El-jurtymyz Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń, Elbasy – Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń halyqqa arnaý sózderin jyly qabyldady.
Osyndaı jaqsy sezimmen 2022 jyldyń da tabaldyryǵyn attap edik...
...О́kinishke qaraı, qańtardyń birinshi aptasy qandy oqıǵalarǵa ulasyp, beıbit halyqtyń úreıin týǵyzdy...
Azamattardyń beıbit sherý, mıtıngiler ótkizý quqyqtary bizde zańmen rettelgen. Jáne ártúrli talap, tilektermen mıtıngiler ótkizý jańalyq emes. Másele, sol beıbit sherýdi paıdalanǵan sodyrlyq kúshterdiń ǵımarattardy, materıaldyq ıgilikterdi talqandap, jappaı órtke shaldyryp, adamdarǵa oq atyp, qyryp-joıýdy uıymdastyrýynda.
Árıne, qazir ótken alapat oqıǵalarǵa júrgizilip jatqan tergeý, tekserý jumystary aıaqtalmaı, eshkim de eshnárse aıta almaıdy. Biraq bul oqıǵa bárimizge, búkil qoǵamǵa, ásirese «men qazaqpyn» degen ár adamǵa ári synaq, ári sabaq bolsa kerek.
Bárine de ýaqyt tóreshi.
30 jyl tarıh úshin qysqa ǵana ýaqyt bolsa da memlekettigimiz úshin, onyń dúnıejúzilik qoǵamdastyqtaǵy orny úshin, bolashaq úshin mańyzy óte zor ekenin de ár azamat biletini belgili.
30 jylda ulttyq tarıhymyzdy, ulttyq qundylyqtarymyzdy, ulttyq tilimizdi jańǵyrtý jolynda az dúnıe jasalǵan joq. Osy kezeńde ómirge jańa býyn, jas urpaq keldi. Olardyń aldy dúnıe júziniń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynan bilim alyp, jas memleketimizdiń ár salasynda eńbek etý múmkindigine ıe bolyp júr.
30 jyl buryn táýelsizdigimizdi baıandy etemiz dep memleket isine belsene aralasqan qyryq jastaǵylar búgin el aǵasy jasyna keldi. Olardyń negizgi deni ultjandy otanshyldar. Biz, búgingi aǵa urpaq elimizdiń ekonomıkalyq daǵdarysyn, kúızelisin, burynǵy saıası-ekonomıkalyq júıeniń qulaýyn, Odaqtyń taralýyn kózimizben kórip, basymyzdan ótkizdik.
Ata-babalarymyzdyń talaı urpaǵy armandaǵan táýelsiz memleket bolý baqyty bizdiń ýaqytymyzǵa buıyrdy.
Biz úshin ult bolyp birigip, táýelsiz el bolyp, óz tilimizde sóıleý barlyq turmys qıyndyǵynan joǵary turdy.
Respýblıkada, óńirlerde, oblystarda, qalalarda, aýdandarda, aýyldarda «Qazaq tili» qoǵamdary qurylyp, bedeldi halyqtyq qozǵalysqa aınaldy.
Ábdýálı Qaıdarov, Rabıǵa Syzdyqova, Shora Sarybaı, Salyq Zımanov, Manash Qozybaev, Jabaıhan Ábdildın, О́zbekáli Jánibekov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev, Myrzataı Joldasbekov, О́mirzaq Aıtbaev, Qadyr Myrzalıev, Farıza Ońǵarsynova, Nurlan Orazalın, Muhtar Shahanov sııaqty tanymal qazaq zııalylary bastaǵan qozǵalysqa óńirlerde myńdaǵan, mıllıondaǵan azamat qoldaý kórsetip, ana tilimizdiń rýhy da, mártebesi de kóterilip, qoǵamda jetekshi orynǵa shyqty,
Qoldanystaǵy Ata Zańymyz – Konstıtýsııada qazaq tili memlekettik til bolyp qabyldandy.
Endigi jerde osy, taǵy basqa resmı quzyrly oryndardyń sheshimderi, qaýly-qararlary júzege qalaı asyrylady, zań qalaı oryndalady?
Osyndaı búkilhalyqtyq qozǵalysqa, árıne, el bolyp jumyldyq. Kóptegen til qaıratkeriniń eńbegi kórindi. Solardyń eń aldyńǵy ónegeli qatarynda Orazkúl Asanǵazyqyzynyń aıqyn sózi men batyl isteri kópshilik qoldaýyna ıe boldy.
Onyń depýtattyq qyzmeti de tilmen tikeleı baılanysty boldy. 2012 jyldyń qańtar aıynda saılanyp, jumysqa kirisken Parlament Májilisiniń V shaqyrylymynyń Máýlen Saǵathanuly Áshimbaev bastaǵan bir top depýtat halyqaralyq qatynastar, qaýipsizdik jáne qorǵanys komıtetine biriktik. Orazkúl de bizdiń komıtettiń múshesi bolyp bekitildi. Kelgen bette bir-eki aı saılaý kezinde jınalyp qalǵan zań jobalaryn komıtet tóraǵasy jańa saılanǵan depýtattarǵa bólip, tapsyryp, jumys toptary qurylyp, jumysqa kirisip kettik.
Alǵashqy komıtet otyrystarynyń birinde áriptesterimiz ózine tapsyrylǵan zań jobalary týraly baıandamalaryn jasap, talqylaýlar júrip jatty.
Kezek Orazkúl Asanǵazyqyzyna keldi. Zań jobasy Qazaqstan men Armenııa memleketteri arasyndaǵy dostyq, áriptestik qarym-qatynas týraly kelisimdi ratıfıkasııalaýǵa baılanysty eken. Orazkúl Asanǵazyqyzy áýel basta zań jobasyn baıandaýǵa kelgen Syrtqy ister mınıstri orynbasarynyń baıandamany memlekettik tilde jasamaǵanyna mán berip, Kelisim mátininiń kóp jerde saýatsyz jazylǵanyna jan-jaqty toqtaldy:
– Men óz kózime ózim senbedim. Memleket basshylary qol qoıǵan óte joǵary dárejedegi qujattyń qazaq tilindegi mátininde 56 qate júr, – dedi áriptesimiz bárimizdi de osharyldyryp...
Sol joly uzaq talqylaý, pikirtalastan keıin Máýlen Áshimbaevtyń usynysymen aldaǵy ýaqytta osyndaı keleńsizdikterge jol bermes úshin Parlamenttiń qos palatasynyń ortaq kelisimimen komıtetter arasynda aýdarma bólimderimen birlesip, Parlamentke kelgen zań jobalarynyń eki tildegi mátinderin salystyra otyryp, bir júıege keltirý úshin arnaıy jumys toby qurylyp, naqty shara belgilendi. Bul jumys bolashaq zań jobalarynyń sapasyna oń áser etti.
Orazkúl osydan keıin de Parlamentte qazaq tili mártebesiniń qýattanyp, órisiniń keńeıýine, kúndelikti turmysta turaqtanýyna kóp eńbek sińirdi.
Ultymyzdyń baı tarıhynda «elim», «jerim, «tilim» dep ósken, ótken arda uldarymyz ben qyzdarymyz da, sóz bastaǵan dúldúl sheshen kósemderimiz de, qol bastaǵan batyrlarymyz da barshylyq.
Memlekettik táýelsizdigimizdiń jańa dáýirinde onyń aldyndaǵy uzaqqa sozylǵan otarshyldyq, odan Odaq quramynda Máskeý bıligine baǵynyshtylyq, óktemdigine táýeldi bolǵan jaǵdaıymyzdan bostandyq alyp, eńsemiz kóterilgen tusta ulttyq rýhymyz qaıta jańǵyryp, óz tegimizdi, tárkilengen tarıhymyzdy, ulttyq qundylyqtarymyzdy, jazyqsyz qýdalanǵan ult tulǵalaryn qaıta tanı bastadyq.
Árıne, munyń bári de resmı memlekettik táýelsizdigimiz jarııalanyp, dúnıejúzilik qoǵamdastyq tarapynan tanylyp, moıyndalǵan tustan, ıaǵnı «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldanyp, memlekettik ınstıtýttar qurylyp, óz dárejesinde jumys istele bastaǵannan keıin múmkin bolǵan orasan jetistikter ekenin de árbir qazaq esten shyǵarmaǵanymyz abzal.
Endigi jerde sol taǵdyr men tarıh týǵyzǵan múmkindiktiń ózin ult múddesine jumyldyra alatyn adamdar qajet boldy. Syn, usynys, pikir aıtýshylar jetkilikti. Máselen, ana tilimizdiń taǵdyry, onyń tynysy, qoǵamdaǵy orny, qoldanylý aıasy, oqytylýy týraly sóz aıtpaǵan qazaq kemde-kem. Al «Ár qazaq ne istedi? Ne istep júrmiz?» degende ár azamat qarapaıym ǵana óziniń tabıǵatynan, jaratylysynan, otbasynan bastasa, qazaqqa «qazaqsha sóıle» dep taýsylmas edik.
Qazaqqa «qazaqsha sóıle!» dep jany aýyryp, daýysy jetkenshe qajymaı aıtyp júrgen qoǵam qaıratkeriniń biri de biregeıi – bizdiń áriptesimiz, zamandasymyz, baýyrymyz Orazkúl Asanǵazyqyzy Asanǵazy.
Orazkúldiń bilimi fızıka, matematıka bolsa da, eńbek joly, memlekettik qyzmeti áýel bastan tilmen, tildik qor, til mádenıetimen baılanysty bolǵany da kezdeısoqtyq emes. Orta mektepti bitirgennen keıin qyzdar pedagogıka ınstıtýtyn támamdap, mektepte muǵalim, mektep dırektory qyzmetterin atqarýynyń ózi jas muǵalimdi adamdarmen jumys isteýge úıretti. Aýdan, oblys kólemindegi partııalyq basshylyq qyzmetteri tikeleı rýhanııatpen baılanysty boldy.
Orazkúl Asanǵazyqyzynyń naǵyz qaıratkerlik kelbeti memlekettik táýelsizdik jyldary ashyldy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń táýelsiz elimizdiń jańa astanasyn Arqaǵa kóshirgende, ońtústik óńirden kelgen alǵashqy isker toptyń bel ortasynda osy bizdiń Orazkúl qaryndasymyz keldi. Jaı kelgen joq, ejelden ásirese elimizdiń soltústik óńirlerinde ana tilimizdiń jaǵdaıynan habardar maman uıymdastyrýshy retinde ultymyzdyń tarıhynda qaıta jańǵyrý úrdisine «bir kirpish bolyp qalanýǵa jararmyn» dep bilek sybanyp, bel býyp, óz qulshynysymen keldi. Shyn mánisinde, sol jyldarda, tipti keı quzyrly resmı memlekettik oryndarda, ákimdik apparattarynda qazaq, orys tilderinde teń sóılep, saýatty jaza alatyn mamandardyń jetkiliksiz bolǵany da jasyryn emes. «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» demekshi, Orazkúldeı isker, bilimdi, elge janashyr ári batyl adamdar, memlekettik qyzmetkerler jańa astana shańyraq kóterip, jańa dástúr qalyptasyp jatqan tusta kerek-aq boldy. Ol kezdegi Aqmola (Selınograd) qalasynda 260 myń halyq turatyn, onyń nebári jeti-aq paıyzy qazaqtar. Jańadan uıymdastyrylyp, ornalasyp jatqan memleketimizdiń eń basty qalasy talap dárejesine jetýi úshin qanshama irili-ýaqty jumys atqarylýy qajet bolǵanyn Nursultan Nazarbaevtyń esteliginen bastap kóptegen kitap, maqala, shejirede jetkilikti jazyldy, áli de jazylary anyq. Qysqa qaıyryp, bir ǵana salystyrmaly sıfrlarǵa nazar aýdarsaq, búgingi Nur-Sultan qalasynda elimizdiń barlyq óńirinen kelgen azamattar bir mıllıon eki júz myń bolsa, onyń seksen paıyzǵa jýyǵy qazaqtar. Olardyń deni jastar. Bile bilgenge bul – táýelsiz memlekettigimizdiń eń úlken kórsetkishi ári sońǵy júz jylda arman bolǵan jete almaǵan jetistigi.
Bizdiń Orazkúl Astana qalasynyń Saryarqa aýdany ákiminiń orynbasary, qalalyq til basqarmasynyń tóraǵasy, Májilis depýtaty qyzmetterinde qoǵamymyzda qazaq tiliniń óz quqynda ornyǵyp, turmys-tirshiligimizdiń salty men saltanatyna aınalýyna barynsha eńbek sińirgenin biz – osy jańa qala turǵyndary kózimizben kórip, qulaǵymyzben estip, kýá boldyq.
Jańa Nur-Sultan qalasynyń kóshelerine, kórnekti qoǵamdyq oryndarǵa qazaq tilindegi ataýlar, ultymyzdyń kórnekti tarıhı tulǵalarynyń esimderi berilýi, sondaı-aq Keńes dáýirinde qazaqqa esh qatysy joq beıtanys adamdar men jer, sý attaryn, onomastıkalyq komıssııa otyrystarynda jan-jaqty zerttelip, táýelsiz elimizdiń tarıhymen baılanystyryla qaıta qaralýynda Orazkúl Asanǵazyqyzynyń bastamashyl eńbegi zor ekenin osy qala jurtshylyǵy biledi ári súıispenshilikpen aıtady.
Májilis depýtaty bolyp júrgende de, memleketimizdiń zań shyǵarýshy quzyrly ornynda – Parlament májilisterinde, komıtet otyrystarynda, jumysshy toptarynda qazaq tiliniń quqyqtyq aıasyn keńeıtýge bar kúshin salyp, aıanbaı, tartynbaı, aıtaryn aıtyp eńbek etti. Keıbir óz ana tilin bilmeıtin nemese bilse de sóıleı almaıtyn laýazymdy qazaq qyzmetkerler Orazkúldiń talap, «shabýyldaryn» ishteı jaqtyrmasa da amal joq moıyndap, keler joly daıyndalyp, «baıandamamdy, sózimdi qazaqsha jasaımyn», dep ýádelerin de beretin, sóıte-sóıte úırenetin.
Orazkúl resmı memlekettik qyzmetten qurmetti demalysqa shyqqannan keıin de damyl tapqanyn kórgenimiz joq. Ol ózine jaqyn bilim salasynyń sharýalaryna belsene qatysady. Únemi stýdent, oqýshy jastarmen kezdesýlerde nemese ult sózi aıtylatyn telebaǵdarlamalarda ult qundylyqtaryn, ulttyq sana, dástúr jetistikteriniń, otbasy birliginiń qajymas qaıratkeri, nasıhatshysy ári ónegesi bolyp, oıyn ortaǵa salyp júredi.
Onyń búkil qoǵamdyq qaıratkerlik eńbeginiń bas tiregi de, demeýshisi de – asyl tuqymdy mal ósirýshi kásipker jary, otaǵasy Jora Toılybaıuly Almantaı, azamat bolǵan uldary men qyzdary, ósip kele jatqan nemere, shóbereleri bas qosqan berekeli qazaq otbasynyń úlgisi dep aıtarlyq negizimiz jetkilikti.
Orazkúl – baqytty ana, úlgisi, ónegesi óristi azamat, tek qana Nur-Sultan qalasy emes, jańa zamandaǵy Qazaqstannyń keńistigine tanymal qoǵam qaıratkeri.
Qýanysh SULTANOV,
Qazaqstannyń eńbek
sińirgen qaıratkeri
