“SPORT TEK DENE ShYNYQTYRÝ EMES, SONYMEN QATAR TÁRBIE”

Memlekettiń eń basty qundylyǵy adam resýrsy desek, al adam densaýlyǵy – qoǵamnyń ólsheýsiz baılyǵy. Barshaǵa aıan, Elbasy bıylǵy Joldaýynda densaýlyq saqtaý salasyna, onyń ishinde salamatty ómir salty men adamnyń óz densaýlyǵyna jaýapkershiligin arttyrý máselesine úlken den qoıyp, jańa mindetterdi alǵa tartty. Árıne, Joldaýdyń oryndalýy eń aldymen jergilikti jerdegi atqarýshy organdardyń, mekeme basshylarynyń osy baǵyt-baǵdardaǵy júrgizip otyrǵan saıasatyna tikeleı baılanysty. Almaty qalasy Medeý aýdanynyń ákimi Mahambet BEIDALIMEN áńgimede aýdandaǵy osy baǵytta atqarylyp jatqan naqty sharalar jaıynda bolmaq. – Mahambet Beıdalyuly, elimizdiń kúngeıindegi bas shahardyń eń iri ári elıtalyq aýdanyn basqarǵanyńyzǵa da biraz ýaqyttyń júzi bolypty. Ádette, qaı basshy bolsyn birinshi kezekte ekonomıka­lyq salaǵa den qoıyp, halyqtyń densaýlyǵyn, onyń turmys sapasyn jaqsartý máselesin sońyna qaldy­ryp jatady. Sizdiń uǵymyńyzda salamatty ómir salty degenimiz ne, ony qalaı túsinesiz? –“Halyq densaýlyǵy – ol Qazaqstannyń óziniń strategııalyq maqsattaryna jetýdegi tabysynyń ajyramas quramdas bóligi” dep Memleket basshysy N.Nazarbaev bıylǵy dástúrli Joldaýynda atap ótkenindeı, shynynda da, qoǵam­nyń damýy, ár túrli baǵdarlama­lardyń, meıli ol memlekettik, ne memlekettik emes bolsyn, qandaı­da bir júıeli isterdiń júzege asýy tikeleı adamǵa baılanysty. Onyń tulǵalyq qasıetterine, qabilet­terine, ıntellektýaldyq múmkin­dik­terine, densaýlyǵyna, saıyp kelgende, ishki jandúnıesine jáne ómirlik kúshine táýeldi. Osy tur­ǵy­dan qaraǵanda, Elbasy aıtqan­daı, salamatty ómir saltyn qa­lyp­tastyrý eń mańyzdy máseleniń biri jáne ol memlekettik saıasat­tyń basty baǵyty bolyp tabyla­dy. Eldiń densaýlyǵyn kótere oty­ryp, Elbasy halyqtyń kem degende 30 paıyzynyń sportpen aınalysý qajettigin alǵa tartty. Qalaı degende de, dene shynyq­ty­rý men sport, salamatty ómir sal­tyn qalyptastyrý, jastardy rýha­nı tárbıeleý azamattar den­saý­lyǵyn jaqsartýdaǵy eń mańyz­dy quraldardyń biri. Osy­ǵan baıla­nysty, jergilikti atqarýshy organ­dardyń birinshi kezektegi mindeti – barlyq turǵyndar úshin qolaıly sport jáne dene shynyq­tyrý baǵytynda sharalar uıymdastyrý. Álbette, erteńgi kúni damyǵan, básekege qabiletti elder qatarynan kóriný úshin halyqtyń densaýly­ǵyn jaqsartýymyz kerek. Jastar­dy esirtkiden, ishimdikten, temeki­den jáne basqa da jaman ádetter­den alshaq ustaǵanymyz abzal. Bul ári árbir ata-ananyń, árbir otbasynyń mindeti de. Búginde keıbir adamdardyń túsiniginde densaýlyq aýrýhana, emhana, dári-dármek uǵymdarymen aralasyp ketken sııaqty. Kóp aza­mat­tar óziniń densaýlyǵyn aýyra bastaǵanda, bolmasa bir jeri jara­qattanǵan kezde ǵana esine alady. Sóıtip, dárigerge baryp, túrli dárilerdi ishe bastaıdy. Menińshe, mundaı sharalar adam densaýly­ǵyn jaqsartpaıdy, tek aýrýdyń ári qaraı damýyn, onyń asqynyp ketýin ǵana toqtatsa kerek. Onyń ústine dári quramyndaǵy hımııa­lyq zattar bir jaǵynan emdese, ekinshi jaǵynan zaqymdap otyra­dy. Sondyqtan, emdelýdi ǵana oılamaı, sol aýrýlardyń aldyn alý máselelerin qarastyrý qajet. Ol – dene shynyqtyrý, sport. Adamnyń ómirlik kúshi nemese ómirlik qýaty degen túsinik bar. Onyń deńgeıi adamnyń densaýly­ǵyna, psıhologııalyq jáne kóńil-kúıine, jalpy ishki jandúnıesine táýeldi bolady. Dana halqymyz aıtqandaı, “Deni saýdyń – jany saý”. Eger adam ár ýaqytta dene shynyqtyrýmen aınalysyp, ár ýaqytta óziniń densaýlyǵyn túzetý úshin túrli sport jattyǵý­laryn oryndap otyrsa, ol tek deni saý bolyp qana qoımaı, ómirdiń barlyq salasynda tabysty bolýy­na múmkindik ja­saı­dy. Biraq, sportpen aınalysý kerek eken dep mólsherden tys dene shynyqtyrý jattyǵýlaryn jasaýdyń qajeti joq. Ár nárseniń óziniń jóni, reti bolady. Qazirgi tańda bizge salamat­ty ómir saltyn qalyptastyrý, oǵan buqara halyq­ty tartý úshin arnaıy ǵylymı-zertteýler negizinde ja­sal­­ǵan saýyq­tyrý baǵdarlama­laryn jasaý qajet. Sol baǵdarlamalardy júze­ge asyrý arqyly strategııa­lyq mindetterdiń biri – deni saý ultty qalyptastyra alamyz. – Endeshe, Memleket basshy­synyń tikeleı bastamasymen qurylǵan Ulttyq salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵymen baılanystaryńyz qalaı? О́ıtkeni, jumys júıeli túrde júrý úshin osyndaı mamandanǵan mekemelermen jumys jasaǵan, álbette, tıimdirek bolsa kerek... – Durys aıtasyz. Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý úshin oǵan qajetti ınfraqurylymdy damytý qajet. Árkim óziniń densaýlyǵyna ózi jaýapty. Solaı bola tursa da, búgingi kúni memle­ket bul máseleden shet qalyp otyr­ǵan joq. Qazir biz salamatty ómir saltyn damytý úshin, jo­ǵary­da aıtqanymdaı, ǵylymı-zertteý­lerge negizdelgen jáne ha­lyqara­lyq tájirıbege saı saýyq­tyrý baǵdarlamalaryn jasaýymyz qajet. Osy rette ózim kóp jyldar boıy saýyqtyrý máselelerimen aınalysyp, tıisti baǵdarlama jobasyn ázirleýmen shuǵyldanyp júrmin. Halyqty saýyqtyrý baǵdar­lamasy adamdardyń densaý­lyǵyn jaqsartýǵa, ár túrli syr­qat­tardyń aldyn alýǵa, sportpen, dene shynyqtyrýmen únemi jáne turaqty túrde aınalysýǵa ba­ǵyttalǵan. Jobanyń taǵy bir erek­sheligi, ol halyqty tek sport­qa baýlý ǵana emes, densaýlyǵy myqty azamattardy qalyptas­tyrý­men qatar, erik-jigeri myqty, ózine senimdi azamattardy tárbıe­lep shyǵa alamyz. Endeshe, sport tek dene shynyqtyrý emes, sony­men qatar tárbıe. Eger adamdar sportpen únemi aınaly­syp, dene shynyqtyrýda belgili bir dárejege jetetin bolsa, ol onyń ózindik “meniniń” ósýine áser etedi. Adam sportpen shuǵyldaný barysynda, eń aldymen, óziniń ishki jan­dúnıe­simen, osal tustarymen, álsizdik­terimen betpe-bet keledi. Shynyǵý ol óziniń ómir súrýine, damýyna, ósýine kedergi jasap júrgen ádet­terdi jeńýge kómektesedi. Son­dyqtan aýdanda sportpen aınaly­sýdy nasıhattaý, saýyqtyrý úrdisin júzege asyrý máseleleri erekshe nazarda. Búginde aýdanda ornalasqan memlekettik organdar, ár túrli uıymdar men joǵary jáne orta bilim berý oryndarynda turaqty túrde osy sala boıynsha jumystar atqarylýda. Máselen, mekteparalyq, joǵary oqý oryn­dary arasyndaǵy spartakıa­dalar ótedi. Onyń jeńimpazdary aýdan­dyq, qalalyq, kerek deseńiz, res­pýblıkalyq deńgeıdegi jarystarǵa joldama alady. Bizdiń aldymyzda, memlekettik organ retinde, buqara halyqty jappaı dene shynyqtyrýmen aına­lysýǵa tartý mindeti tur. Deni saý el bolý – bul bizdiń múddemiz. Qazirgi tańda básekege qabiletti bolý ıdeıasy keńinen nasıhattalý­da. Ol óziniń bastaýyn eń aldymen densaýlyqtan bastaıdy. Adam aǵzasy ár ýaqytta qandaı da bolmasyn aýyrtpalyqtarǵa daıyn bolýy tıis. Dene eńbegimen, tipti, oı eńbegimen aınalysatyn adam­dar jumys barysynda birtalaı kúsh jumsaıdy. Sport bir jaǵy­nan densaýlyq kepili, ekinshi jaǵynan tózimdilik qalyptastyrý faktory bolyp tabylady. Mine, sporttyń osy erekshelikterin esker­sek, onyń adam ómirine, jal­py qoǵamǵa tıgizer paıdasy kóp. Sondyqtan aýdanda sport­tyq-saýyqtyrý sharalary júıeli túrde ótkizilip turady. Máselen, jyl saıyn “Qyrǵaýyldy”, “Baspal­­daq”, “Molochnye starty”, “Ulan” áskerı-sporttyq oıyny, “Byl­ǵary dop”, “Medeý marafony”, “Aınalaıyn qyzdar, temeki shekpeńizder!”, t.b. sharalar ótkizi­lip turady. – Búginde aýdanda qansha sport keshenderi, fıtnec-klýb, trenajer­lik zal, basseınder bar? Solardyń barlyǵyna birdeı halyqtyń qanshalyqty qoly jetimdi? Olaı deıtinim, Memleket basshysy baǵa­syn halyqtyń qaltasy kóteretin sport zaldar ashýdy mindettedi emes pe? Osyǵan baılanysty qandaı sharalar júrgizilýde? – Qazirgi tańda aýdan boıyn­sha 60-tan astam sporttyq uıym­dar, mekemeler jumys atqarady. Onyń ishinde 3 sport kesheni, 5 fıtnes-klýb, 10 trenajerlik zal, 2 basseın bar. Alaıda, bulardyń barlyǵy derlik qymbat nysandar dep aıtýǵa bolmas. Mysaly, balalar úshin Medeý aýdanynyń aýmaǵynda Oqýshylar saraıy jumys isteıdi. Ol jerde sport­tyq, mádenı jáne qolóner sek­sııa­­lary bar. Bul seksııalar jasós­pirimderge, jastarǵa tegin. Árıne, keıbir sport keshenderinde jaǵdaı basqasha. Naryqtyq qaty­nas jaǵdaıynda ár nárseniń zaty­na saı quny bolady. Biraq, bul máselege basqa qyrynan qarap kórelikshi. Kópshilik azamattar qaltasynan aqsha shyǵarǵysy kel­meı, sport keshenderine, fıtnes-klýbtarǵa, trenajerlik zaldarǵa barmaıdy. Al bir jeri aýyryp, syrqattanyp qalsa, dári satyp alyp jatqan kezde onyń baǵasyna mán bermeı, qyrýar aqsha jumsaı­dy. Ol kezde “myna dári qymbat-aý” degen suraq ekinshi orynǵa shyǵady. Al kerisinshe, ol azamat aýyrmaı turǵanda denesin shynyq­tyryp, sportpen aınaly­syp júr­se, múldem naýqastanbaýy múmkin ǵoı. Sáıkesinshe, dárige qarajat jumsaýdyń qajettigi týyndamaı­dy. Halqymyzdyń dilinde den­saýlyq týraly aýyrǵan kezde ǵana oılaý qalyptasyp qalǵan. Eger siz búgin sport keshenine baryp, jat­tyǵýdan bas tartyp, aqshańyzdy únemdeıtin bolsańyz, erteńgi kúni odan da kóp shyǵyn­danýyńyzǵa týra keledi. Mine, bul máselege osy qyrynan kelý kerek dep esepteımin. Búginde memleket tarapynan sport keshenderin, mekemelerin, mektepter ashý máseleleri aldyń­ǵy qatarǵa qoıylýda. Kelesi jyly elimizde Qysqy Azııa oıyndary ótedi. Soǵan baılanysty ınfra­qurylymdy damytý, sporttyq shara­lardy ótkizý jumystary at­qarylýda. Barshaǵa aıan, qazirgi ýaqyt­ta búkil álemge tanymal “Me­deý” muz aıdyny, “Shym­bulaq” taý-shańǵy kesheni jón­deýden ótýde. Bul salada atqary­lyp otyrǵan jumys­tardyń barly­ǵy halyqtyń múmkin­digine saı bolatyndaı jaǵdaılar jasaýǵa baǵyttalýda. Bizdiń aldymyzda tek sporttyq keshender ǵana emes, saýyqtyrý ortalyqtaryn jasaý mindeti tur. Osyǵan oraı, aldaǵy ýaqytta aýrý­hana, emhanalarda ornalasqan fızıoterapııalyq emdeý kabınet­terin saýyqtyrý ortalyqtaryna aınaldyrý múmkindigin qarastyrý qajet. Eger emhanalar tek aýrýdy emdep qana qoımaı, onyń aldyn alýmen aınalysatyn bolsa jáne ol buqara halyqqa qol jetimdi bolsa, onda biz Elbasynyń deni saý ult qurý ıdeıasyn júzege asyra alatyn bolamyz. – Mahambet Beıdalyuly qazir kompıýter ǵasyry, jas ta, jasa­mys ta osy bir sıqyrly qobdısha­nyń kúndiz-túngi tutqynyna aınalǵan. Árıne, onyń densaýlyq­qa áseri joq emes. Sondaı-aq, qazirgi jastar kólik mingendi dáreje kórip, qarys jer jaıaý júrgennen qalǵan. Iаǵnı, qımyl-qozǵalys joq. Dárigerler mundaı jastardyń densaýlyǵyna alańdaýly. Máselen, shetelde de kólik minip, kompıýter­de otyrǵanmen, olardyń óz densaý­lyǵyna degen kózqarasy basqasha. Olar arnaýly sport keshenderine, túrli zaldarǵa barýdy ádetke aınaldyrǵan. Halyqtyń densaýly­ǵynyń qanshalyqty mańyzdylyǵyn kórshi Qytaı elinen de úırenýge bolady. Sol elge jol túsip bar­ǵany­myzda, tańerteń ár aýlanyń turǵyndary dene shynyqtyrý jat­ty­ǵýlarymen aınalysyp jatqa­nyn kórip tańǵaldyq. Sóıt­sek, ár jeke páter ıelenýshiler kooperatıviniń óz jattyqtyrýshylary bolady eken. Bizdiń turǵyndar da ol mekemege az aqsha tólemeıdi, sondaı shtat ashýǵa bolady ǵoı. Ákimdiktiń PIK-termen qarym-qatynastary qalaı? –             Durys aıtasyz, qazirgi jastar­­dyń kópshiligi bos ýaqyt­taryn kompıýterdiń aldynda ótkizgendi unatady. Kúni boıy otyryp, dene eńbegimen aınalys­paǵan balanyń tolyq fızıkalyq damýy qaıdan bolsyn. Erteńgi kúni deni saý, dene bitimi myqty tulǵa bolýyna keri áserin tıgizedi. Jaqynda kóktemgi áskerge shaqyrý sharalary bastaldy. Medkomıs­sııa­dan ótken jastardyń birazy áskerge jaramsyz bolyp qalýda. Osy máseleni sheshý maqsatynda memlekettik organdar aldynda jastardy salamatty ómir saltyna úıretý mindeti tur. Osyǵan oraı jasóspirimderdiń turǵylyqty jeri boıynsha bos ýaqytyn ótkizýdi uıymdastyrý úshin arnaıy aýla klýbtaryn ashý jumystary qolǵa alynǵan. Páter ıeleri koopera­tıv­teri ókilderimen birlesip jylda jastar men balalardyń bos ýaqyttaryn ótkizý ortalyqtaryn ashý dástúrge aınalǵan. Máselen, “Alataý” klýby – sporttyq-týrıstik baǵytta jumys istep, jasóspirimderdiń bos ýaqytyn ótkizý oryndarynyń biri bolyp sanalady. Klýbta armrestlıng, gir kóterý, paýerlıng, t.b. sport úıirmeleri bar. Bul klýbtan álem jáne Azııa, sondaı-aq, respýblıka chempıondary shyqqan. Klýbta jumys belsendi túrde júredi. “Arlan” klýbynda sportpen aınalysý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Klýb bazasynda karate, taekvando, t.b sport túrleri bar. “Samal” klýby №131 mektep-lıseı ǵımaratynda jumys isteıdi. Klýbta sporttyq baǵyttaǵy fýtbol, basketbol, voleıbol jáne týrızm, erkin, grek-rım kúresi, dzıýdo úıirmeleri uıymdastyryl­ǵan. Almaty qalasynyń Memle­ket­tik jastar saıasatyn damytý qorymen birlesip, sporttyq ba­ǵyt­ta “Qaısar”, mádenı-ıdeolo­gııalyq baǵytta “Kóńildi notalar” klýbtary jáne №172 orta mektep bazasynda sporttyq-saýyqtyrý baǵytynda bos ýaqyt ótkizý ortalyǵy ashyldy. Cport – densaýlyq kepili. Búgin­de jalpy Qazaqstan halqy­nyń aldynda joǵary bilimdi, básekege qabiletti ult qurý mindeti tur. Bul zaman talaby, qazirgi ómir­diń sharty. Biz barsha qazaq­stan­dyqtardy dene shynyqtyrý­men, sportpen aınalysýǵa shaqy­ramyz. Ár adam únemi shynyǵý jattyǵý­laryn oryndaýǵa úırenýi kerek. – Qaı basshyǵa bolsyn ózi basqaratyn ujym qyzmetkerlerinen jumysty talap etý úshin aldymen jaǵdaı jasaý kerek. Máselen, siz basqaryp otyrǵan ákimdikte qyzmet­kerlerdiń sportpen shuǵyl­danyp, densaýlyqtaryn túzeýge qandaı sharalar jasalǵan? – Sońǵy jyldary memleket­tik basqarý salasyn, memlekettik qyzmet júıesin damytý, reforma­­laý máseleleri erekshe nazarda tur. Bul salada aıtarlyqtaı nátıje­ler­ge de qol jetkizdik. Jalpy mem­le­ket kóp qurylymdy, bir-biri­men tyǵyz baılanysqan sala­lardan turatyn kúrdeli júıe bolyp taby­lady. Sol júıeniń is-áreketin qam­tamasyz etip otyrǵan qozǵaýshy kúshterdiń biri – mem­lekettik qyzmetker, ıaǵnı adam. Qandaı da mindetterdiń oryn­dalýy adamnyń múmkindikterine, áleýetine baıla­nys­ty. Osy turǵy­dan kelgende, búginde bizdiń aldy­myzda basshy retinde ákimdikte qyzmet jasap júrgen áriptesteri­mizge óz mindet­terin atqarýǵa barlyq jaǵdaılardy qolaıly etip jasaý qajettigi tur. Bul basqarý qaǵıdattarynyń biri bolyp tabylady. Qyzmetkerlerdiń densaýlyǵy, kóńil-kúıi, jalpy olardyń emo­sııalyq jaǵdaıy eńbek ónimdili­gine tikeleı áser etetin faktorlar qataryna jatady. Memlekettik qyzmetkerler óz mindetterin at­qarý barysynda jumys ýaqytynda jan-jaqtan túsken kóptegen aq­parattardy taldap, túrli sheshim­der qabyldaıdy. Týyndaǵan máse­le­lerdi qarasty­ryp, jalpy eńbek úrdisi barysyn­da biraz kúsh jumsaıdy. Sol se­bep­ti shyǵyndal­ǵan kúshti qalpyna keltirý qajet­tigi týyn­daı­dy. Osy rette biz aýdan kóleminde memle­kettik qyz­met­kerlerdi saýyqtyrý ádistemesin engizip, olardy keńi­nen dene shynyqtyrý men sportqa baýlý máselelerin qolǵa aldyq. Búgingi kúni aýdan ákimdigi ǵımara­tynda trenajerlik zal jumys isteıdi. Onda apparat qyzmetker­leri, aýdan turǵyndary kelip jat­tyǵýda. Sonymen qatar, aptasyna eki ret jumys ýaqytynan keıin sportzalda fýtbol, voleıbol uıym­dastyramyz jáne de ár senbi saıyn apparat qyzmetkerlerimen “Tereńqur” ózeni boıymen jaıaý júrýmen, júgirýmen aınalysamyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Gúlzeınep SÁDIRQYZY.