Genderlik teńdik ornyqty damýǵa bastaıdy

Qujatta 2030 jylǵa qaraı qol jetkizý boljanyp otyrǵan 17 ja­handyq maqsat, 169 tıisti min­det jáne 242 ındıkator qam­tylǵan. ODM-dy sıpattaıtyn úsh túıindi qaǵıda bar: ámbebaptylyq – ODM barlyq eldegi adamdarǵa qoldanylady, keshendi tásil – eger ODM bir-birinen bólek júzege asyrylatyn bolsa, ornyqty damý salasyndaǵy kún tártibi tıimdi oryndalmaıdy, eshkimdi artta qaldyrmaý – paıda men artyq­shylyqtar alýda osal toptardyń basymdyǵyna erekshe nazar aýdarylady.

Sonymen qatar kóp josparly mindetter men ındıkatorlar sanynyń kóptigin, olardyń ózara baılanysyn eskersek, ODM-ǵa qol jetkizý prosesi kóp eńbekti qajet etedi. Sondyqtan árbir el ulttyq deńgeıde syn-qaterler men tosqaýyldardy eńsere otyryp, óz ereksheligine qaraı ODM-dy iske asyrýdyń ózindik biregeı jolyn tańdaıdy. Bul rette basqa ODM-ǵa erterek nemese az shyǵynmen qol jetkizýge kómektesetin, jalpyǵa bir­deı tanylǵan ODM údetkishteri men akseleratorynyń biri retinde genderlik teńdik nemese №5 ODM sanalady.

Bul fakt genderlik teńdik fak­torynyń ekonomıka men áleý­mettik salaǵa oń áserin kórsetetin kóptegen zerdeleý men túrli sala­daǵy zertteýlermen rastalyp otyr. Atap aıtqanda, qoǵamda gen­­derlik teńdiktiń bolmaýy ju­­myskerlerdi jaldaý kezinde qabi­letti ári daryndy úmitkerlerdi tańdaýdyń shektelýine baılanysty adamı kapıtaldyń azaıýy arqyly ekonomıkaǵa keri áserin tıgizetini rastaldy. О́z kezeginde bul ekonomıkada kásipkerlik pen ekonomıkalyq ártaraptandyrý úshin asa mańyzdy jańa ıdeıalardyń paıda bolýyna kedergi keltiredi. Máselen, Halyqaralyq eńbek uıymy júrgizgen zertteýge sáıkes eńbek naryǵyndaǵy genderlik alshaqtyqty qysqartý 2025 jyl­ǵa qaraı jahandyq jumyspen qam­tylýdy 189 mln adamǵa nemese 5,3%-ǵa arttyrýy múmkin. Bul 2025 jyly álemdik IJО́-ni 3,9%-ǵa nemese 5,8 trln dollarǵa arttyra alar edi. Budan eń kóp paıdany genderlik alshaqtyǵy asa úlken óńirler, atap aıtqanda, Soltústik Afrıka (IJО́-niń 9,5%-ǵa artýy), Arab memleketteri (IJО́-niń 7,1%-ǵa artýy) jáne Ońtústik Azııa (IJО́-niń 9,2%-ǵa artýy) kóredi.

Áıelder aýyl sharýashy­lyǵynda mańyzdy ról atqarady. Máselen, BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymynyń baǵalaýy boıynsha eger búkil álemdegi áıelder óndiristik resýrstar men múmkindikterge dál erler sııaqty qol jetkize al­sa, onda olar ózderiniń ferma sharýa­shylyqtarynyń ónimdiligin 20-30%-ǵa arttyratyn nemese 100-den 150 mln-ǵa deıin adamdy ashtyqtan qutqara alatyn edi.

Áıelderdiń saıası proses­terge qatysýy da tıimdi qoǵam­das­tyqtar qurýdyń ajyramas bóligi sanalady. Zertteý nátı­jeleri kórsetkendeı, áıel par­lamentshiler bilim berý, den­saýlyq saqtaý, bala kútimi, jumys oryndary, zeınetaqymen qamsyzdandyrý jáne kedeılikti azaıtý sııaqty adamı kapıtaldy jaqsartý jáne ómir súrý deńgeıin arttyrý máse­lelerine basymdyq berýge beıim. Mysaly, 1980 jyldan 2011 jylǵa deıingi kezeńde EYDU-nyń 27 elindegi memlekettik shyǵystarǵa jasalǵan taldaý parlamentterdegi áıelderdiń saıası ókildigi otba­sylyq járdemaqylarǵa arnalǵan joǵary shyǵystarmen oń baılanysyn kórsetedi (Ennser-Jedenastik, 2017).

Tikeleı áser etýden basqa, gen­derlik teńdik balalardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa aıtarlyqtaı janama úles qosady. Kóptegen empırıkalyq derek áıelderdiń kirister men resýrstarǵa qol jet­kizýiniń keńeıýi, tamaqtaný men bilim berýdiń jaqsarýy olardyń bala­larynyń densaýlyǵy men bi­limine qatysty joǵary nátıje­lerge ákeletinin kórsetedi.

Ǵalymdar 1970 jyldan 2009 jylǵa deıingi kezeńdegi 175 eldiń derekterin (Gakidou et al. 2010) qoldana otyryp, urpaq ákeletin jastaǵy áıelderdi oqytýmen jylyna balalar ólimi 9,5%-ǵa tó­­mendeıtinin anyqtady. Keri­sinshe, áıelder kedeılik pen ju­myssyzdyqqa tap bolǵan kezde erte jastaǵy balalardyń damýyna teris áserin tıgizedi.

Jalpy alǵanda, erler men áıelderdiń teń quqyqtaryn qam­ta­masyz etý kedeılikti joıý

(№1 ODM), tamaqtanýdy jaqsartý (№2 ODM), salamatty ómir saltyn qamtamasyz etý (№3 ODM) jáne bilim berý sapasy (4 ODM), taza sýǵa jáne sanıtarııaǵa qolje­tim­dilikti qamtamasyz etý (6 ODM), eko­no­mıkalyq ósýge jáne jumys oryn­­daryn qurýǵa járdemdesý

(8 ODM) jáne basqa da maqsatqa qol jetkizý úshin mańyzdy mánge ıe.

Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýy boıynsha kóptegen memlekette erler men áıelderdiń tıisti teń quqyǵynyń joqtyǵynan jáne áıelder áleýetiniń tolyq iske asy­rylmaýynan álem 30 trln dollarǵa deıin joǵaltady.

Jahandyq bastamalardyń belsendi qatysýshysy retinde Qazaqstan da ODM-dy iske asyrýmen maqsatty túrde aınalysady. Kúsh-jigerdi shoǵyrlandyrý úshin Qazaqstan Úkimetiniń janynan ODM-dy iske asyrýdyń negizgi baǵyttary jónindegi Úı­lestirý keńesi quryldy. Bul – ODM-dy ilgeriletý boıynsha usynystar men usy­nymdar ázirleý úshin qu­ryl­ǵan konsýltatıvtik-keńesshi organ.

Eldiń negizgi strategııalyq qujat­tarynda belgilengen bas­ym­dyqtar men mindetterdiń bar­lyǵy derlik ODM-ǵa sáıkes keledi. Nátıjesinde, 2019 jyly júr­gizilgen keshendi baǵalaý ODM-nyń 80%-ǵa jýyǵy ulttyq stra­tegııalyq qujattarmen úıle­setinin kórsetti. Bul rette gen­derlik teń­diktiń «tolassyz tásilin» jáne basqa maqsattarǵa qatysty onyń «ak­selerator» mártebesin túsine otyryp, Qazaqstan №5 ODM-ǵa qol jetkizýde belsendi sha­ralar qabyldaýda.

Keıingi onjyldyqta elimizde erler men áıelderdiń teń quqyq­tary men múmkindikterin qam­tama­syz etý salasynda kóptegen reforma júrgizildi. Genderlik teń­­dikti damytýǵa qatysty bir­qatar halyqaralyq ýaǵdalastyq boıynsha mindettemeler qabyl­dan­dy jáne iske asyryldy. Onyń ishinde Áıelderge qatysty kem­si­týshiliktiń barlyq túrin joıý týraly BUU Konvensııasy (CEDAW), Beıjiń deklarasııasy jáne is-qımyl platformasy, Myń­­jyldyq deklarasııasyndaǵy da­mý maqsattary jáne 2030 jylǵa deıingi Ornyqty damý maqsattary bar.

2030 jylǵa deıingi otbasy­lyq jáne genderlik saıasat tu­jyrymdamasy iske asyrylýda. Onda memleket, jeke sektor jáne azamattyq qoǵam úshin erler men áıelder arasyndaǵy teńdikke qol jetkizý jónindegi mindetter kórinis tapty. Tujyrymdamada genderlik saıasat salasynda zańna­many jetildirý jáne BUU, ODM jáne EYDU halyqaralyq standarttary men usynymdaryn prak­tıkaǵa engizý boıynsha sharalar kesheni kózdelgen.

Qazaqstan Prezıdenti janyn­daǵy Áıelder isteri jáne otba­sylyq-demografııalyq saıasat jó­nindegi Ulttyq komıssııa ju­mys isteıdi. Onyń quramyna ekonomıka men qoǵamdyq ómirdiń túrli salalaryndaǵy qoǵamnyń kór­nekti ókilderi kiredi. Ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý, júkti áıelderdi, bala týýǵa baılanysty demalystaǵy áıelderdi, sondaı-aq kópbalaly analar men múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan áıelderdi áleýmettik qorǵaý boıyn­sha barynsha memlekettik qoldaý qamtamasyz etilip otyr. Bala týý jáne bala asyrap alý kezinde birjolǵy materıaldyq qoldaý júıesi, analar men ákelerdiń gen­derlik teńdigin qamtamasyz ete otyryp jáne kútýshi ata-ananyń áleýmettik saqtandyrý júıesine qosatyn úlesine qaraı bir jasqa deıingi bala kútimi kezinde otbasyn materıaldyq qoldaý júıesi quryldy.

Búginde áıelder jumyspen qamtylǵan halyqtyń 48,2%-yn quraıdy. Nátıjesinde, 2019 jyly Jahandyq básekege qabilettilik ındeksiniń «Jumys isteıtin áıel­der, erlerge qaraǵandaǵy úles» kórsetkishi boıynsha Qazaq­stan 26-oryndy ıelendi (salystyrma úshin Reseı – 45-oryn, Ýkraına – 46-oryn).

Áıelderdiń belsendi róli kásipkerlikte de kórinedi. Búginde Qazaqstandaǵy áıelderdiń bıznes­tegi úlesi 43,3%-dy quraıdy. Bul rette 2020 jyldyń qorytyn­dysy boıynsha áıelder barlyq kásiporynnyń úshten birine jýy­ǵynyń basshylary ekeni belgili. Onyń ishinde 28,3%-y shaǵyn kásiporyndardy, 33,2%-y orta kásiporyndardy jáne 18%-y iri kásiporyndardy basqarady.

Qazaqstandyq áıelder elimiz­diń qoǵamdyq-saıası ómirine bel­sendi qatysýda. Máselen, búginde Qazaqstan parlamentiniń tómengi palatasynda áıelderdiń úlesi 26,5%-dy quraıdy. Bul kórsetkish 2011 jyly 17,8%-dan aspaǵan. Saıası laýazymdardy 65 áıel atqarady. Olardyń arasynda agent­­tikterdiń tóraǵalary, mı­nıs­trler men vıse-mınıstr­ler, Konstıtýsııalyq Keńestiń, Or­talyq saılaý komıssııasynyń músheleri, Tótenshe jáne ókiletti elshiler, óńirlerdiń ákimderi men ákimder orynbasarlary jáne basqalar bar.

Osy jetistikter men qabyl­danyp jatqan sharalar Qazaq­stannyń №5 ODM-ǵa jáne qoǵam­daǵy teń quqyqty saqtaý máse­lelerine joǵary beıildiligin kór­setedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jylǵy «Halyq birligi jáne júıe­li reformalar – eldiń órken­deýiniń berik negizi» atty Jol­daýynda áıelderdiń qoǵam­daǵy ekonomıkalyq jáne saıası usta­nymdaryn barynsha qoldaýdy qamtamasyz etý jóninde mindet qoıyp, elimizdegi 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat Tujyrymdamasyna ózge­ris­ter engizýdi tapsyrdy. Osy­ny, sondaı-aq ODM boıynsha qa­byldanǵan mindettemelerdi eskere otyryp, genderlik saıasatty iske asyrý bizdiń qoǵamnyń árbir mú­shesi úshin teń quqyqtar men múm­­kindikterdi qamtamasyz etý qaǵı­datyn ustanatyn Qazaqstan úshin árqashan basym sıpatqa ıe bolady.

Árken О́TENOV,

Strategııalyq josparlaý jáne reformalar boıynsha agenttik tóraǵasynyń orynbasary