Baıandamashynyń yrqyna salsań, bári tap-tuınaqtaı sekildi. Zaldyń basym kópshiligi qazaqtar bola tura, memlekettik tilde amandasýǵa da jaramaǵan laýazym ıesi 6 bettik baıandamany resmı tilde sydyrtyp oqyp berdi. Tek biryńǵaı jetistikterdi jelpindirgenine qysyldy ma, sońǵy jaǵynda ǵana kóshelerdiń jóndeletinin, abattandyrylyp, jaryqtandyrylatynyn bir aýyz sózben qaıyra saldy. Jurtshylyqtyń qordalanǵan problemalardy tizbelep, jandaryn jabyrqatqan, talaı jyldan beri arqalaryna aıazdaı batqan, qansha aıtylsa da sheshilmeı, baıandamadan baıandamaǵa «kóship» júrgen máselelerge «ıá» dep bas ızeýmen ǵana otyrdy.
Biz jetken jetistikterdi, tolymdy tabystardy joqqa shyǵarýdan aýlaqpyz. Okrýg aýmaǵynda 7 JShS, 3 fermerlik, 32 sharýa qojalyǵy, 2 áleýmettik-kásipkerlik birlestik jumys isteıdi. Dándi daqyldardyń ortasha ónimdiligi 20 sentnerdi quraǵan. Sút ónimin satyp alýmen «Omarov» jeke kásipkerligi aınalysady. «Vagner» JK qoǵamdyq monshanyń qurylysyn bastaǵan. «Pavlenko» JK jańa dúken ashqan. «Elim Qyzyljar» JShS 5 myń tonna kókónis qoımasyn salyp, sábiz saqtaýǵa arnalǵan tońazytqysh ornatqan. «Molodoe Agro» JShS ashana men demalys aımaǵynyń qurylysyn júrgizýde. 1 mln teńgege 7 kóshege sham ornatylǵan. 25 adam jumysqa ornalastyrylǵan. 17 jańa jumys orny qurylǵan. 2 adam kásibı qaıta daıarlaýdan ótip, shashtaraz jáne satýshy mamandyǵyn alǵan. 17 kásipkerlik sýbektisi, 2 FAP, 1 klýb, 1 kitaphana, Mıhaıl Arhangeldiń ǵıbadathanasy, Dmıtrıı Solýnskııdiń prıhody, namazhana jumys isteıdi.
Baıandama aıaqtalyp, zal ishine shybyn yzyńy estiletindeı bir ýaq tynyshtyq ornady. Alaıda qatysýshylardyń aýzynan «bárekeldi, jaraısyń, qanaǵattanarlyq» degen qoldaý shyqqan joq. Kerisinshe, baıandama bitkenin taǵatsyzdana kútip otyrǵandaı suraq qarsha borady dersiń. Ornynan ashýlana turǵan M.Kúzembaeva qatýlana sóıledi.
«Myna Beskólge barý bir muń. Jaıaý-jalpylap júrgenimiz. Qoǵamdyq kólik qatynasyn qalpyna keltirý jaıly qansha aıtsaq ta, qulaǵyna eshkim ilmeıdi. Ákimdiktiń janynda buralqy ıtter órip júr. Áli kúnge deıin qudyq sýyn, jerasty uńǵymalaryn paıdalanamyz. Esil irgemizde, tıip tur. Sapaly sýmen qamtý ortalyqtandyrylmaǵan. Men turatyn kóshede túnde júrý qorqynyshty, tas qarańǵy, Jańa jylǵa deıin sham ornatamyz degen ýáde sóz júzinde qaldy», degen Maral Ýálıqyzy kókeıindegisin osylaısha aqtaryp saldy.
Zeınetker Nıkolaı Pýljıkovtiń saýaly jaıylym-shabyndyqtarǵa qatysty boldy. Aýyl irgesine deıin egistikke aınalǵanyn ashyna áńgimeledi.
«Osy jerdi jyrtqan kim, mundaı bassyzdyqty tyıýǵa aýyl ákimi nege qaý-qarsyz?» degen zańdy suraq týady.
Aqsaqaldar alqasynyń múshesi Álim Tólebaev esepti kezdesýge birde-bir sharýashylyq jetekshisiniń qatyspaýyn áleýmettik jaýapkershiliktiń tómendigine balady.
«Arhangelskide onǵa jýyq sharýashylyq bar, olar aýdan ortalyǵy Beskólmen eki araǵa júretin avtobýstyń shyǵynyn kóterip alýǵa esh qınalmas edi. Ekinshiden, azyn-aýlaq malmen tirligimizdi aıyryp otyrǵan biz jaıylym máselesine qatty alańdaýlymyz. «Jaıylym-shabyndyqtardy óz qalaýynsha paıdalanyp, zańdy belinen basyp júrgen keýdemsoqtardy ataı alasyz ba?», dep tikesinen qoıylǵan suraqqa Irına Stanıslavovna úndemeı qutyldy. Olardy tártipke shaqyrýǵa, burmalaýshylyqtardy túzetýge ákimniń tolyq quqy da, múmkindigi de jetkilikti. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» zańy boıynsha ákimniń apparaty memlekettik mekemeniń uıymdyq-quqyqtyq nysanyndaǵy zańdy tulǵa bolyp sanalady. О́z quzyreti sheginde kóptegen fýnksııany atqarý mindetteri belgilengen. Solardyń biri – memlekettik organdar men basqa uıymdardyń laýazymdy tulǵalarynan qajetti aqparatty, qujattardy jáne ózge de materıaldardy suraý jáne alý quqyǵyna ıe. Olaı bolsa, aýdandyq ákimdikke deıin joldanǵan shaǵymdardyń búginge deıin eskerilmeýi qalaı?
Okrýg boıynsha jaıylym – 7 050, egistik – 12 myń, shabyndyq – 1 800 gektar. Qos aýylda tútin tútetetin 581 shańyraqqa shaqqanda 1,4 iri qaradan, 0,5 jylqydan, 2,6 qoı-eshkiden, 0,4 shoshqadan ǵana keledi eken. Bul – óte tómen kórsetkish. Túgin tartsa, maıy shyǵatyn Esil ózeni, sý aıdyndary jaǵasynda otyrsa da, bala-shaǵanyń negizgi nápaqasy sanalatyn mal ósire almaýdyń basty syry jaıylymdyq jerlerdiń ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketýi der edik. Bárinen soraqysy, joldarǵa deıin jyrtylyp tastalǵany. Soǵan qaraǵanda «áı der áje, qoı der qojanyń» tabylmaýyna kelip tireletin tárizdi. Demek, baıandamanyń bir tusyndaǵy jeke sektordaǵy maldy jaıylymmen qamtamasyz ete alamyz degen ákimniń sózin esepti kezdesýge kelgenderdiń túgeldeı joqqa shyǵarýy kezdeısoq emes.
Kóshelerdiń Shkolnaıa, Beregovaıa, Sentralnaıa, Repeınaıa dep atalýyna qarap, bul eldi mekennen belgili tulǵalar túlep ushpaǵan bolý kerek degen dúdámal oıymyzdy Bitim Nurǵojın, Murat Qusaıynov joqqa shyǵardy. Sóıtse, orysy ormandaı aýyldan Eslám Báýkenov jáne Moldaı Baıtósev syndy eki Sosıalıstik Eńbek Eri shyqqan eken. О́kinishke qaraı, týǵan jeri úshin mańdaı terin shúmektete tókken jandarǵa kóshe atyn berý týraly usynystar qabyldanbaǵan. Onyń ornyna aýylǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn «Repeınaıa» bekitilip ketken. «Beregovaıa» qaltarysynyń ózi – birnesheý.
Kezinde bul aýylda eńseli mádenıet úıi de bolǵan. Belgisiz sebeptermen órtenip ketken, orny áli kúnge deıin úńireıip tur. Dárigerlik ambýlatorııada joǵary bilimdi dáriger medısınalyq qyzmet kórsetken. Qazir feldsherlik-akýsherlik pýnktke aınaldyrylyp, dárigerlik ambýlatorııa Bogolıýbovoǵa kóshirilgen.
«Jastar keshke qaraı qaıda bararyn bilmeı sendelip júrgeni. Kezinde jap-jaqsy baılanys bólimshesi jumys istegen. Ońtaılandyrý degen jeleýmen jaýyp tyndy. Poshtashy qazir hat-habardy, gazet-jýrnaldy úıinde taratady. Zeınetaqy, taǵy basqa áleýmettik járdemaqylar kelgende problema kóbeıedi. Senesizder me, dárihana joq. Kúlkili estilse de, shyndyǵy osy. Bárinen de árqaısysy 7 mln teńgege turǵyzylǵan aýyl syrtyndaǵy úsh úıdiń qańtarýly attaı ıesiz turǵany janǵa batady», deıdi sharasyz turǵyndar kimge shaǵynaryn bilmeı.
«Ońtústikten – Soltústikke» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde Maǵjan eline erikti túrde kóship kelýge nıet etken otbasylardy ekonomıkalyq áleýeti joǵary 224 eldi mekenge ornalastyrý belgilengen bolatyn. Otyrar aýdany Sháýildir aýylynyń týmasy, 7 balanyń ákesi Baqytjan Tolybaev osynda ornyqqan. Aýyl shetinde, jeldiń ótinde boı kótergen baspananyń sapasyzdyǵy janyna qatty batqan. Elektr jaryǵy tartylmaǵan, úıdiń syrty qorshalmaǵan. Otynǵa arnalǵan saraı, mal ustaıtyn qora salynbaǵan. Qabyrǵalar tilim-tilim bolyp jarylyp ketken. Elektr eseptegishti óz qarajatyna ornatqan. Janyndaǵy eki aqshańqan úıdiń de tóbesinen sý sorǵalap, eden taqtaılary qaq aıyrylǵan. Búginde bul baspanalarda eshkim turmaıdy, kúngeıden kelgen aǵaıyndarymyz basqa jaqtarǵa kóship ketýge májbúr bolǵan. Aý, jelge ushqan mıllıondarǵa jaýap beretin sheneýikter qaıda?
О́mir ESQALI,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Qyzyljar aýdany
