Sınofobııa keń taraǵan elder qataryna Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi: Sıngapýr, Malaızııa, Vetnam, Laos, Taıland, Indonezııa jáne t.b. jatady. Sınofobııa sonymen qatar qytaı etnosy tyǵyz ornalasqan dıasporalar turyp jatqan jerlerde kóptep kezdesedi. Qytaı qaýpi Qytaıdan tys jerlerdegi qytaılyq mıgrasııanyń ulǵaıýyna degen úreıden de týyndap otyrady. Sondaı-aq munyń týyndaý sebepterine kommýnıstik partııa basqaratyn Qytaı bıligine degen sheteldikterdiń jekkórýshilik pen túsinbeýshilik pıǵyldaryn da aıtýǵa bolady, ásirese bul úrdis Batys elderinde aıqyn baıqalady, oǵan ótken ýaqyttarda bolǵan keıbir tarıhı renish-ókpeler, ekonomıkalyq básekelestik pen ekspansııalar, Beıjińniń ózine jaqyn tartqan elderine jomarttyqpen úıip tógip salyp jatqan ınvestısııalar qaýpi sebep bolyp otyrǵany belgili.
Qytaı – bizdiń el úshin syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq saıasatymyzdaǵy basty áriptes. Táýelsizdik jyldarynan beri eki el arasyndaǵy jan-jaqty baılanystar qarqyndy damyp keledi. Osy jyldar ishinde birqatar aýqymdy ekonomıkalyq joba iske asyryldy, saýda-ekonomıkalyq baılanystar jyl saıyn damýda. Eki el arasyndaǵy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq yntymaqtastyq baǵytyndaǵy baǵdarlamalar birtindep iske asyrylyp jatyr. Osy baǵdarlama aıasynda Qazaqstanǵa quny 28 mlrd dollar bolatyn 51 jańa jobany ákelý týraly kelisim nátıjeleri júzege asyrylyp keledi. Olardyń birqatary iske qosylyp, óndiristik damýymyzǵa óz úlesin qosýda.
Qazirgi tańda álemniń ár túkpirindegi qalyptasyp otyrǵan oqıǵalardy baǵamdaýda, oǵan naqty saraptama jasaýda halyqaralyq qatynastardyń belgili bir tájirıbesi jınaqtalǵan kezeńde ótken tarıhı oqıǵalalardy tereń zerdeleý asa qajet bolyp otyr.
Álemde qalyptasyp otyrǵan geosaıası jaǵdaılar, alpaýyt memleketter arasyndaǵy básekelestik kúres ulttyq memleketterdiń bolashaǵyna ǵana emes, sonymen qatar barsha adamzattyń bolashaǵyna degen senimine selkeý túsirip otyrǵany, álemge ústemdigin ártúrli joldarmen iske asyrýǵa umtylǵan alyptar arasyndaǵy básekelestik kúres zamanynda Qytaıdyń bolashaqqa senimdi aıaq basýy bir jaǵynan jarqyn úmit uıalatsa, ekinshi jaǵynan qaýip týdyrýda. Sondyqtan búgingi tańda álemde Qytaıdyń modernızasııasyna, údemeli damýyna baǵa beretin qytaılyq kózqarastaǵylar jáne oǵan úreımen qaraıtyn teris kózqarastaǵylar tarapynan osy másele jóninde kóptegen jan-jaqty zertteý júrgizilip keledi. Qytaılyq tájirıbe barshaǵa qyzyqty, alaıda damýdyń negizi retinde eýrosentrıstik amal ornyna qytaısentrıstik kórinisti qabyldaýǵa álemdik qoǵamdastyq áli múldem daıyn emestigi belgili.
2013 jyly QHR Tóraǵasy Sı Szınpın «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» jáne «XXI ǵasyrdaǵy Teńiz Jibek joly» strategııasyna kiretin «Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» dep atalatyn bastamasyn alǵash ret Qazaqstanda Nazarbaev Ýnıversıtette sóılegen sózinde usyndy. Osy ýaqyttan beri bul strategııalyq jobaǵa 140-tan astam memleket pen aımaq nazar aýdaryp, oǵan qatysýǵa nıet bildirýde. Bizdiń elimiz de bul strategııany iske asyrýda óz múmkindikterin utymdy paıdalanýǵa umtylys tanytyp otyr. Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» strategııasyna kiretin «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» jáne «XXI ǵasyrdaǵy Teńiz Jibek joly» sııaqty bastamalary ózge memleketterdiń ekonomıkasy men áleýmettik damýyna qajetti jańa ınfraqurylymdar men óndiristik kásiporyndaryn ashýǵa múmkindik beredi. Qytaıdyń jańa zamanaýı tehnologııalaryn, qural-saımandaryn, qarajatyn, eńbek kúshin paıdalaný arqyly árkim óz elderiniń ekonomıkasyn damytýǵa, ishki máselelerin sheshýge múmkindik alady. Al bul úderis Qytaıdyń da turaqty damýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Osy oraıda Qazaqstan kórshi memlekettiń múmkinshilikterin utymdy paıdalana otyryp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýymyzdyń maqsattarymen ushtastyrý arqyly elimizdiń aýmaǵynda jańa kásiporyndar ashý men óndirilgen ónimdi Qytaıǵa shyǵarý arqyly ekijaqty ekonomıkalyq qatynastardy jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty ilgeriletýine múmkindik alary sózsiz.
Elimizde sońǵy jyldary (pandemııaǵa baılanysty oryn alǵan karantınge deıingi) ishinde et, bal, un sııaqty daıyn ónimderdi Qytaı naryǵyna shyǵarýǵa baǵyttalǵan keshendi jumys júrgizilip keldi. Karantındik-veterınarlyq talaptarǵa qatysty ruqsat alynǵan jaǵdaıda, otandyq ónim qytaılyq tutynýshylarǵa jetýde. Qytaıǵa jyl saıyn myńdaǵan tonna astyq eksporttalyp keldi. Osy oraıda «Qytaı halqynyń demografııalyq ósimi ulan-baıtaq jeri bar, biraq halyq sany az Qazaqstanǵa qaýip tóndirmeı me?» degen suraq halyqtyń kókeıinde turatyny shyndyq. El ishinde Qytaıǵa qatysty neshe túrli fobııa bar. «Qytaılar bizdi halyq sanymen-aq jaýlap alady», «alyp eldiń ekonomıkasy damyǵan saıyn bizdiń ekonomıka quldyraıdy», «salǵan ınvestısııalary men bergen nesıeleri ósken saıyn táýelsizdigimizge qaýip kúsheıedi», degen pikirler jıi aıtylady.
«Qazaqstandaǵy qytaılyqtardy jek kórý nemese sınofobııa kóńil aýanynyń túp tórkini qaıda jatyr?» degen suraq otandyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde jıi kóterilip jatady. Bunyń bir sebebi ǵasyrlar boıy kórshi jatqan el bolǵandyqtan, tarıhı túrli baılanystar kezeńinde etnıkalyq ksenofobııa retinde qoǵamdyq sanaǵa jasandy túrde ádeıi engizilý múmkindigin de eskerýimiz kerek. Biraq ótken tarıhı kezeńderde, ıaǵnı jaýlasýshy kezeńde engizilgen bul ksenofobııanyń saldary qalaı bolatynyn búgingi urpaq oılanýy kerek.
Sınofobııa – bul máni jaǵynan alǵanda, ksenofobııanyń bir túri, ıaǵnı bir nárseniń nemese bóten bireýdiń ártúrli ózgeshelikterine baılanysty (terisiniń túsine, ultyna, t.b. belgilerine qaraı) jek kórý nemese unatpaýdy bildiredi. Osynyń jarqyn mysaly retinde AQSh-taǵy uzaq ýaqyt boıy qara násildilerge qatysty dıskrımınasııalyq saıasattyń oryn
alýyn aıtýǵa bolady. Sol AQSh-tyń ózinde qazirgi kúnde mıllıondaǵan qytaılyq meken etedi. Amerıkalyqtar arasynda da anda-sanda bolsyn sınofobııa úrdisi kórinis berip turatynyn joqqa shyǵarmaımyz. Tipti kórshi Reseı elinde de sınofobııalyq kózqarastyń jıi kórinis berip otyrǵanyn BAQ materıaldarynan kórip júrmiz. Iаǵnı túrli elderde bul kózqaras ártúrli sıpatta kórinis tabady. Qazaqstandaǵy sınofobııa Batys elderindegi qazirgi jaǵdaıdan múldem ózgeshe.
Qazaqstandaǵy antıqytaılyq kóńil kúıdiń órshýin álemdegi saıası jáne ekonomıkalyq belsendiliktiń Batystan Shyǵysqa, sonyń ishinde Azııaǵa aýysa bastaǵanymen, Qazaqstannyń tranzıttik mańyzdylyǵymen túsindirýge bolady. Qytaı – Batys elderiniń eń birinshi básekelesi. ShYU-nyń keńeıýi, BRIKS (Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı, Ońtúsik Afrıka Respýblıkasy) elderiniń saıası salmaǵynyń artýy Batysty qatty alańdatady. Batys elderi Qazaqstandaǵy sınofobııany ádeıilep órshitýge umtylýda. Qazaq qoǵamyndaǵy antıqytaılyq kóńil kúı kúsheıgen saıyn, «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» atty qytaılyq joba qurdymǵa ketip, qazaq-qytaı qarym-qatynastary nasharlaıdy dep oılaıdy. Transulttyq korporasııa kóshbasshylaryna Qazaqstannyń múddesi kerek emes, olar mol tabys tabýdy kózdeıdi.
Sondymen qatar Qazaqstandaǵy antıqytaılyq kóńil kúıdiń basym bóligi tómengi deńgeıde, ıaǵnı halyqtyń turmystyq deńgeıindegi ashý-yza sııaqty túrde kóbirek kórinis beredi. Qazaqstandaǵy qytaılyq kásiporyndardaǵy qytaılyq jumysshylar sanynyń kóptigi, olardyń jalaqylarynyń jergilikti jumysshylardan kóp bolýy sııaqty áleýmettik máseleler bar. Sońǵy jyldary bizdiń elmen kórshiles aımaq Shyńjańdaǵy jaǵdaılarǵa baılanysty týyndap otyrǵan etnıkalyq máseleler de sınofobııany órshitip otyrǵany shyndyq. Al joǵary memlekettik deńgeıde ondaı jaǵdaı bolǵan emes, qaıta eki el arasynda yntymaqtastyq týraly san alýan kelisimsharttarǵa qol qoıylyp, qarym-qatynas jaqsy deńgeıde óristeýde. Mysaly, «Nurly jol» men «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi», «Bir jol, bir beldeý» strategııalyq baǵdarlamalarynyń úılesimdiligin aıtýǵa bolady. Shyńjańdaǵy baýyrlas qazaqtardyń jaǵdaıyna alańdaýshylyq máselesi dıplomatııalyq joldarmen rettelýde.
Sondaı-aq eki el arasyndaǵy baılanystardyń qarqyndy damýy kezinde Qytaıdyń memlekettik aqparattyq keńistigi Qazaqstannyń jaǵymdy ımıdjin qalyptastyryp, onyń barynsha dos el ekendigin atap ótip, eki eldiń arasyndaǵy baılanystardyń jyldam, qarqyndy damýyna nazar aýdaryp keldi. Tipti osyǵan mysal retinde, kovıd indetinen týyndaǵan alǵashqy úreıli kezeńde Qytaı úkimeti Qazaqstanǵa kómek qolyn sozyp, gýmanıtarlyq járdem retinde dári-dármek, medısınalyq quraldar men maskalardy, tájirıbeli dárigerlerin kómekke jibergeni belgili.
QHR ókimetiniń Qazaqstandaǵy sınofobııanyń kórinis berýine ázirshe resmı túrde qatty narazylyq tanytyp, asa kóńil bólmeı otyrǵanyna jaıbaraqattyq tanytýǵa bolmaıdy, onyń ekonomıkalyq ta, saıası da saldarynyń bolý múmkindigin este ustaý kerek. Qytaı bıliginiń bizdiń eldiń ınvestısııalyq ahýalyna, bıznestik tartymdylyǵyna yqpal etip, qytaılyq ınvestorlardyń yntasyna teris áser etý múmkindigin eskerýimiz qajet. Investorlar ózderine qaýip tónýi múmkin elge aqsha salmaıtyny belgili. Sondyqtan qytaılyq ınvestorlardy úrkitip alý bizdiń ekonomıkamyzǵa tıimsiz ekenin este saqtaǵan jón. Osy tusta álemdik indet kezindegi karantındik jaǵdaıdy syltaý etip, qazaqstandyq taýarlardyń Qytaıǵa ótýine jıi-jıi tosqaýyl qoıylyp otyrǵanyna da nazar aýdarýymyz qajet.
Bir jaǵynan, bizdiń bılik tarapynan da eldegi sınofobııany týǵyzýǵa sebep bolǵan joǵaryda atalǵan máselelerge erekshe nazar aýdarylyp otyrǵanyn bilemiz, resmı arnalar arqyly eki el bıligi bul túıindi máselelerdi ýshyqtyrmaı sheshýge múddelilik tanytyp otyr. Memleketter basshylary da orynsyz kóńil kúılerge boı aldyryp, kórshi memleketpen qatynasty tejeý durys sheshim bolmaıtynyn jaqsy túsinedi. Búkil shekaramyzdyń boıyna taǵy bir uly qorǵan turǵyzyp, kórshi memleketten irgeni aýlaq sala almaımyz ǵoı. Qaıta Qytaıdyń damý barysyna tereń saraptama jasaý arqyly onyń tıimdi jaqtaryn utymdy paıdalaný ózimizge paıdaly bolmaq.
Al endi «Qazaq-qytaı qatynastary sınofobııanyń kesirinen qandaı zardapqa tap bolýy múmkin?» degen suraqqa jaýap izdep kórelik.
О́zimiz biletindeı, bizdiń bıznes salasyndaǵy orasan zor josparlarymyz qytaı naryǵyna kóp úmit artady. Biz qytaı naryǵyna otandyq azyq-túlik ónimderin – et pen astyq ónimderin kóptep shyǵarýdy oılastyrýdamyz. Onyń ústine qytaılyq suranystyń aýqymdy kólemin eskere otyryp, ózimizdiń aýylsharýashylyq salasyn damyta túsýge múmkindik alamyz. Eger de biz eki eldiń arasyna syna qaǵatyn sınofobııa sııaqty áreketterdi jalǵastyratyn bolsaq, onda biz bul múmkindikterden aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes. Qytaılyq naryq múmkindigin utymdy paıdalaný úshin onymen beıbit qatynastardy myqty ustaný ǵana keleshekte eki eldiń beıbitshilikte bolýyna jol ashady. Taraptar arasyndaǵy barys-kelis, túrli deńgeıdegi baılanystardy damytý, halyqaralyq qatynastar erejesine saı parıtet saqtaý durys jol bolmaq.
О́zimizdiń eń utymdy tustarymyzdy, ıaǵnı álemniń ekinshi ekonomıkasy atanǵan kórshimizben ekonomıkalyq tıimdi baılanystarymyzdy qoldan shyǵaryp alsaq, bul degenimiz barlyq jetistikti joqqa shyǵarýmen teń. Qazaqstan qytaı halqynyń satyp alý qabiletiniń joǵary deńgeıin eskere otyryp, óziniń tranzıttik ornyn tıimdi paıdalanyp, qytaılyq ınvestısııany tartyp, eldiń ekonomıkasyna qajetti qytaılyq tehnologııalardy tartý arqyly jetistikke jetýge zor múmkindik bar. Sondyqtan sınofobııa arqyly baılanystarymyzǵa kóleńke túsirý elimiz úshin ekonomıkalyq turǵydan óte qajetsiz saıasat bolmaq.
Shyńjańnyń ótken tarıhyndaǵy Qytaı men Reseıdiń, Keńes Odaǵynyń ondaǵy júrgizgen saıasattarynyń tarıhı sabaǵy táýelsiz Qazaqstannyń Qytaımen, onyń Shyńjań ólkesimen baılanystaryn qalyptastyryp, ony bolashaqta odan ári damytýda mańyzdy bolmaq. Qazaqstan QHR-dyń Shyńjań ólkesimen shekaralas bolǵandyqtan, bul ólkedegi saıası turaqtylyq bizdiń elimiz úshin de asa mańyzdy. Shyńjańdaǵy separatıstik, terrorıstik áreketter, bul ólkeniń ózi úshin de jáne onymen kórshiles elder úshin de qazirgi qalyptasqan jaǵdaıda óte qaýipti. Ortalyq Azııadaǵy halyqaralyq qatynastardyń qalypty, beıbit jaǵdaıda, ózara túsinistik pen yntymaqtastyq jaǵdaıynda damýy úshin, bizdiń respýblıkamyz Qytaı memleketimen aradaǵy qol qoıylǵan kelisimsharttar negizinde bir-biriniń memlekettik egemendigin, terrıtorııalyq tutastyǵyn saqtaý prınsıpterin qurmetteı otyryp, onymen tatý kórshilik qarym-qatynastardy damytýdy jaqtaıdy. Shyńjań ólkesimen ǵasyrlardan beri tarıhı baılanystary jalǵasyp kele jatqan bizdiń elimiz, ondaǵy ómir súrip jatqan bir mıllıonnan astam qandasymyzdyń taǵdyrymen sanasa otyryp, onymen ekonomıkalyq, mádenı, ǵylymı-tehnıkalyq baılanystardy damytý maqsatyn kózdeıdi. Bul ólkemen dástúrli tarıhı baılanystardy jalǵastyrýmen qatar, jańa zamannyń qarym-qatynastar salasyndaǵy ozyq úlgilerin de qoldana otyryp, keń aýqymdaǵy san-salaly baılanystardy kópvektorly syrtqy saıasat prınsıpi aýqymynda damytýǵa bolady.
Qazaqstandaǵy sınofobııanyń órshýine múddeli syrtqy kúshterdiń qıturqy saıasatyna boı aldyrmaı, ǵasyrlar boıy qalyptasqan baılanystardyń tek paıdaly tustaryn jańǵyrtyp, jańa geosaıası jaǵdaıdyń talaptaryn eskere otyryp, álemniń ekinshi ekonomıkasy – alyp Qytaımen tatý kórshilik qatynasty saqtaýǵa biz de, Qytaı eli de múddeli.
Qorytyndylaı kele aıtarymyz, bizdiń memleketimizge de, Qytaı memleketine de álemdik deńgeıdegi erekshe eki mádenıetti, eki iri kontınentti jalǵastyratyn altyn kópir bolý mindeti júktelip otyrǵanyn este ustaýymyz qajet. Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ózara tıimdi qarym-qatynastardyń máselelerine jaıbaraqat qaraýǵa bolmaıdy. Týyndaǵan máseleler bolsa, ony tez arada sheshýge áreket etýimiz kerek, sol arqyly qazaq-qytaı qarym-qatynastaryna kóleńke túsirýi múmkin jaǵdaılardan aýlaq bolýdy maqsat etip qoıý qajet. Tarıhtan kele jatqan támsil boıynsha, «kórshini biz tańdamaımyz, ol táńirdiń syıy» degendi umytpaýymyz kerek.
Elimiz syrtqy saıasatynda kópvektorly baǵyt ustanady. Onyń prınsıpteri boıynsha álemniń iri alpaýyt elderi – Reseı, Qytaı jáne AQSh múddeleri arasyndaǵy tepe-teńdikti ustaný. Búginde bizdiń elimiz osy alyp eldermen jaqsy qarym-qatynas ornata otyryp, olardyń eshqaısyna erekshe artyqshylyqpen qaramaýdy kózdeıdi.
Nurjamal ALDABEK,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ qytaıtaný kafedrasynyń professory
