Reformator

Bıyl Memleket bas­shysynyń Jar­lyǵyna sáıkes, Ahmet Baıtursyn­ulynyń 150 jyldyq mereıtoıyn daıyn­daý jáne ótkizý jónindegi jalpy­respýblıkalyq jospar bekitildi. Búgin astanamyzda ult ustazy mereıtoıy jylynyń ashylý saltanaty ótedi.

 Uly tulǵanyń 150 jyldyq mereıtoıy Qazaqstanda ǵana emes, IýNESKO aıasynda jalpy álemdik keńistikte atap ótiledi.

Ahmet Baıtursynulynyń tarıhı tulǵasy «tuńǵysh», «alǵashqy», «negizin salýshy» degen uǵymdarmen sıpattalady. Tuńǵysh tól álipbı, alǵashqy oqýlyqtar, ulttyq ǵylymnyń negizin salýshy jáne taǵy da qanshama ómirsheń bastamalar ult ustazynyń esimimen tikeleı baılanysty. Tól tarıhymyzdy, tipti jalpy álemdik tarıhty barlasaq, shyn mánindegi iri ámbebap tulǵalar asa kóp emes eken. Olar – óz halqynyń damý baǵytyn tyń arnaǵa buryp, órkenıettiń jańa satysyna kótergen reformator tulǵalar.

Azattyqtyń ańsaryn, táýelsizdiktiń baǵasyn jáne qazirgi jahandaný dáýi­rinde ult bolyp saqtalýdyń mańyzyn uǵynǵan saıyn Ahmet Baıtursynulynyń bo­dan­dyqtan bostandyqqa umtylǵan jankeshti kúresi, týǵan halqyn bilim men mádenıettiń órine shaqyrǵan asyl murasy jadymyzda jańǵyryp, aıaýly esimin erekshe iltıpatpen qurmet tutamyz.

Saıası kósemi Álıhan Bókeıhan, rýhanı kósemi Ahmet Baıtursynuly bolǵan Alash qozǵalysy HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde san ǵasyrlyq tarıhymyzdyń eń jarqyn betterin jazdy. Ult-azattyq qozǵalystyń eń basty tarıhı máni – halyqtyń sanasyna erkindik ıdeıalaryn uıalatyp, óziniń tabıǵı mártebesi men quqy úshin kúreskende ǵana derbes halyq retinde ómir súre alatyndyǵyn, sóıtip ózgelermen terezesi teń ult bolatynyn sińirýi men sendirýinde edi. Eń mańyzdysy, Alash kósemderi azattyq kúresi barysynda jalpy ult­tyq birlikke jetýdiń qajettiligin aı­ryq­sha uǵyndy. Ulttyq yntymaq pen kúres dáýiriniń uranyna aınalǵan Mirjaqyp Dýlatulynyń «Oıan, qa­zaq!», Ahmet Baıtursynulynyń «Masa», Ǵumar Qarashtyń «Bala tul­par» jınaqtaryndaǵy jáne taǵy da basqa shyǵarmalardaǵy azattyq ıdeıalary danyshpan Abaıdyń gýmanıstik murattarymen sabaqtasyp ulttyq betburys jasady. Aqańnyń ózi ashyp, bas redaktorlyq etken «Qazaq» gazeti ultymyzdy oıatyp, halqymyzdy tutastyryp, azattyqqa degen ańsaryn kúsheıtti. Búkil qazaq jerine taralǵan shyn mánindegi ulttyq basylym halyqtyń óz quqyǵyn bilýine, saıası-qoǵamdyq qatynastar men ózgeristerdiń syryn uǵynýyna, ulttyq namys pen abyroıdyń artýyna tarıhı zor úles qosty. Álıhan Bókeıhan: «Bostandyqqa aparatyn jalǵyz jol – ulttyq yntymaq qana» dep aıtqanyndaı, jalpy Alash qozǵalysynyń eń negizgi tarıhı mańyzy el men jerdi biriktirýmen tikeleı baılanysty.

Qazaq qoǵamynda ulttyq birlik handyq dáýirdegi jyraýlardan bastap, Alash kezeńine deıin ádebıetimizdiń altyn arqaýy bolǵany belgili. Danyshpan Abaıdyń: «Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degen áıgili qanatty sózi ulttyq birigýdiń kvıntessensııasy ispetti. Jalpy, halyqqa onyń terrıtorııasy, tili, mádenıeti qalaı baǵaly bolsa, ulttyq yntymaǵy da sondaı qymbat.

Árbir zamannyń ózi sheshýge tıisti máseleler bolady desek, Alash zııalylary óz dáýiriniń múmkindiginshe kóptegen nársege qol jetkizdi. Bul qozǵalys saıası kúres bolýymen qatar mádenı-aǵartýshylyq mazmundaǵy da ulttyq áreket edi. Saıası kúres – tutas halyqtyń jigerin janyp, namysyn oıatsa, mádenı kúres – bilim men ǵylymnyń órine shyǵýdyń, órkenıetti halyqtarmen teń bolýdyń dáýirlik amaly edi. Kúni keshe ǵana 30 jyldyǵyn barshamyz atap ótken Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdik alýy sol Alash arystarynyń saıası kúresiniń maqsatyna jetkenin kórsetse, mádenı kúres áli kúnge deıin jalǵasyp keledi, tolastamaq emes.

Ásirese qazirgideı jahandaný dáýi­rinde mundaı mádenı kúrestiń mańyzy tipti aıryqsha. Táýelsizdiktiń ózin ha­lyqtyń mádenı óresimen tikeleı sa­baq­tastyrǵan Ahmet Baıtursynuly: «Azattyq, asyly mádenıette, mádenıet kúsheıýiniń tetigi – oqý men ádebıette»,  deıdi. Bul – áli kúnge deıin óziniń ózektiligin saqtaǵan ataly sózder. Biz úshin Alash kóseminiń osy oılary «zamanaýı bilimdi ıgerý», «damyǵan tehnologııalardy bilý» degen uǵymdarmen birdeı. Jan-jaqty mádenıet ıesi bolatyn halyq ta, adam da ózgelermen teń bolmaq. Biraq mádenıet ózdiginen kele salmaıdy. Aqańnyń aıtýynsha: «Adam ádilettilikke mádenıettiń teńesýi ar­qyly ǵana jete alady. Mádenıet teńdigi satyp ta, syılyqqa da alynbaıdy, árekettermen jınalady». Jalpy, Alash zııalylary bizdi osyǵan úndeıdi. Búgingi qazaq balasy da adamzattyń aqylymen, eńbegimen jasalǵan mádenıet pen bilimdi tereń ıgerýi kerek. Sonda ǵana biz jahandanýdyń qarqynyna tótep berip, ulttyq bolmysymyzdy saqtaımyz.

Halqynyń azattyǵyna, bilimi men mádenıetine bar ǵumyryn arnaǵan Ahmet Baıtursynuly tek ulttyq sheń­­berde qalǵan emes. Onyń mol mu­ra­syn zerdelep oqyp otyrǵanda Shy­ǵys pen Batystyń, kóne men jańa­nyń aıtýly ókilderiniń esimderi men shyǵarmalaryna meılinshe qanyq bolǵanyna kózimiz jetedi. Sondyqtan da ol: «Qazirgi mádenıet belgili bir ulttyń nemese násildiń týyndysy emes, barlyq adamzattyń eńbegimen, qabiletimen kelgen nátıje», dep jalpyadamzattyq mádenı qazynanyń ortaq ekenin, odan qazaqtyń da sýsyndaýy qajettigin atap ótken. Bul sóz Alash dáýiri úshin qanshalyqty jańa oı, tyń ıdeıa bolsa, qazirgi bizder úshin de ónegeli ósıet.

Týǵan halqynyń saıası jáne máde­nı teńdigi úshin kúresken Alash qaı­ratkerleri, eń aldymen, óz dáýirleriniń ózekti dilgir máselelerin sheshýge tyrysty. Olar tarıh pen taǵdyr usynǵan kúrmeýi qıyn kúrdeli saýaldardyń jaýabyn izdep, kún tártibine dáýirlik iri máselelerdi qoıdy. Olardy dáýirdiń úderisinen taýyp, sheshýdiń zamanaýı amaldarymen jaýap qatty. Dál osylaısha kelý Alash zııalylarynyń joǵary sanatkerlik deńgeıin tanytyp, olardyń konservatıvti emes, progressıvti tul­ǵa­lar ekenin aıǵaqtaıdy. Álıhan Bókeı­hannyń, Ǵumar Qarashtyń, Muha­metjan Tynyshpaıulynyń, Halel Dos­mu­hamedulynyń, Mirjaqyp Dýlat­ulynyń, Mustafa Shoqaıdyń jáne taǵy da basqa Alash qaıratkerleriniń eńbekterimen tanysý barysynda olar­dyń sol kezdegi tarıhı, ári máde­nı úderisterdi qanshalyqty tereń tanyǵa­nyna tańǵalasyz, ári qazaqtyń balasy retinde shyn súısinesiz. Aqańnyń: «Tirshilik ǵamaly – zamannyń zańyn, turmystyń sarynyn taný ǵylymy, adamnyń izdegen, kózdegen maqsattaryn bilý, maqsattaryna jetýge júretin joldarymen tanysý» degen joldaryn oqı otyryp, oıynyń tereńdigi men ómirsheńdigine, jańasha tujyrymdaryna bas ıesiz.

Halyqtyń ǵasyrlar boıy qalyptas­qan tól tanymy tutastaı tilde saqtala­tynyn bilemiz. Bul kúnde aıtylyp júrgen úırenshikti jaı sóz emes. Onyń tereń fılosofııalyq jáne tarıhı máni bar. Halyqtyń memleketi, tipti ózine tıesili terrıtorııasy da bolmaýy múmkin, biraq tilsiz halyq bolmaıdy. Osy aksıomanyń ózi árbir halyq úshin tildiń asa ómirsheń mańyzyn aıǵaqtasa kerek. Bul rette: «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – tili»,  deıdi Aqań.

Ahmet Baıtursynuly ult qaıratkeri, iri oqymysty oıshyl retinde halyq pen tildiń ajyramas tutastyǵyn barynsha uǵyndy. Sóıtip ol ustazdyǵymen, saıa­sı kúreskerligimen, ǵalymdyǵymen birge tildiń taǵdyry týraly da únemi aıtýmen boldy. Búgingi kúnderi qanatty sózderge aınalǵan oılary halyq pen tildiń taǵdyryn tutastyrǵan osyndaı tereń tolǵanystardan týǵany aqıqat. Onyń uǵymynda til – qatynas quraly ǵana emes, eń bastysy ol – tanym men tárbıe quraly. Sebebi til arqyly balanyń ulttyq tanymy qalyptasady, sodan baryp ol elshil, otanshyl azamat bolyp ósip, halqyna qyzmet etedi. Aqań bul máseleni is júzinde ózi kórsetip, naqty dáleldedi. Ol – oqý quraldaryn jazýmen birge oqytýdyń da ulttyq mazmunyn usynǵan tuńǵysh ádisker ǵalym. «Oqý quralynyń eń ulyǵy – bala oqytatuǵyn kitap» degen qanatty sózi táýelsizdiktiń jańa urpaǵyn tárbıelep jatqan bizge de joraly úlgi, ónegeli qaǵıda.

Aqańnyń zamandastarynan bastap búginge deıin ony bárimiz «Til biliminiń atasy» deıtinimiz, túptep kelgende onyń til reformatory bolǵandyǵynda. Bir ózi tutas ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń júgin arqalap, ulttyq álipbı túzip, tilimizdiń emle erejelerin jasaýy, til biliminiń fonetıkadan bastap, stılıstıkaǵa deıin taraýlaryn zertteýi, termınologııalyq júıe qalyptastyrýy ulttyq tarıhymyzda ǵana emes, álemdik ǵylym­nyń tarıhyndaǵy fenomendik qu­by­lys. Oǵan ádisteme, pedagogıka jáne ádebıettaný salasyndaǵy eń­bek­terin qossańyz, onyń ǵylymı oıy­nyń sonshalyqty keńdigin kóresiz. Zert­teýshilik mol murasymen birge Ahmet Baıtursynuly shákirt tárbıelep, ǵylymı orta qalyptastyryp, ulttyq ǵylymı dástúr men mekteptiń negizin qalaǵan kemeńger ǵalym.

Ǵylymı-zertteýshilik daryny, ǵyly­mı ádisnamasy men prınsıpteri Ahmet Baıtursynulyn sol kezdiń ózin­de halyqaralyq keńistikke tanyt­ty. Ǵalymdyq zor tulǵasy, ásirese Búkil­odaqtyq birinshi túrkologııalyq sezde kórindi. Reseı, Germanııa, Majarstan, Túrkııa, Iran jáne túrki ha­lyq­tary ǵalymdary qatysqan sez­de álipbı jáne termınologııa boıynsha baıandama jasaǵan Ahmet Baıtursynulynyń ǵylymı qaǵı­dattary men tujyrymdary jınalǵan ǵalymdar tarapynan úlken qoldaýǵa ıe boldy. Qazirgi kezeńde de túrki dúnıesiniń ǵalymdary Aqańnyń ǵylymı eńbekterin asa joǵary ba­ǵa­lap, onyń ózektiligi jóninde jıi aıtady. О́ıtkeni ol – óz zertteýlerinde túrki tilderiniń erekshelikterin salys­tyrmaly túrde zerdelep, ǵylymı-teorııalyq qorytyndy jasaǵan iri oqymysty. Ǵalymnyń mol, san salaly murasyn nasıhattaý, shet tilderine aýdarý búgingi bizdiń qasıetti boryshymyz dep bilemin.

Alash qozǵalysy kósemderiniń biri retinde Ahmet Baıtursynulynyń qaıratkerlik biligi men qabileti 1917-1920 jyldardaǵy tóńkeristik kezeńde aıryqsha baıqaldy. Bul kezeń Alash qaıratkerlerine úlken tarıhı mindet júktedi. Bul mıssııanyń máni – alasapyran zamanda ulttyq avtonomııa qurý jáne terrıtorııamyzdy mejeleý bolatyn. Osy tarıhı maqsatty oryndaýda Ahmet Baıtursynuly erekshe qaıratkerlik tanytty. Keńes úkimeti basshylarymen birneshe ret kezdesip, sonyń nátıjesinde Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekov, Ýálıthan Tanashev sııaqty saıası serikterimen birge Qazaq­stan shekarasyn naqty belgileýdi júzege asyrdy. Alash qaıratkerleriniń qajyrly eńbegi arqasynda 1920 jylǵy 26 tamyzda Qazaq Avtonomdy Sosıalıstik Keńestik Respýblıkasy quryldy. Bul – Reseı Federasııasy ishindegi avtonomııa bolǵanymen, óziniń shekarasy, astanasy, basqarýshy organy bar memlekettik qurylym edi. Iаǵnı qazaq memlekettiliginiń resmı zańdy negizi qalandy. Avtonomııanyń negizinde 1936 jyly 5 jeltoqsanda Qazaq Keńes­tik Sosıalıstik Respýblıkasy jarııa­landy. Odaqtas mártebesindegi Qa­zaq­stan sııaqty respýblıkalar ǵana táýelsizdikke ıe bolǵanyn barshamyz jaqsy bilemiz. Osy saıası oqıǵalardy saralasaq, onda bizdiń táýelsizdigimizdiń túpki negizinde Ahmet Baıtursynuly sııaqty Alash qaıratkerleriniń tarıhı eńbegi zor bolǵanyna kóz jetkizemiz.

San salaly mol mura qaldyrǵan, halqynyń azattyǵy úshin alysqan, tutas ulttyń ustazy bolǵan tulǵanyń osynshama jan-jaqty daryny men kúreskerlik qaıratynyń altyn arqaýy, qaınar kózi ne degen saýalǵa jaýap izdesek, oǵan Ahmet Baıtursynulynyń tulǵalyq bolmysynyń túp negizi – aıryqsha adamsúıgishtiginde, ıaǵnı zor gýmanızminde der edik. Asyly, tarıh qatparlarynan bizge ıgi isteri men asyl sózderi jetken uly tulǵalardyń barlyǵyna ortaq negizgi qasıet adam balasyna, halqyna degen shýaqty meıirim men rııasyz mahabbat dep túıinder bolsaq, dál osyndaı iri gýmanıst tulǵa Alashtyń Ahmeti boldy.

Ár ulttyń tarıhyndaǵy osyndaı gýmanıstik jańǵyrý kezeńin álemdik tarıhta «Renessans» dep ataıtyny belgili. Alash dáýiriniń gýmanızmi qazaq qoǵamyna órkenıettik mazmundaǵy jańalyqtar ákeldi. Ulttyq bilim men ǵylymnyń, baspasózdiń, jańa jazba ádebıettiń qalyptasýy, saıası partııalardyń ómirge kelýi jáne taǵy da basqa tyń bastamalar qazaq qoǵamy úshin naǵyz Renessans boldy deýge tolyq negiz bar. Osyndaı ulttyq Renessanstyń mazmunyna boılar bolsaq, onda onyń eń kórnekti kóshbasshy tulǵasy Ahmet Baıtursynuly ekenine tolyq kóz jetkizemiz.

Ulylarymyzdy ulyqtaý, olar­dyń halyq pen tarıh aldyndaǵy eńbekterin baǵalaý – bizdiń eldigimizdiń, azamattyǵymyzdyń belgisi. Esimderine taǵzym etý, eńbekterin nasıhattaý arqyly eldigimiz kúsheımek. Eń bastysy, elimizdiń bolashaǵy jastarymyzǵa ónege kórsetip, otanshyldyq sezimimizdi asqaqtatyp, mádenıetimizdi arttyryp, órkenıet bıigine kóterilemiz.

Ádilbek QABA,

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi

Til saıasaty

komıtetiniń tóraǵasy