Zaty ózgerdi, aty ózgere me?

Qazir shyn máninde jeke-dara BAQ degen joq. Buqaralyq aqparat quraldarynyń ornyna, Buqaralyq kommýnıkasııa keldi. Áleýmettik jelide Maqat Sadyq: «Men qazir teledıdar kórmeımin» depti. О́zi osy salada basshy bolǵan adam. Esh­kim­di qınaı almaımyz, adam ózi qala­ǵa­nyn kórip, oqýy kerek. Ol úshin ózgeris kerek, kitapqa da, teledıdarǵa da, gazet-jýrnaldarǵa da. Adamdar ózi tańdap, qalap oqıtyn dárejege jetý kerek. Bul máseleni bizdiń al­dy­myzǵa Buqaralyq kommýnıkasııa alyp shyqty.

BAQ quraldary degen ne? Buryn barlyǵy BAQ dep jazatyn. Buqaralyq aqparat quraldaryna ne kiredi? Gazet kiredi, jýrnal, teledıdar, radıo kiredi. Saıttar da kiredi dep aıtýy­myzǵa bolady. Bul – dástúrli buqaralyq aqparat quraldary. Biraq qazir tek munymen shektelmeıdi. Munyń syrtynda ne bar? Internet bar, áleýmettik jeli bar, aqparat taratatyn túrli-túrli quraldar bar. Osyǵan baılanysty BAQ quraldary degenniń ornyna, Buqaralyq kommýnıkasııa degen keldi.

Buqaralyq kommýnıkasııanyń aıasy keń. Biraq bizde BAQ týraly zań dep tur, ataý ózgergen joq. Buqaralyq kommýnıkasııa týraly zań dep ózgerý kerek, alaıda ózgergen joq. Áli kúnge deıin barlyq jerde BAQ dep aıtylady, jazylady. Tipti jýrnalısterdiń ózi BAQ dep jaza beredi. Mysaly, belgili bir tulǵa BAQ ókilderimen kezdesti deıik. Biraq ol jerde blogerler men áleýmettik jelilerdegi belsendi adamdar da otyrady. Keıin sol kezdesý týraly aqparat dástúrli BAQ-tan buryn, eń birinshi áleýmettik jelilerde, saıttarda jarııalanady.

Sonda kim kimge qarap beıimdelýi kerek? Birinde kásibılik, ekinshisinde jyldamdyq jetispeıdi. Endi, qazaq­sha aıtqanda, olar biriniń basyn biri jutýy kerek. Qaıtkende de kási­bılikke eshteńe jetpeıdi. Túbinde shyn kásibı sala men kásibı adamnyń mereıi ústem bolýǵa tıis. Biraq oǵan qol jetkizý úshin ózgeniń jaqsysyn boıyna sińirip kete alatyn BAQ kerek. Onda da BAQ dep siresip qalǵan ataýdyń ózin ózgertý kerek. О́zimizdi BAQ ókilderi emes, Buqaralyq kommýnıkasııa ókilderimiz dep aıtýymyz qajet.

Qazir endi bárimiz BAQ dep júr­gen kezde, keıbir ǵalymdar, ásire­se shetelde Buqaralyq kommýnıkasııa dep aıta bastady. Ǵylymı eńbekterde de Buqaralyq kommýnıkasııa dep jazyla bastady. Buqaralyq kommýnıkasııanyń ishine bári kiredi. Gazet-jýrnal, teledıdar, radıo, áleýmettik jeli, saıttar, barlyǵy kiredi. Qandaı jolmen aqparat taratasyz, sol Buqaralyq kommýnıkasııanyń ishine kiredi. Qazir joǵarǵy jaqtan aqparat taramaıdy. Aqparat qazir tómengi jaqtan taraıdy. Buryn jańa­lyqtardy, taǵy da basqa ıdeıa­lar­dy bılik aqparat quraldary ar­qy­ly joǵarydan taratyp otyratyn. Al qazir kerisinshe, aqparattyń basym bóligi áleýmettik jeli arqyly tómennen taraıdy. Ony joǵarydan, bılik taratyp jatqan joq. Basym bóligi tómennen tarap jatyr, halyq taratyp jatyr. Bul, ásirese keshegi qandy qańtar oqıǵasynyń kezinde anyq kórindi. Eger Almaty qalasynda ınternetti ajyratyp tastamaǵanda ne bolar edi?

Onda bılik aqparat tasqynyna múldem ıe bola almaı qalar edi. Odan bergi ýaqytta baıqasańyz, jańa­lyq­tyń kóbin Buqaralyq kommýnıkasııa taratyp jatyr. Al joǵarǵy jaq soǵan jaýap retinde ózderiniń oılaryn, ýájderin, sheshimderin, ıdeıalaryn aıtýmen shektelip qaldy. Iаǵnı tómennen tarap jatqan jańalyqtarǵa jaýap berip jatyr. Demek birinshi orynǵa BAQ emes, Buqaralyq kommýnıkasııa shyqty dep aıtýǵa bolady. Ǵalymdardyń Buqaralyq kommýnıkasııa týraly oılaryn qarap, bir nárseni baıqadym. Ǵalymdar aqparat taratýdyń tehnıkalyq jaq­ta­ryna kóbirek mán berip ketken se­kil­di. Budan basqa, ǵalymdardyń ózi eskermeı otyrǵan bir nárse bar. Ol – standartty oılaýdan ketý. Bu­qaralyq aqparat quraldary bar kezde, sonyń zamanynda biz belgili bir dárejede standartty oılaıtynbyz. Ras, ol zamanda da erkin oılaıtyn adam­dar boldy.

Biraq báribir maqalamyzdy ár janr boıynsha jazyp, oıymyzdyń barlyǵyn belgili bir qalypqa salyp beretinbiz. Suhbat alǵan kezde de qandaı suraq qoıýǵa bolady, qandaı suraq qoıýǵa bolmaıdy, sonyń barlyǵyn oılastyratynbyz. Bunyń barlyǵy standartty oı­laýdyń, standartty jazýdyń, stan­dartty sóıleýdiń áseri bolatyn. Bul BAQ-tyń kezinde solaı boldy. Al endi BAQ-tyń zamany ótip, bizge Buqa­ralyq kommýnıkasııanyń zamany keldi. Biz endi standartsyz oılaıtyn zamanǵa keldik. Mysaly, qazirgi tańdaǵy oqıǵalardy halyq qalaı jazyp jatyr, qalaı aınalysqa salyp jatyr?

Olar belgili bir standartqa salyp jazyp jatqan joq. Ne mańyzdy, qandaı sózdi aıtqysy keledi, qandaı faktini aldyǵa shyǵarǵysy keledi, mine, sodan bastaıdy. Sol máseleniń tóńireginde ǵana oı qozǵaıdy jáne sol oıyn erkin jetkizip, aıta biledi. Eshkim oǵan myna oıdy olaı, myna faktini bylaı jaz dep aıtpaıdy. Olar óz erkimen, óziniń qalaýynsha, óziniń oıynsha jazady. Al ol halyqtyń ózine unaıdy. Sondyqtan dástúrli aqparat quraldarynyń bári standartty oılaýdan ketý kerek, erkin jazý kerek. Halyq kóbirek oqıtyn jaqqa, suranysqa kóbirek ıe jaqqa kelý kerek. Qazir suranysqa ne ıe? Mysa­ly, belgili bir qalypqa salynǵan nárseni halyq oqymaýy múmkin, ondaı qa­lypqa salynǵan baǵdarlamany kór­me­ýi múmkin. Al endi sol qalyptan, sheń­ber­den tys beriletin aqparatty, erkin oıdy halyq kóbirek oqıdy, qaraıdy.

Bul oppozısııalyq baǵyt degen sóz emes. Ásilinde, erkin oı men oppozısııa ekeýi eki basqa. Buǵan qarap oppozısııany kústanalady dep, sózimizdi basqa baǵytqa burmalamaýdy ótiner edik. Erkin oılaý degen múlde basqa, biz sol erkin oılaý, erkin jazý, erkin sóıleýge qaraı bet burýymyz kerek.

Kásibılik jaǵynan jýrnalıster ózde­riniń oryndaryn qazir qaı­ta tar­typ alyp jatyr. Túrli baǵ­dar­la­malardan estrada juldyzdary ket­ti, aqparat keńistiginen blogerler de yǵys­tyryla bastady. Al biraq er­kin oı jaǵynan úırenetin nárse kóp. Keńes zamanynda Muqaǵalı Ma­qataev­tyń Farıza Ońǵarsynovaǵa aıtqan ataq­ty sózi bar, tipti qazir mátel bo­l­yp ketti. «Sheńberden shyǵaıyq, Farıza!.. Sheńberden shyǵý kerek, qa­ra qyz!..»

Keńes zamanynda, totalıtarızm qysyp turǵan zamanda «sheńberden shyǵaıyq» degen. Sol zamannyń ózinde sheńberde qalǵan oıdyń eshkimge qyzyq emes ekenin Muqaǵalı Maqataev dál baıqaǵan, dóp boljaǵan. Mine, qazir biz soǵan keldik. Sheńberdegi oı, sheńberdegi gazet-jýrnal, sheńberdegi teleradıo, sheńberdegi jýrnalıst, sheńberdegi qalamger eshkimge kerek emes.

Sizderge mysal retinde ózimniń jazǵan bir maqalamdy usynǵym ke­le­di. Abaı Qunanbaev týraly úsh maqala jazdym. Sonyń sońǵysy «Es­ki­lik pen estilik» dep atalady. Osy ga­zette jarııalanǵan. Mine, sol jer­de erkin oılaýdyń ne ekeni kórse­til­gen. Ol oppozısııalyq oı emes, min­detti túrde bireýge qarsy shyǵý emes, ózińniń kózqarasyńdy erkin jetkize alý.

Abaı Qunanbaevtyń «Eskilik kıi­mi» degen óleńi bar. Ol jerde Abaı qan­daı kıim týraly aıtyp otyr? Qazir biz shapan jabýǵa qumarmyz. Toıǵa barsaq ta qatar tizip qoıyp, shapan jaýyp jatady. Negizi, qazaq shapan kımegen, joq shapan, ótirik ol. Maqalada onyń jalǵan ekeni jazylǵan. Eger qazaq shapan kıgen bolsa, ony Abaı kııýi kerek edi. Abaıdyń ataqty eki sýreti bar. Bireýinde Aqylbaı, Turaǵul úsheýi birge túsken. Abaı otyr, oń jaǵynda Aqylbaı, sol jaǵynda Turaǵul tur.

Sondaǵy olardyń kıgen shapandaryna mán bereıikshi. Úsheýiniń de ústinde oıýy bar shapan joq. Bul bizden júz jyl burynǵy kıimniń úlgisi. Abaıdyń ústinde oıý-órnegi bar shapan joq. Onyń balalary Turaǵul men Aqylbaı da ondaı shapan kıip turǵan joq. Joq, ondaı shapan. Al endi Abaı óziniń «Eskilik kıimi» óle­ńinde ózinen júz jyl burynǵy kıim­niń úlgisi týraly jazady. Iаǵnı bizden eki ǵasyr burynǵy qazaqtyń kıim úlgisi. Ol jerde de omyraýynda oıýy bar shapan joq.

Al endi shapan degen qaıdan keldi qazaqqa? Shapan degen toǵyshar­lyq­tyń belgisi emes pe degen qaýpimiz bar. Bireýge jaǵympazdanǵan kezde, bireýdi han-sultan saılaǵan kezde soǵan jabady. Biraq ony attyń ústinde júrgen, túzde júrgen qazaq kımegen. Ony otyryqshy halyq kıgen. Otyryqshy halyqtar arqyly kelgen bizge. Al qazaqtar bas-aıaǵyn qymtap, belin býyp júretin kıim kıgen. Hany bolsyn, qarasy bolsyn bári attyń ústinde júrgen. Abylaı han da attyń ústinde júrgen. Burynǵylar oıýly shapan kımegen. Al qazirgi zamanda biz toǵysharlyqtyń belgisindeı qylyp, syıly kisilerdiń ıyǵyna jappaı shapan jaýyp jatqan kezde, kishkene kóńilińe alasyń.

Mine, osy maqalany oqyǵanda, adamnyń erkin sóıleýin, oıyndaǵy nárseni búkpesiz dál aıtýyn túsinesiz. Kórkem shyǵarma jazsaq ta, qara ma­qa­la jazsaq ta, teledıdardan habar júrgizsek te ishimizdegini aıta alýy­myz kerek. Standarttan ketýimiz kerek. Buqaralyq kommýnıkasııa zama­ny­ndaǵy erkindik degen osy!

Qazir televıdenıede júrgen eki myqty jýrnalıst bar. Bireýi «Ashyq alańdy» júrgizetin Maqsat Tolyqbaı, ekinshisi «Másele» baǵdarlamasynyń tizginin ustaǵan Nartaı Aralbaı. Osy eki jýrnalısti qarap otyrsaq, bel­gili bir dárejede standartsyz oılaýdyń, ıaǵnı erkin oılap, sóı­leý­diń keıbir elementterin sheber meńgergeni baıqalady. Biraq men solardyń arǵy qalqasynan Beısen Quranbekti kórgendeı bolamyn jáne onyń shynaıylyǵyn bul ekeýinen artyq qoıamyn. Onyń habar barysynda qalaı erkin júrip-turatyny, kelgen qonaqtyń ishi-baýyryna qalaı kirip ketetini, sol arqyly kimge de bolsa shyndyǵyn aıtqyzatyny kóz aldyma kele beredi.

Ol eń áýeli televıdenıeniń belgili standarttarynan boıyn aýlaq saldy. Ishindegi oıyn jasyrmaı, kóńilinde ne tursa sony jetkizip aıtty. Qoldan jasalǵan shyndyqty aıtyp turǵan­daı jasandylyqqa urynǵan joq. Sol arqyly halyqtyń, qazaqtyń súıik­ti­sine aınaldy. Beısen Quranbek sııaq­ty jýrnalıst ol kúnde de bolǵan joq, bul kúnde de joq.

Buryn BAQ-ty «tórtinshi bılik» dep aıtatynbyz. Qazir Buqaralyq kommýnıkasııanyń orny múlde basqa jáne ózine óte yńǵaıly orynda tur. Buryn BAQ «tórtinshi bılik» retinde ózine yńǵaısyz orynda turatyn. Ásili árkim óz jumysyn istese, oǵan sol yńǵaıly ekenin aıtyp jatý artyq ta shyǵar. Osy bir «tórtinshi bılik» degen zańdastyrylmaǵan ataqtan arylmaıynsha, ózimizge júktelgen artyq mindetten de qutylmaıtyn sııaq­tymyz. Biz moıyndasaq ta, mo­ıyn­damasaq ta búgingi Buqaralyq kom­mý­nıkasııa sol qasańdyqtyń bárin bo­ıymyzdan sylyp tastap jatyr, baıqaısyz ba?!

Ǵalymdar nege Buqaralyq kommýnıkasııa ataýyna qumar bolyp otyr? Bul damyǵan zamanaýı tehnologııalar áserinen týǵan kóńil kúı me? Joq, olar da qarapaıym oqyrman men kórermen retinde kúndelikti jańalyqtardy áleýmettik jeliden ala bastady. Eger sol tarapqa kásibı jýrnalıster ózderi baryp kirmese, aqparat keńistigin beıberekettik jaılaýy múmkin. Túbi ol da túrli kásibı ózgeristerge túsýi ǵajap emes, biraq ol kásibı jýrnalıstersiz múmkin de emes sııaqty.

Ázelden kele jatqan bir suraq bar. Oı, ıdeıa, másele alǵa shyǵý kerek pe? Álde forma alǵa shyǵý kerek pe? Oı, ıdeıa, másele, bul – maz­mun, al forma bul bizdiń ony obraz­dy túrde qabyldaýymyz. Oı, ıdeıa bar­ly­ǵy shyǵarmanyń ishki dúnıesi bolsa, forma – shyǵarmanyń syrtqy kó­rinisi. Qazir mazmun ózgerdi, soǵan baı­lanysty forma da ózgerdi. Iаǵnı for­ma belgili bir dárejede stan­dart­­ty buzdy. Standarttan tys oılaý degenimiz osy, sheńberden shyǵý degenimiz de osy.

Sonymen sanamalap aıtsaq aıyr­­masy nede? Birinshi, aqparatty taratý quraldarynyń aıasy keńeıdi. Al­da­ǵy ýaqytta da jańa túrleri paı­­da bolýy múmkin. Burynǵy BAQ jańa túr­lerdiń paıda bolýyna qarsy bo­la­­tyn. Buqaralyq kommýnıkasııa BAQ sııaqty jańa aqparat taratý kóz­deriniń paıda bolýyna qarsy shyq­paıdy. О́ıtkeni onyń ózi osy er­kin­diktiń negizinde dúnıege kelgen. Ekinshi, aqparatty taratý ádisteri standarttylyqtan aryla bastady. Úshinshi, aqparat salasynda buryn bolmaǵan oı erkindigi paıda boldy. Tórtinshi, aqparat burynǵydaı joǵarydan emes, tómennen taratylatyn boldy. Máseleni tómennen taraǵan aqparat aıqyndaıdy. Burynǵydaı joǵarydan taraǵan aqparat máseleni anyqtamaıdy. Besinshi, aqparat ómirge barynsha jaqyndaı tústi. Aqparat­tyń durys-burystyǵyn anyqtaý qo­ǵam­nyń óz erkine kóshti. Iаǵnı aq­parat durys, durys emes dep qoǵam ózi aıtady. Osylaı sanamalaı bersek, bul erek­shelikter onǵa jetýi, tipti odan da asyp ketýi múmkin.

Biraq másele onda emes. Másele, elimizdegi BAQ saıasatyn jańa júıege kóshi­rýde jatyr. Onsyz oqyrman men kórermen hám tyńdarman senimine ki­rý qıyn. Túrli teleshoýlardan estra­da juldyzdaryn ketirip tynǵan jáne qıly saıası baǵdarlamalardan saıasat saıypqyrandaryn yǵystyryp shyǵarǵan kásibı jýrnalısterdiń qo­ly­nan kóp nárse keledi. Olar erteń ózendeı tasyǵan «kóshe aqparatyna» da ıe bolyp shyǵa kelse, esh tańǵalýǵa bolmaıdy. Ol úshin kásibı adamǵa kóp nárse kerek te emes, bar bolǵany aq­pa­rat taratý salasyn álemde bar jańa júıege kóshirse bolǵany demekpiz.