Kún energııasyn tutynýdyń tıimdi ádisi

Mamandar taıaý jyldarda iri elektr stansalarynyń ónerkásiptik energııany saqtaý jáne ártúrli elektr jınaqtaýshy nysandar óndirýge nazar aýdarýy qajettigin alǵa tartady. Kóptegen elde energııany tutyný kólemi jyl mezgilderine baılanys­ty bolyp keletindikten, energııany maýsymdyq kezeńde únemdeý tehnologııalaryn meńgerý qajettiligi týyndap otyr.

Osy maqsatta Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jas ǵa­lym­dary «Kún jylý energııasyn kóp­qa­batty ǵımarattar men turǵyn úı qalashyqtaryn jylýmen jáne ystyq sýmen qamtamasyz etý maqsatynda maý­sym­dyq jınaqtaý tehnologııasyn» zerttep, iske asyrdy. Mehanıka kafe­d­rasynyń qaýymdastyrylǵan professor mindetin atqarýshy, PhD jáne ınjenerııa doktory Mádına Tuńǵatarova balamaly energetıka salasyna qajetti tehnologııanyń qyr-syryn sıpattaı kelip, «Bul joba Baqytjan Ahmetovtiń doktorlyq jáne Tańnur Amanjolov, Zarına Turtaeva, Abzal Seıitovterdiń magıstrlik dıssertasııasynyń bir bóli­gi retinde bastaldy. Dúnıejúzilik banktiń «Nátıjeli ınnovasııalyq jobalardy yntalandyrý» baǵdarlamasy boıynsha qarjylandyrýǵa ótinish bergennen keıin, joba irikteýden sátti ótti. Joba úsh jarym jyl kóleminde qar­jy­­landyrylatyn boldy», dep atap ótti. Joba – turǵyn úılerdi ystyq sýmen jáne jylýmen qamtamasyz etýde ener­gııa únemdeýdi maqsat etedi. Jaz aı­la­rynda kún energııasy tym kóp bó­line­di, alaıda naǵyz qajet kezi – qys mezgili.

Mádına Tuńǵatarova osy oraıda kún energııasyn saqtaýdyń ınnovasııalyq úlgisi elimizdegi shalǵaı ornalasqan eldi mekenderge kóp paıdasyn tıgizedi degen pikirde. Jas ǵalymdar alǵashqy jumystaryn Bolgarııanyń Sofııa atyndaǵy tehnıkalyq ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótý barysynda júze­ge asyrsa, «Nıýton – Ál-Farabı» gran­ty negizinde Baqytjan Ahmetov Uly­brıtanııada júrip osy jobaǵa úlesin qosqan.

Búginde aýyl-aımaqtarǵa gaz nemese kómir jetkizýdiń ózi qymbatqa túsedi. Jańa tehnologııa kishigirim aýdan­dar men kottedjdik qalashyqtarǵa arnalǵan. Almatydaǵy jylytý maýsymy kezinde jylý elektr stansalary qarqyndy jumys isteıdi. Saldarynan aýa lastanady. Jas ǵalymdardy álemde osy problemany sheshýge baǵyttalǵan qandaı tehnologııa túrleri bar ekeni tolǵandyrǵan. Mysaly, Kanada elinde osy jobaǵa uqsas tehnologııa bar. Máselen, Kanadadaǵy bir turǵyn úı kottedjdik qalashyǵyn alar bolsaq, onyń 97 paıyzy atalǵan tehnologııanyń kómegimen jylýmen qamtamasyz eti­lýde. Al Kanada geografııalyq tur­ǵy­da Nur-Sultan qalasyna uqsas. Atal­ǵan joba nátıjesine ǵalymdar úsh jyl­dyń ishinde qol jetkizgen. Demek, bul – tolyq júzege asyrýǵa bolatyn tehnologııa.

Ǵalymdar atap ótkendeı, qajetti kom­po­nentterdiń kópshiligi shet mem­leket­terden ákelinetindikten, kún energııasyn saqtaý tehnologııasynyń ózindik qu­ny qymbatqa túsedi. De­genmen adam densaý­lyǵyna, ekolo­gııaǵa qosatyn úlesin eskerer bolsaq, bul perspektıvalyq jobaǵa aınalmaq. Sondyqtan árbir nysannyń energııa tutyný kólemine qaraı esep júr­­gizý qajet. Taldaý jasaǵan kezde ny­sannyń qýatyna baılanysty joba­nyń ótelý merzimi 10 jyldan 15 jylǵa deıingi merzimdi quraıdy. Jobany júze­ge asyrý barysynda QazUÝ-dyń Agro-bıo ortalyǵynda jańa tehnologııa jasal­dy. Bul ortalyq Al­ma­ty oblysyna qaras­ty Baıserke aýy­lyn­da ornalasqan. Jo­bany kommersııalandyrý maqsatynda Almaty oblysy Kóksaı aýylyndaǵy meshitte osy tehnologııa iske qosylǵan. Bul ny­san kún energııasyn maýsymdyq jınaqtaýdyń nátıjesinde jyly sýmen qamtamasyz etedi. Jas ǵalymdardyń ınnovasııalyq jobasy osy mańda sońǵy bir jylda úzdiksiz jumys istep keledi. M.Tuńǵatarovanyń aıtýynsha, tehnologııa josparlanǵan mólsherden de kóp energııa alýǵa já­ne saqtaýǵa múmkindik beredi. Innova­sııalyq bolýynyń da sebebi osynda. Sonymen birge «Nıýton – Ál-Fa­ra­b­ı» granty negizinde Baqytjan Ahmetov ártúrli parafın túrlerine alıýmınıı oksıdiniń nanobólshekterin qosyp tájirıbe jasaǵan. Bul da akký­mýlıatordyń ónimdiligin arttyrýǵa múmkindik berdi. Demek, jobanyń ne­giz­gi ınnovasııalyq jańalyǵy – kún energııasyn saqtaý tehnologııasynyń tıimdiligin arttyrý. Mamandardyń aıtýynsha, ınnovasııalyq tehnologııaǵa Shymkent qalasyndaǵy beton zaýyty qyzyǵýshylyq tanytqan. Biraq ol óte aýqymdy qýat kózin qajet etetin nysan bolǵandyqtan, jobany jú­­ze­g­e asyrý úshin qomaqty qarajat qa­jet bolady. Negizinde, bul tehnologııa­ny mektepter men jylyjaılarda, t.b. meke­melerde qoldanǵan óte tıimdi. Ǵalymdar memleket tarapynan joba tolyq qarjylandyrylmaıtyndyqtan, jeńildetilgen nesıeler arqyly ekolo­gııalyq máselelerdi sheshýge múmkindik bar ekenin aıtady. Jas mamandardyń birlesken jobasy onyń áleýmettik áserin arttyryp, tájirıbelerin jan-jaqty shyńdaýǵa yqpal etýde. Onyń nátıjesinde Z.Turtaeva «Abaı-Vern» baǵdarlamasy arqyly Fransııada doktorantýrada, al B.Ahmetov Sın­gapýrdyń Nanıan teh­nı­kalyq ýnı­versıtetinde bilimin jal­ǵas­tyrýda. Ǵalymdar bolashaqta balamaly energetıka salasyndaǵy jańa tehnologııa­lar elimizde qarqyndy damıdy degen senimde.