Solshyldar tarapynan dodaǵa túsetin jeti kandıdat saılaýshylardyń 25 paıyzynyń qoldaýyna talasady. Ońshyldar tarapynan da dál osyndaı báseke bar. Osylaısha, úsh úmitker sentrıstermen birlesip elektorattyń 45 paıyzyn báske salady. Áleýmettik saýaldamalar qazirgi tańda Makron birinshi týrda 25 paıyz daýyspen jeńiske jetetinin kórsetip otyr. Sodan keıin ekinshi týrda prezıdenttikke qaıta saılanbaq. Sondaı-aq ekinshi týrǵa «Ulttyq alań» partııasynyń basshysy Marın Le Pen nemese dástúrli ońshyl ortalyq Les Républicains partııasynyń ókili Valerı Pekres ekeýiniń bireýi ótedi.
Makron basty qarsylastarynyń ózara saıası tartysyna qanaǵattanatyn sııaqty. Ol óziniń kandıdatýrasy týraly resmı málimdemeni aqyrǵy sátke deıin qaldyryp, birinshi raýndtaǵy pikirsaıystarǵa qatyspaıtynyn ashyq aıtty.
Makronnyń Fransııadaǵy saıası ómirdi keremet ustanýy tańǵalarlyq. Kóptegen demokratııalyq elde saıasat barǵan saıyn polıarlana túsken. Solshyldar men ońshyldar bir-birin jaqtyrmaıdy. Osyndaıda Makron qalaı qalypty sentrıstik ustanymdy saqtap qala aldy? Munyń sebepteriniń bir bóligi 2017 jylǵy saılaýdaǵy erekshe jaǵdaıǵa baılanysty.
Sol kezdegi saıası básekede solshyldardyń negizgi kandıdaty, prezıdent Fransýa Olland bedelinen aıyrylǵany sonshalyq, onyń reıtıngi merzimi aıaqtalýǵa bir jyl qalǵanda 4 paıyzǵa deıin túsip ketti. Soǵan baılanysty ol saılaýǵa túsýden bas tartty. Dál osy kezeńde de ońshyldardyń negizgi kandıdaty Fransýa Fııon qarjylyq janjalǵa urynyp, aqsha jymqyrdy degen aıyppen bes jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.
Osyndaı erekshe oqıǵalardan bólek, solshyldar men ońshyldardyń radıkaldanýynyń kúsheıýi de Makronnyń oń jambasyna keldi. Osylaısha, ol eki taraptyń da ekstremıstik kózqaras ustanyp ketýine alańdaǵan sentrıstik ustanymdaǵy halyqtyń qyzý qoldaýyna ıe boldy. Sóıtip elektorattyń úlken blogyn biriktirýge múmkindik aldy. Makronnyń komandasy saılaý naýqany kezinde «medıan-saılaýshy» strategııasyna súıene otyryp, ortasha solshyl saılaýshylardyń (olardyń kópshiligi oǵan adal bolyp qala bermek), sondaı-aq ortasha ońshyldardyń daýsyn jeńip aldy.
Ipsos kompanııasy taıaýda 10 myńǵa jýyq elektoratqa saýaldama júrgizip, Fransııadaǵy saılaý úderisine jańasha taldaý jasaǵan-dy. Soǵan súıensek, buryn Ollandty qoldaǵan solshyl saılaýshylardyń pikiri ózgergenin kórsetedi. 2012 jyly bul top saılaýshylardyń 28,5 paıyzyn qurady. 2017 jyly buryn Ollandty qoldaǵan saılaýshylardyń 46 paıyzy Makronǵa daýys bergen. Endi osy elektorattar segmenti úsh bólikke bólingen. 36 paıyzy Makrondy qoldaıdy. 34 paıyzy solshyl kandıdatqa qaıtadan daýys berýge daıyn. Al 29 paıyzy daýys berýge qatyspaýǵa sheshim qabyldaǵan.
Solshyl saılaýshylardyń úlesi osylaısha shamamen 18 paıyzǵa deıin tómendedi. Nátıjesinde, sentrıstik kózqarasqa jaqyn solshyldar ǵana emes, jumysshy saılaýshylardyń basym bóligi tym ońshyldardy qoldaýdy nemese qalys qalýdy durys kórgen. Solshyldar óz ıdeologııasyn qaıta jandandyrýdy qajet etedi. Sondyqtan aldaǵy saılaýdaǵy kandıdattar negizinen Makron saıasat sahnasynan ketkennen keıingi jaǵdaıǵa daıyndalýy tıis.
Biraq Makron ońshyldarǵa da aıtarlyqtaı áser etti. Joǵaryda atalǵan saýaldamaǵa súıensek, Pekresti qoldaıtyndar sany 2017 jyly osy ýaqytta Fııondy qoldaǵandarǵa qaraǵanda tómen. Endeshe, ońshyl saılaýshylardyń pikiri ózgerip, basqa úmitkerdi tańdaýdy durys kórgen.
Fııon saılaýshylarynyń shamamen 29 paıyzy Makronǵa daýys berýge daıyndalyp jatyr. Al 16 paıyzy Le Penniń ásire ońshyl jańa qarsylasy Erık Zemmýrdy qoldaıdy. Osylaısha, Pekresti tańdaıtyndar sany Fııon saılaýshylarynyń tek 48 paıyzyn ǵana quraıdy. Pekrestiń kózdegeni sentrıstik ońshyldardyń da, ásire ońshyldardyń da qoldaýyn ıelený. Biraq Pekres keıingi kezderi ásire ońshyl oıshyl Reno Kamıý negizin qalaǵan násilshildik «úlken almastyrý» teorııasyna erekshe ekpin beredi. Sondyqtan onyń tek ásire ońshyldardyń qoldaýyna ıe bolatyny anyq. Solshyldar sııaqty, dástúrli ońshyldar da ekstremıstik kózqarastaǵy pikirlesterimen kúresýge májbúr.
Solshyldar úshin de, ońshyldar úshin de basty túıtkil – aldaǵy saılaý elektorattardyń ıdeologııalyq tazalyq synaǵy emes, eń aldymen kúndelikti másele tolǵandyratyn ýaqytta ótýi. Ipsos saýaldamasynyń nátıjesine súıensek, saılaýshylardy negizinen satyp alý qabiletiniń tómendeýi (44 paıyz) jáne koronavırýs pandemııasy (35 paıyz) alańdatady.
Negizinen vaksınalaý men janar-jaǵarmaı baǵasyna qatysty bul máseleler ıdeologııalyq bedelge yqpal etpeıdi. Ońshyldar Makrondy fıskaldyq problıgasııa úshin aıyptaı almaıdy. О́ıtkeni halyq memlekettiń tapshylyq jáne qaryzǵa tap bolǵanda qarjylyq qoldaý kórsetkenin qalaıdy. Biraq solshyldar da tarazy basyn ózderine aýdarýy qıyn. Fransııa turǵyndary energetıka baǵasynyń ósýine qarsy qatty narazylyq bildiredi. Sondyqtan qazba otyndarǵa salynatyn salyq mólsherin ulǵaıtýdy qıyndatady (tipti tutynýdyń jańa modelin nyǵaıtýǵa kómektesetin sharalar bolsa da).
Sharl de Goll men Valerı Jıskar d'Esten ekeýi de óz dáýirinde kýá bolǵandaı, fransýz saıasaty eshqashan uzaq ýaqyt boıy tynyshtalyp qalmaıdy. Kópshiliktiń pikirinshe, 1965 jyly de Goll óziniń qaıta saılanatynyna senimdi boldy. Degenmen osyndaı artyqshylyqqa qaramastan, Fransýa Mıtteranmen birge ekinshi týrda básekege tústi. Keıingisin kommýnıstik partııa men solshyldar qoldaǵan edi. Sol sekildi ońshyl ortalyq prezıdent Jıskar d'Esten 1981 jyly qaıta saılaýda jeńiske jetetinine senimdi edi. Biraq ekinshi jahandyq munaı daǵdarysy áserinen ol Mıtteranǵa ese jiberdi.
Bıylǵy naýqan da bizdi tańǵaldyrýy múmkin. О́ıtkeni basty keıipker áli saıası sahnaǵa shyǵa qoıǵan joq.
Denıel KOEN,
Parıj ekonomıka mektebiniń dırektorlar keńesiniń prezıdenti, The Inglorious Years: The Collapse of the Industrial Order and the Rise of Digital Society (Prınston ýnıversıtetiniń baspasy, 2021) kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
