Eýropalyq odaq Afrıkaǵa alańdaıdy

Atalǵan maqsatqa Eýropalyq odaq 150 mıllıard dollar qara­jat bóldi. Bul qarjy ekonomıkany aıaqtan turǵyzý, basty ınfraqurylymdar salý, halyq­tyń ál-aýqatyn kóterý sekildi mańyzdy salalarǵa jumsalmaq. Sonymen qatar qurlyqtaǵy sıfr­ly baılanysty jaqsartyp, tabıǵı taza energetıka kózderin qalyptastyrýǵa da erekshe ekpin beriledi.

Eýropalyq odaqtyń Afrı­kaǵa mol qarajat bólýin sarapshylar ártúrli boljap jatyr. Áıtse de, kópshilik bul qadam Qytaıdyń óńirdegi yqpalyn báseńdetýge arnalǵan dep esep­teıdi. О́zderińizge málim, Beı­jiń bıligi «Bir beldeý – bir ­jol» bas­tamasy aıasynda mıllıardtaǵan qarajatty «qara qurlyqqa» bólip kelgen edi.

Johns Hopkins atyndaǵy halyq­­aralyq mekteptiń derek­terine súıensek, Afrıka mem­le­ket­teriniń Qytaıǵa bere­she­gi 143 mlrd dollarǵa jetken. Mun­daı mol somanyń basym bóligi temirjol, áýejaı jáne port sekildi aýqymdy ınfra­qury­lymǵa salynǵan. Halyq­aralyq qarjy qorynyń máli­metine súıensek, Afrıkadaǵy kedeı elderdiń jartysyna jýyǵy Qytaıǵa boryshker. Al Garvard bıznes mektebi Beıjiń bergen qarajattyń 50 paıyzy kópshilik nazarynan tys qalyp, eki el bıligine ǵana málim ekenin aıtady. Degenmen «qara qurlyqtyń» Qytaıǵa qaryzyn dóp basyp aıtý qıyn. О́ıtkeni Beıjiń bıligi ekijaqty kelisimde kórsetilgen sandardy syrtqa jarııa etpeıdi. Jalpylama málimet bergenimen, resmı qujatta ne jazylǵany bir Qudaıǵa, sosyn Qytaıǵa ǵana aıan.

Qytaıǵa qaryz Afrıka elderiniń tizimi men somasyna kóz tastasańyz, Beıjiń bıliginiń yqpalyn arttyrý úshin qarajat aıamaǵany anyq ańǵarylady. Sarap­shylar Beıjińniń «jum­saq saıasat» qoldanýy tike­leı ekonomıkalyq paıda ákel­meıtinin, munyń álemdik shahmat taqtasynda qajet saıası «gambıt» ekenin aıtady. «Qara qurlyqta» 50-den astam mem­leket bar. Olardyń bári BUU, Halyqaralyq olımpıada komı­teti sekildi halyqaralyq uıym­darǵa múshe. «Kúlsheli bala súımekke jaqsy» demekshi, olar shartarapqa belgili uıymdarda Qytaıdyń sózin sóıleýi qajet. Kedeı, baı ekenine qaramastan, ár memleket – bir daýys. Endeshe «sý ishken qudyǵyna túkirmeý kerektigin» Afrıka elderi de, Qytaı da jaqsy túsinedi.

Onyń ústine Kommýnıstik partııa aqshalaı qaryz berip, onyń ornyna eldegi strategııalyq mańyzdy nysandardy menshigine alatynyna kýá boldyq. Birneshe jyl buryn Shrı-Lanka bıligi Qytaı­dan 1,1 mlrd dollar ınves­tı­­sııa tartyp, Hambantota por­tyn salǵan edi. Alaıda Shrı-Lanka boryshyn ýaqtyly óteı alǵan joq. Eń sońynda ony keshi­rý maqsatynda strategııalyq mań­yz­dy portty 99 jylǵa jalǵa berdi.

Osyndaı tásil Djıbýtıde de qoldanylýy múmkin. Qazir atalǵan elde qytaılyq ınvestı­sııanyń kómegimen keme porty salynyp jatyr. Djıbýtıdiń Qytaıǵa boryshy ishki jalpy ónimge teń ekenin eskersek, Beıjiń bıligi kez kelgen sátte portty menshiktep alýy ýaqyt enshisindegi sharýa.

Sondaı-aq The Wall Street Journal taratqan aqparatqa sensek, Zambııa boryshyn keshirý úshin eldegi eń úlken mys kenish­teriniń aksııasyn bermek. Bul eldiń bıligi Qytaıǵa qary­zynyń kólemin ashyq aıtqan emes. Biraq Johns Hopkins ortalyǵynyń derekterine saı 2017 jyly Zam­bııa­nyń Beıjińge bereshegi 6,4 trln dollarǵa teńesken. Bul el qary­zynyń 44 paıyzyn quraıdy.

Ýganda da Zambııanyń kebin kııýi múmkin. Eldegi Entebbe áýejaıyn jańalaýǵa 325 mln dollar, Karýmadaǵy elektr stansa­syn salýǵa 1,4 mlrd dollar qarajat jumsaldy. Investı­sııany, álbette, Qytaı quıdy. Ýganda qarjy mınıstriniń aıtýynsha, alda-jalda boryshty óteı almasa, eki nysan da QHR qaramaǵyna ótedi.

Afrıkadaǵy ekonomıkasy­nyń áleýeti joǵary sanalatyn Nıgerııa da Qytaıǵa táýel­di. Qarjy mınıstrliginiń máli­metine súıensek, 2017 jyly bul eldiń qaryzy 2 mlrd dollardy quraǵan. Degenmen shynaıy bereshek budan birneshe ese kóp ekeni talaı márte buqaralyq aqparat quraldarynda aıtyldy. 2019 jyly Beıjiń taǵy 629 mln dollar ınvestısııa quıdy. Bul qarajat teńiz portyn salýǵa jumsaldy. Endi, Nıgerııa bıligi Qytaıdyń «Eksport-Import» bankinen qosymsha 17 mlrd dollar qaryz suramaq.

Overseas Development Institute keltirgen derekterge súıensek, Nıgerııanyń syrtqy qaryzynyń 10 paıyzy Qytaıdyń úlesinde. Al Efıopııanyń boryshy 17 pa­ıyz, Kenııada 33 paıyzǵa jetken.

Biraq koronavırýs pande­mııa­sy bastalǵaly Qytaı Afrı­kaǵa beretin qarajattyń sanyn kúrt azaıtqan. Byltyr Qytaı-Afrıka yntymaqtastyǵy forýmy (FOCAC) kezinde Sı Szınpın qurlyqqa 40 mıllıard dollar ınvestısııa quıatynyn málimdedi. Bul buǵan deıin aıtylǵan somanyń úshten birine ǵana teń. Oǵan qosa, nesıe kólemi de azaıǵan. 2016 jyly jalpy nesıeniń somasy 29,5 mıllıardqa jetse, 2019 jyly bul kórsetkish 7,6 mıllıard dollardy quraǵan.

Degenmen Qytaı byltyr Afrıkaǵa koronavırýsqa qarsy vaksınanyń 200 mıllıon dozasyn jetkizdi. Sondaı-aq keleshekte taǵy 1 mılılard ekpe ákelýge ýáde berdi. О́z kezeginde Eýropalyq odaq ıntelektýaldy quqyq máselesine baılanysty qurlyqqa der kezinde ýáde etken vaksınany jetkize almaǵan-dy.

Osyǵan qaramastan Eýropa­lyq odaq Afrıkadaǵy joǵalyp bara jatqan bedelin qalpyna kel­tirýge baryn salmaq. Joǵaryda aıtylǵan 150 mıllıard dollar osy baǵytta bólinip otyr.

Eýropalyq parlamenttiń halyq­aralyq saýda komıteti tór­aǵa­synyń orynbasary Anna-Mı­shel Asımakopýlýdyń aıtýyn­sha, qarajat dittegen jerine jetýge tıis. Sonda ǵana afrıka­lyq­tar kórsetilgen kómektiń mánin túsinbek.

Sarapshylar Eýropalyq odaq­tyń «qara qurlyqtaǵy» yq­palyn arttyrýǵa talpynysyn keıingi kezde jasalǵan saparlardan da baıqalatynyn aıtady. Máselen, keıinge shegerilip kelgen sammıtti uıymdastyrý úshin Brıýsseldiń atqaminerleri birneshe ret Afrıkaǵa baryp qaıtty.

Máselen, Eýropalyq komıssııa prezıdentiniń sıfrly tehnologııa jónindegi orynbasary Margret Vestager taıaýda Nıgerııaǵa baryp, Eýropalyq odaq – Nıgerııa sıfrly ekonomıka paketin talqylady. Qazirgi tańda atalǵan eldegi ınternetke bılik kóptegen buǵattar salǵan. Sóz erkindigi joq. Áıtse de, Margret Vestagerdiń sózine súıensek, Eýropalyq odaq 2024 jylǵa deıin 820 mıllıon eýro ınvestısııa quıady.

Byltyr Týıtter prezıdent Mýhammad Býharıdiń separatıs­terdi kúshpen qýdalaımyz dep qorqytqan jazbasyn óshirip tastaǵan bolatyn. Sondyqtan maýsym aıynda el úkimeti oǵan tyıym saldy. Áleýmettik jeli endi ǵana qalpyna keltirildi.

Sondaı-aq Afrıkanyń bir­qatar memleketi Qytaıdyń ınter­netti buǵattaý qyzmetine erekshe qyzyǵýshylyq bildirgen eken. Osy áser etti me, álde Huawei kompanııasynyń Azııa men Shyǵys Afrıkany baıla­nys­­­tyratyn kabeldi baılanysy áser etti me, Eýropalyq odaq ta «qara qurlyqqa» sıfrly qoldaýdy kúsheıtpek. Osy sebep­ti aldaǵy ýaqytta Atlant mu­hıty arqyly Eýropa men Afrı­kany jalǵaıtyn kabel júıesin tartýdy josparlap otyr.

Eýropalyq odaq Afrıkadaǵy bedelin arttyrýǵa kiriskenimen, bir máseleniń basy ashyq. Jos­par­­da aıtylǵan 150 mıllıard dol­larlyq qarajat qaıdan kele­di? Bul soma aldaǵy 7 jyl kó­le­minde berilmek. Bul qara­jat­­ty Eýropalyq odaqtaǵy she­neý­­nikter óz qaltasynan shytyrlatyp sanap bermeıtini de túsinikti.

Eýropalyq keńestiń Afrıka isteri jónindegi bólimniń dırektory Teodor Merfıdiń aıtýynsha, Qytaıdyń ornyn basý úshin Eýropalyq odaq ózinde bar ınstıtýttardyń bárin osy iske jumyldyrýǵa tıis.

Taıaýda Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıa­saty jónindegi Joǵarǵy ókili Djozep Borrel Project Syndicate jobasynda jarııalaǵan maqalasynda EO-nyń nelikten Afrı­kaǵa qyzyǵyp otyrǵanyn túsin­dirgen-di. Borrel myrza bir­neshe sebepti atap ótti. Sodan mynandaı messedjdi anyq baıqadyq. Afrıkada týyndaǵan problemalar qurlyqtyń ózinde qalmaıdy, kórshiles Eýropaǵa da jetedi. О́ıtkeni terrorızm men qaýipsizdik shekaramen shektelmeıdi.

Sondaı-aq qurlyqtyń halqy jyl ótken saıyn jasaryp, kóbeıip keledi. Bul – úlken kúsh. Mundaı býynǵa bilim berip, izgilikke tárbıeleý demo­kra­tııalyq álemdi qalyptastyrýǵa zor úles qosady. Sondyqtan Afrıkanyń máselesin sheship, onda óziniń yqpalyn arttyrý Eýropalyq odaq úshin mańyzdy.