qylmys edáýir azaıǵan. Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt jóndeý kórmegen aýdandyq kitaphana, Iztaı Mámbetov atyndaǵy balalar kitaphanasy da kezek kútip tur. Osylaısha, bıyl Alǵa aýdanynyń áleýmettik ınfraqurylymdaryn jańalap, kúrdeli jóndeýden ótkizýge 5 mlrd teńge qajet.
Balalarynyń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn ata-analar sport keshenderi, túrli shyǵarmashylyq úıirmeler ashylǵanyna yqylasty. Kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilgen aýyl klýbtaryna túrli mýzykalyq aspaptar satyp alynyp, mýzyka úıirmeleri ashylsyn deıdi.
Eseptik kezdesýde aýyldar arasyndaǵy joldardyń qardan tazartylmaı jatqany, qar tazartý jumystary úshin belgilengen qarjy kólemi týraly suraq týyndady. Sharýa qojalyǵynyń basshysy Marlen Baımaǵambetov: «Tehnıkalyq negizdeme sáıkes kelmeıdi degen syltaýmen kóptegen jergilikti fırma qar tazartý jumystaryna qatystyrylmaıdy. О́ıtkeni osy jumystarǵa óńirde tirkelmegen tehnıkalardy talap etedi. Onyń ústine, qar tazartý jumystaryna tehnıkalyq negizdemede baǵa kórsetilmegen. Máselen, 1 shaqyrym joldy qardan tazartýǵa 1 myń teńge jumsala ma, álde 5 myń teńge jumsala ma? Osy anyq jazylýy kerek emes pe?», dep renishin jetkizdi. Oǵan aýdan ákimi «Aıaqtalǵan jumystarǵa ǵana tólem júrgiziledi. Kelisimde bekitilgen jumystar oryndalmaǵan jaǵdaıda, sotqa júginip, qarjyny qaıtaramyz nemese múldem jumsalmasa, únemdelgen qarjy esebinde jyl sońynda aýdandyq bıýdjetke qaıtady. Jalpy, Alǵa aýdanynyń joldaryn tazartýǵa merdigerler yqylasty emes. Sebebi olar az merzim dep bir jylǵa kelisimshart jasaǵysy joq. Aýyl arasyndaǵy joldardy tazalaýǵa bólinetin qarjy kólemi kóp emes. Sol sebepti de qar tazartý jumystaryna kelgen merdigerlermen úsh jyl merzimge shartqa otyramyz», dedi.
Baıqaǵanymyz, aýyl turǵyndary óte belsendi. Bıýdjet qarjysyn jumsaýda ashyqtyqty talap etip, áleýmettik nysandar qurylysyn ýaqtyly aıaqtaýdy ákimderden de, merdigerlerden de talap etip otyr. Bir jyl boıy atqarylǵan jumystyń esebin bergen aýdan ákiminiń baıandamasyn muqııat tyńdaı otyryp, tómendegideı kemshilikterdi de ańǵardyq. Bul osy aýdanǵa ǵana emes, barlyq atqarýshylyq qurylymdarǵa qatysty kemshilik deýge bolady. Eń negizgi qatelik – aýyldyq okrýgterden bastap, aýdan ákimdikteri men oblystyq deńgeıdegi qurylymdar arasynda josparlaý, taldaý-saraptamalyq jumystar aqsap jatyr. Másele bıýdjet qarjysyn ýaqtyly ıgerýde ǵana emes, ony tolyqtyratyn qarjy kózderin taýyp, ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etetin salalarǵa basymdyq berý kerek. Osy turǵydan alǵanda aýyl sharýashylyǵy boıynsha iri jobalardyń joqtyǵy da baıqaldy. Máselen, Aqtóbe oblysynda jumyrtqaǵa suranys kóp bolsa da, osy ónim syrttan tasymaldanady. Osy qajettilikti toltyrý úshin josparlanǵan jumyrtqa jobasy qaǵaz kúıinde qaldy.
