DÚBIRGE TOLY DÚNIE

Dúısenbi kúni Eýropa elderiniń qarjy mınıstrleri bas qosyp, uzaq májilis qurdy. Kún tártibinde – jańa daǵdarys qaýpi máselesi. Aqyry on bir saǵattyq otyrystan keıin mınıstrler 750 mıllıard eýro kóleminde turaqtylyq qoryn qurý jóninde sheshim qabyldady. JAŃA DAǴDARYS ELESI SEIILGENDEI Bul búkil álem­­­degi eń qar­jysy qo­maqty qor bo­lyp otyr. Ol bi­raz qarjy­lyq má­selelerdi sheshý­ge múmkindik beredi. Kúni keshe Grekııa 100 mıllıard dol­larǵa zárý bolyp, árkimge bir qol jaıǵan. Sonda endi qurylatyn turaqtylyq qory bolǵanda, másele sonshalyqty kúrdelenbes edi. Qor degende, ol árkimge tegin úles­tire beretin qarjy emes. Onyń paıyzdyq bási bolady. Qajet kezinde 5 paıyzdyq ósim­men (qordyń bási sondaı) qaryz alý da úlken olja. Demek, turaq­tylyq qoryna qarjy jınaǵanda, ol dalaǵa ketpeıdi, qaıta ýaqyt óte, qaryz ótelgen saıyn, qomaq­tana túsedi. Sol qarjy qalaı quralǵan: 60 mıllıard eýrony Eýrokomıssııa, ıaǵnı Eýroodaqtyń úkimeti jınaıdy, eýro aımaǵy memleketteriniń kepildigi 440 mıl­lıard eýro, sondaı-aq Halyq­aralyq valıýta qory 250 mıl­lıard eýro bólmek. Sóıtip, qajet bolǵan jaǵdaıda, eýro aımaq memleketteri 5 paıyzdyq báspen nesıe ala alady. Eýropany jańa daǵdarys elesi kezgeli biraz bolǵan. Tipti ony bolmaı qoımaıtyndaı qubylys sanaǵandar da az emes edi. Ásirese, reseılik sarapshylardyń kópshi­ligi Eýropanyń toqyraýyna bol­jaý jasap, al eýro valıýtasynyń kúıreýi sheshilip qoıǵandaı pikir aıtqan. Grekııadaǵy jaǵdaıdan keıin oǵan talaılardyń kúmáni de joqtaı edi. Ras, Grekııadaǵy jaǵdaı eýro­pa­lyq qaýymdaǵy biraz qaıshy­lyqtyń betin ashty. Oǵan bireý­ler kómek bereıik dese, ekinshi­leri qarsylyq bildirdi. Osynyń ózi Eýropa birligindegi biraýyzdy­lyqtyń joqtyǵyn ańǵartqan. Sóıt­se de, aqyr sońynda Grekııa­ǵa kómek beriletin boldy. Sonyń ózi qurlyq qaýymdastyǵynyń úlken qıyndyqty birlesip sheshe alatynyn da kórsetti. Degende, jańa ekonomıkalyq daǵ­darys, eýro aımaǵyndaǵy qıyn­dyq, eýro valıýtasynyń kúrdeli jaǵdaıy týraly qaýesetti dań­ǵazalaýǵa múd­de­liler bar ekeni de ras. Muny eko­nomı­kalyq báse­keles­tik­tiń zańdy­lyǵy deýge de bolar. Aıta­lyq, eýro valıý­ta­­sy­nyń quny tús­se, ol basqa valıý­talarǵa tıim­­di. Sondaı-aq daǵdarysqa ushyraǵan eldermen ekonomıka­lyq baıla­nystyń tıimsizdigine oraı, jurt basqa elderge nazar aýdarady, so­lar­­men baılanys jasaıdy. Demek, ekonomıkalyq daǵdarysqa ushy­raıdy degen qaýesettiń ózi biraz qıyndyqqa kezikken elder úshin jyǵylǵanǵa judyryq bolyp tıedi. Jaqynda Italııa premer-mınıstri Sılvıo Berlýskonı Moody’s halyqaralyq reıtıngtik agenttigine qatty shúılikti. Bul agenttiktiń sarapshylary Grekııa­da oryn alǵan qaryz daǵdarysy basqa jaqqa da tarap, eýropalyq elderdiń bank júıesin kúıretedi dep, sol elderdiń qataryna Ita­lııany da qosqan. Berlýskonı Moody’s-tyń málimdemesi jań­saq, óz eliniń banktik júıesi myqty, – dedi. Onyń pikirinshe, Moody’s-tyń zertteýleri men top­shy­laýlaryna budan bylaı senýge bolmaıdy. Reıtıngtik agenttik bank júıe­­si kúıreıtinderdiń qataryna Italııamen birge Portýgalııa, Is­panııa, sondaı-aq Ulybrı­ta­nııany da jatqyzdy. Berlýsko­nı­diń pi­kirinshe, bul agenttiktiń túp­ki maq­saty eýrony álsiretý, sol arqyly eýro aımaǵyndaǵy elder­diń ekono­mıkasyna nuqsan keltirý. Eýropadaǵy ekonomıkalyq daǵdarystyń jańa tolqyny, Eýropanyń kúıreýi týraly daq­pyrttyń talaıdy shoshytqany da anyq. Turaqtylyq qorynyń qu­rylýy sol jańa daǵdarys tolqy­nyna jáne bul jónindegi dańǵaza­ǵa qarsy naqty da pármendi shara boldy. Alǵashqy kúnnen keıin-aq eýronyń quny kúrt kóterildi. Eń bastysy – Eýropa elderi qashan­da kezigetin qıyndyqqa qarsy birlesip kúresýdiń nyq qadamyn jasady. Daǵdarysqa endi jol joq demegenmen, onyń aýyrtpalyǵy azaıatyny anyq. DEVID KEMERON – ULYBRITANIIа PREMER-MINISTRI Sonaý Cherchıll zamanynan keıin Ulybrıtanııada koalısııalyq úkimet bılik basyna keldi. Konservator­lyq partııa men Lıberal-demokratııalyq partııa odaqqa birigip, konservator Devıd Kemeron úkimettiń basshysy bolyp saılandy. Jańa par­la­ment saılaýyn ótkizbeı, úkimetti qurýdyń birden-bir joly osy bo­la­tyn. Tipti leı­borıster men lı­beral-demo­krat­tar odaqtasqan­men, olardyń úki­met qurýǵa múm­kin­digi joq edi – kópshilik mandatqa ıe bola almas edi. Osy jerde saılaý nátıjesine úńilgen de artyq emes. Sóıtip, parlamenttegi 650 oryndy bólis­kende, 36,1 paıyz daýys jınaǵan torıler 306 mandatqa, 29 paıyz daýyspen leıborıster 258 man­datqa, al 23 paıyz daýyspen lıberal-demokrattar 57 mandatqa ıe boldy. Basqa usaq partııa­lardyń úlesine 28 oryn tıdi. Arada on úsh jyl salyp, konservatorlar qaıtadan bılik tizginin ustady. Muny da aǵylshyn qaýymynda jańalyq qajettiginen týyndaǵan jáıt deýge bolar. Kon­servatorlardyń bul jeńisine bel­gili dárejede leıborısterdiń óz­deri, atap aıtqanda, olardyń kóse­mi Gordon Braýnnyń biraz shalys qadamdary “kómektes­kenin” aıtqan jón. Lıberal-demokrattardyń kon­ser­vatorlarmen odaqtasýy da aı­tar­lyqtaı jańalyq. Ony da aǵyl­shyn qaýymy ártúrli qabyl­dar. Alǵashynda mundaı odaqtyń bolýy múmkin emesteı kóringen. Ideolo­gııalyq turǵyda lıberal-de­mokrat­tardyń baǵyt-baǵdary konserva­tor­lardan góri leıborıs­terge ja­qyn. Sondyqtan bireýler ony lı­beral-demokrattardyń óz­deriniń ıdeologııalyq ustanym­dary­nan at­taǵandyq dep te qabyl­daýy múm­kin. Sóıtse de, sońǵy saı­laýdan keıin qalyptasqan jaǵ­daıda, mun­daı odaqtasýdy el taǵ­dyryn oı­laǵan­­dyq, qoǵamdy yn­ty­maq­tas­tyrýǵa umtylys dep te qabyl­daýǵa bolar. Bul odaqtan keıin konser­vatorlar men lıbe­ral-demokrattar óz baǵdarlama­lary­­na belgili dáre­jede ózgerister engizedi. Eń bas­tysy – ortaq til tabysýǵa qadam jasaıdy. Bul ha­lyq­tyń yntyma­ǵyna qyz­met etedi. Sóıtip, qa­lyptasqan tártip boıynsha, saılaý­da jeńiske jet­ken, ıaǵnı parla­ment­te kóp oryn alǵan (basym kóp­­shi­lik bolmasa da) Konserva­tor­lyq partııa­nyń jetekshisi Devıd Kemeron pre­mer-mınıstr bo­lyp taǵaıyndal­dy. Dástúr bo­ıyn­sha ony koro­leva bekitedi. Taǵy da sol tár­tip boıynsha, lıberal-demokrattar­dyń kósemi Nık Klegg vıse-premer bolady. Keı jerdegideı bul elde mı­nıstr­ler kabınetin qurý uzaqqa sozylmaıdy. Bas oppozısııalyq partııa retinde konservatorlar­­dyń burynnan “kóleńkeli kabı­neti” bar bolatyn. Endi ol ja­ryq­qa shyǵa­dy. Bul eldegi jetek­shi qyz­mettiń biri – qarjy mı­nıstri (Uly mártebeliniń qazyna­shylyq kansleri) bolyp Keme­ron­nyń jaqyn serigi Djordj Osborn, syrtqy ister mınıstri bolyp burynǵy kóleńkeli mı­nıstr Ýılıam Heıg, qorǵanys mı­nıstri bolyp Lıam Foks taǵa­ıyndalady. Ras, odaqtas bolǵan soń lıberal-demokrattarǵa da biraz qyzmet usyný qajettigi týyn­daıtyndyq­tan, burynǵy “kóleńkeli kabınet­te” biraz ózgeris bolatyny zańdy. Oǵan eshkim ókpelemeıdi. Jańa premer-mınıstrdiń erek­sheligin aıtqanda, ony jurt óte jaıdary, oıyn ashyq aıtatyn adam dep sıpattaıdy. Sonymen birge, ol búkil Brıtanııa tarıhyn­da 1812 jyldan bergi eń jas úki­met basshysy eken. Buryn Tonı Blerdi solaı deýshi edi, Kemeron odan jarty jyldaı jas bolyp shyqty. Jas kelse – iske, deıtin bar. Qalaı bolǵanda da Ulybrıta­nııa­nyń jańa tarıhynda jańa kezeń bastalǵandaı. Mamadııar JAQYP.