Ult ustazy jáne álemdik til bilimi

Onyń árbir kezeńinde til biliminiń ár alýan máseleleri sheshildi, til teorııasynyń árqıly suraqtary ártúrli tilderdiń derekteri boıyn­sha sheshimin tapty. Álemdik til biliminiń negizgi teorııalyq qısyndaryn tabý men tanýdyń tujyrymdy jaýaptary ataqty Ál-Farabı zertteýlerinde fılosofııalyq turǵydan taldandy. Álemge belgili uly ǵalym, ekinshi ustaz traktattarynda til biliminiń basty qaǵıdalary men til fılosofııasyna qatysty ǵylymı iri tujyrymdar jasaldy. «Ǵylymnyń shyǵý tegi týraly» eńbeginde barlyq jaratylystaný ǵylymdarynyń bastaýy Tilden degen kemel oıdyń aıtylýy búgingi ǵylymı tanym úshin mańyzdy.

M.Qashqarı «Luǵatynda» túrki til­deriniń júıesi salystyrmaly-tarıhı baǵytta alǵash ret zerdelenip, morfo­logııalyq quramy men leksıkolo­gııalyq damýy týraly tuńǵysh ret ǵylymı anyq­tama berildi.

HH ǵasyr basynda Qazaq dalasynda «Alash» uranynyń daýysy uly dalany shyn mánisinde jańǵyrtty. Bul daýys myń jyldyq tarıhy bar dalalyq órkenıettiń izin anyqtap, tanytyp, tanyp, sol arqyly oıanýǵa shaqyrdy. Oıanýdyń basty joly – bilim joly, ǵylym joly, mádenıet joly ekeni usynyldy. «Dúnııadaǵy jurttyń tili negizinde úshke bólinedi: 1) túbirshik til, 2) jal­ǵamaly til, 3) qoparmaly til. Túbir­shik til túpki qalpynan ózgerilmeı jumsa­la­dy. Máselen, qytaı hám japon tilderi. Jalǵamaly til sózdiń aıaǵyna jalǵaý qo­sylyp ózgeriletin til, máselen, túrik, fın tilderi. Qoparmaly til sóz túbirimen qoparylyp, ózgeriletin til, máselen, orys tili, arab tili. Bizdiń qazaq tili túrik tiliniń bir taraýy bolǵandyqtan, jalǵamaly. Qazaq sóziniń túbiri ózgerilmeı, aıaǵyna jalǵaý qosyp ózgeriledi, dep qazaq tili­niń álem tilderindegi ornyn anyqtaǵan Ahmet Baıtursynuly qazaq tiliniń qol­danystaǵy ádebı til ekenin barynsha ǵylymı negizdep, tuńǵysh ret qazaq tilin – zertteý nysany retinde usyndy. Iаǵnı A.Baıtursynuly zertteýleri arqyly qazaq tiliniń tildik derekteri jalǵamaly túrik tilderiniń biri retinde ǵylymı aınalysqa tústi. Bulaı deýimizdiń máni tereńde. Aýyzeki sóıleý tili barynsha damyǵan dep tanyǵanymyzben, Ahmet Baıtursynuly zertteýlerine deıin, qazaq tiliniń ǵylymı júıesi, grammatıkalyq qurylymynyń negizi, qalyptasqan basty zańdylyqtary men qaǵıdalary ashyl­maǵany, ózindik ereksheligi men belgileri saralanbaǵany anyq edi. Ahmet eńbekteri negizinde álem qazaq tiliniń basty dybys­tyq ereksheligimen, grammatıkalyq qury­lymyndaǵy zańdylyqtarymen, mor­fologııalyq quramymen, leksıkalyq bas­ty qundylyqtarymen, orfografııalyq sıpatymen tanysty desek artyq bolmas. Qazaq tiliniń basty grammatıkalyq erekshelikterin jazý úshin ǵylymı stılde tanytý úshin ǵylymı metatil kerek edi. Al qazaq tilinde mundaı metatil jasalmaǵany bylaı tursyn, naqty ǵylymı derekterdi tanytatyn terim sóz de bolmaǵany ras edi. Qazaqtyń jalpaq sózinen pán sózderin saralap alyp, onyń ǵylymı negizin, ýájin tańdap, taldap, saralap alý da – Ahmet zertteýlerine tán. Eń bastysy, úsh nárseni erekshe bólip kórsetemiz:

1) Ahmet zertteýi arqyly qazaq tili – til ǵylymynyń zertteý nysanyna aınaldy; 2) Ahmet zertteýleriniń nátıjesinde qazaq tili biliminiń ǵylymı metatili jasaldy; 3) ulttyq dil men dúnıetanymǵa negizdelgen ulttyq terim sóz (pán sózder) júıesi jasaldy.

«Til – adamnyń adamdyq belgisiniń zory, jumsaıtyn qarýynyń biri», deıdi A.Baıtursynuly. Iаǵnı birinshiden til – adamnyń adamdyq belgisi; ekinshiden sol belginiń ishindegi zory; úshinshiden, jumsaıtyn qarýynyń biri. Qarapaıym sózben órnektelgen bul ǵylymı aqıqat­ty biz V. fon Gýmboldt ıdeıalarymen baılanystyrar edik. Bárimizge belgilisi, Gýmboldt ilimi til ǵylymyna úzilmeı­tin energııa ákeldi. Jalpy til bilimi men til fılosofııasynyń negizin qalaýshy V. fon Gýmboldtyń fılosofııalyq, lıngvıstıkalyq zertteýleri negizinde túzil­gen ǵylymı kózqarastary men til zert­teý tásilderiniń jıyntyǵy – ADAM ıdeıasy ekeni belgili. Gýmboldt teo­rııalyq ádisnamalyq negizine tildi zert­teýdiń antropologııalyq ustanymy alynǵan. Osyǵan sáıkes tildi zertteý adam­nyń oı-sanasymen, oılaý qabiletimen, mádenıetimen jáne rýhanı ómirimen tyǵyz baılanysty bolýy qajet dep esepteýi arqyly eýropalyq lıngvıstıka ǵylymyn alǵa ozdyrdy. Al Ahmet Baıtursynuly «Til-Quralda» «Til – adamnyń adamdyq belgisiniń zory, jumsaıtyn qarýynyń biri», deıdi. Dalalyq dúnıetanymda til týraly oı ozdyrǵan taǵylymdy oılar mol. Alaıda Ahmet álemdik oıǵa at izin buryp, adam balasynyń basty belgisi – til jáne onyń eń zory ekenin alǵa tartady. Ahmettik ilimniń antropologııalyq ustanymy tereń. Ekinshiden, til – jum­saıtyn qarý. Qarý bolǵanda da qarym-qatynas quraly. Ǵalym oqýlyqtarynyń «Til – qural» atalýynyń da mańyzyn osydan dep túsinemiz. Adam balasynyń qoǵamda ómir súrýiniń basty kilti de, syry da – tilde. Bul ilim Gerderdiń til tabıǵaty men shyǵý teginiń, til men oıdyń, oı men «halyq rýhynyń» baılanysy týraly ıdeıalaryna, sonymen qatar Shlegeleıdiń tilderdiń tıpologııalyq (morfologııalyq) júıesi teorııasyna jaqyn keledi deýge tolyq negiz bar. Ahmet te «Osy dúnııadaǵy adamdar tilinen aırylyp, sóıleýden qalsa, qandaı qıyndyq kúıge túser edi. Osy kúngi adamdar jazýdan aırylyp, jaza almaıtyn kúıge ushyrasa, ondaǵy kúıi de tilinen aırylǵannan jeńil bolmas edi. Bizdiń zamanymyz jazý zamany: jazýmen sóılesý – aýyzben sóılesýden artyq dárejege jetken zaman», dep jazady. Adamdy adam etetin kúsh – til. Adam óziniń tildik qabiletin oıata otyryp, basqalarmen tildik qarym-qatynas jasaý barysynda, ár kezde óz kúshimen óz tilin jasaıdy. Til – óli jemis emes, týdyrýshy prosess, ózi de týyndy. Gýmboldtyń pikirinshe, til – adam rýhynyń qyzmeti, adam janynyń tereńinen shyǵyp, onyń búkil bolmysyna taraıtyn halyqtyq qýat. Til – aıaqtalǵan is ne zat emes, ol – qyzmet. Tilde rýhanı ómirdiń nátıjeleri ǵana emes, ómirdiń ózi kórinis tabady. Al Ahmet úshin «sóılegende sózdiń júıesin, qısynyn keltirip sóıleý», «jazǵanda da sózdiń kestesin keltirip jazý» mańyz­dy. «Qaı sóz qandaı orynda qalaı ózge­rilip, qalaısha birine-biri qıyndasyp, jalǵasatyndaı daǵdysyn bilý» mańyzdy. Bul qazaq ultynyń sóıleý tiliniń sheshen de kósem bolýyna degen kirpııaz kózqarasy da. Tildiń shynaıy anyqtamasy tek genetıkalyq anyqtama bolýy múmkin. Til – adamnyń búkil is-áreketiniń negizi bolatyn adam rýhynyń eń basty qyzmeti. Tildi halyq dúnıetanymynyń aınasyna balaǵan Ahmet Baıtursynuly «halyq ómiri bir jyldap, on jyldap, háttá júz jyl­dap ta emes, myń jyldap sanalady. Sondaı uzaq ómiriniń ishinde hám halyqtyń daǵdyly tutynyp kele jatqan sózderi, ol sózderiniń birine-biri jalǵasyp tiziletin daǵdyly joly, júıesi, qısyny bolady», dep jazady.

Al tildiń dúnıege kelýi, Gýmboldtyń pikirinshe, uǵym men dybystyń tutas­tyǵynan shyǵatyn, dybysty oıdyń tiri kórinisine aınaldyratyn jıyntyq úde­riske baılanysty bolady. Sıntezdiń ózi eki logıkalyq júıeli baılanysy bar kezeńnen turady: 1) tulǵalanbaǵan dybys pen oıdy bólip qarastyrý, aıtylatyn dybys pen tildik uǵymdy qalyptastyrý; 2) osy ekeýin tutas birlikke aınaldyrý. Tildik jasalý jáne týyndaý uǵymdarymen tyǵyz baılanysty taǵy bir uǵym bar, ol – tildik tulǵa týraly uǵym. Gýmboldtyń oıynsha, tildik tulǵa – rýhanı birliktegi jeke til bólikteriniń jıyntyǵy. Kez kelgen tildiń tulǵasy – sol tilde sóıleýshi adam­dardyń rýhanı qasıetterimen baılanysta bolatyn qaıtalanbaıtyn jaratylys. Gýmboldt «ishki» jáne «syrtqy» tildik tulǵany bólip qarastyrdy. «Ishki tildik tulǵanyń» týyndaýy túbegeıli qaǵıdattarǵa baılanysty bolǵandyqtan, til qurylymynyń búkil erekshelikterin aıqyndaıdy, al syrtqy tulǵa – (dybys, grammatıka) ishki tulǵanyń kórinisi. Gýmboldtyq osy oı ushqyny Ahmette qazaq tili derekteri arqyly naqtylanyp, jańasha óriledi. О́zi jańadan jazyp otyr­ǵan «Til quraldyń» bastapqyda qa­zaqy tanymǵa tań bolyp kórinetinin, biraz jatyrqaý da bolatynyn, «óıtkeni bul qazaqta buryn bolmaǵan zat ekenin» tap basa tanı kele, eń birinshi – sóıleý men sóılemdi aıyrý, sóz ben sózdiń býy­nyn aıyrý, býyn men býyndaǵy dybysty aıyrýdy asa mańyzdy sanaıdy. Bul atalǵan úsh másele álemdik til teorııasyndaǵy asa kúrdeli de oqshaý ǵylymı máseleler. Bul – tildiń ishki birligi arqyly tutasa, sabaqtasa da salalasa tanylatyn tutastyq. Bul – til tanýdaǵy úlken ǵylymı oıdy shoǵyrlandyrǵan, kúrdeli ilim qalyptastyratyn teorııalar edi. Ǵajaby sol, Ahmet Gýmboldtyń «ishki» jáne «syrtqy» degen qaǵıdasyn da ózindik júıemen qoldana bilgen. Máni – ortaq, ıdeıasy – bir, qoldanysy – erekshe. Qazaq sózine jalǵanatyn qosymshalar­­dyń beretin ishki maǵynasyna qaraı «biri sóz­diń tulǵasyn ózgertse de, ishki maǵyna­syn ózgertpeıdi, ekinshisi sózdiń tulǵa­syn da, maǵynasyn da ózgertedi. Sondyq­tan bastapqysy tysqarǵy, sońǵysy ishkergi jalǵaý dep atalady. Iаkı, eki ǵalymnyń da aıtpaǵy syrtqy tulǵa – dybys, gram­matıkalyq maǵyna, ishki tulǵa – sózdiń ishki maǵynasy, sózdiń ishki bolmysyndaǵy mán. «Eki túrli jalǵaýdyń tysqarǵysy sóılegende, jazǵanda sózderdi bir-birine qıyndastyryp tizý úshin qajet, ishkergisi bir maǵynaly sózden ekinshi maǵynaly sóz shyǵaryp, sózden sóz týǵyzyp, kóbeıtip, tildi baıytý úshin qajet».

Til – ulttyq oı-sananyń ózindik qu­raly. Onyń túsinýinshe, til – álemniń tikeleı aınasy ǵana emes, sonymen qatar adamnyń til arqyly álemdi túsinýi. Ahmet­tiń eńbegin nege «Til – qural» dep ataǵanyn Gýmboldt eńbekterin zerdeleý barysynda tereń túsine bastaǵandaımyz. Iıa, til – adam balasynyń ishki qýatyn damytatyn qural.

Ártúrli tilderde túrli dúnıetanymdar kórinis tabady. Olarda bir zattyń ártúrli ataýy ǵana kezdespeı, kerisinshe, sol zattyń túrli kórinisi tańbalanady. Sóz – zattyń ǵana tańbasy emes, sol zattyń áserinen adamnyń ishki dúnıesinde paıda bolǵan sezimderdiń de beıneli tańbasy. Tildiń jasalý nátıjesinde sol zattyń túsinigi de paıda bolady. Jeke zattardy ataý barysynda kez kelgen til shyn mánindegi shyǵarmashylyqpen aınalysady. Sol tilde sóıleıtin halyq úshin álemniń beınesin jasap beredi. Gýmboldtqa súıener bolsaq, árbir til óz halqy úshin belgili sheńberdi qura­dy, adam bul sheńberden shyǵyp ketse, basqa bir sheńberge tap bolady. Dúnıe­tanym júıesi retinde til adamnyń júris-turysyn da retteıdi: adamnyń zattarǵa degen kózqarasy tilge táýeldi bolady. Osy ǵylymı oı Ahmette bylaısha jal­ǵasyp jatady: «Uzaq ómiriniń ishinde hár halyqtyń daǵdyly tutynyp kele jatqan sózderiniń birine-biri jalǵasyp tiziletin daǵdyly joly, júıesi, qısyny bolady. Hár jurttyń túrinde tutynǵan jolynda, minezinde qandaı basqalyq bolsa, tilinde hám sondaı basqalyq bolady. Bizdiń ja­synan oryssha ıa noǵaısha oqyǵan ba­ýyrlarymyz sózdiń júıesin, qısynyn naǵyz qazaqsha keltirip jaza almaıdy, ıa jazsa da qıyndyqpen jazady. Sebebi ol qazaqsha jazyp daǵdylanbaǵandyq. ...Sondaı kemshilik bolmas úshin, hár jurt balasyn áýeli óz tilinde oqytyp, óz tilinde jazý-syzý úıretip, óz tiliniń júıesin bil­dirip, jolyn tanytyp, balalar ábden daǵdylanǵannan keıin basqasha oqyta ­bastaıdy. Biz de tilimiz buzylmaı saqtalýyn tilesek, ózgelershe áýeli óz tilimizben oqytyp, sonan soń basqasha oqytý tıis». Baıqap otyrǵanymyzdaı, qazaq ǵalymy Gýmboldt oıyn ári qaraı shıyrlata damytyp, óz eliniń shyndyǵy negizinde oı órbitip, tildi oqytý men adamnyń dúnıe­tanymynyń arasyndaǵy jaqyn baıla­nys­ty, sabaqtastyqty te­reńnen barlaıdy.

Gýmboldt baǵdarlamasynyń teorııa­lyq-ádisnamalyq negizderiniń erekshe­likteri men Ahmet ıdeıalarynyń bir-biri­men astasyp jaqyn kelýiniń bas­ty sharty – tildiń adamnyń adamdyq belgi­siniń zory, jumsaıtyn qarýynyń biri eken­digimen astasyp, japsarlasyp jatyr dep túsinemiz. Qos ǵalym zertteýleriniń ishki tu­tas­tyǵy mynadaı ıdeıalarynan anyq ańǵa­rylady:

- adam men tildi zertteýdegi tabıǵı jáne árekettik qaǵıdattardyń jıyntyǵy (birligi) – til, ol – rýhtyń organızmi jáne rýhtyń áreketi;

- tilge degen júıeli tutastyq kózqaras;

- til sıpatyndaǵy qurylystyq-statı­kalyq kózqarastan góri, dınamıkalyq pro­sessýaldyq genetıkalyq kózqarastyń mańyzdy bolýy;

- tildiń jalpy damýynan góri, sóıleýge kóbirek kóńil bólýi;

- álemdegi naqty tilderdi baǵalaýmen qatar, tildi jalpy adamzattyq mura re­tinde qarastyrýy;

- tildiń tek ózin ǵana zerttemeı, ony adamnyń basqa da rýhanı áreketterimen, eń bastysy, ónermen baılanystyrýy.

Sońǵy tujyrym Ahmet eńbekterinde de mol ushyrasady. Ǵalym ózge tilden engen sózderdiń, ásirese orys tilinen engen sózderdiń tilimizdiń ishki aıtylý ta­bıǵatyna, aıtylý sazyna keri áser ete­tinin, ana tilimizdegi sózimiz shubarlanyp, áýeni buzylatynyn aıtyp, sondyqtan basqa tildiń sózin óz tilimizdiń dybystyq ereksheligimen aıtý kerektigin eskertken. Kóp oı tujyrymdap, naqty tildik derekterdi zerdelegen ǵalym úshin «Tili joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» dep tujyrym jasaý ońaı bolmaǵany anyq. Sondyqtan da Ahmet álipbıin qaıta qarastyryp, keıingi nusqasynda «h, H, f» dybystaryn engizbegen.

«Sózdiń asyl bolýy unaýymen. Sóz kóńilge yspat jaǵynyń kórkemdigimen, sóz maǵyna jaǵynyń kúshtiligimen jaǵady. Sóz kórkemdiginiń áýeziniń ádemiligi men kestesiniń kelisti bolýynan tabylady», dep jazady Ahmet.

Álemdik til biliminiń qalyptasqan dástúri men joly bar desek, sol joldy da, júıeni de jasaýshy ǵalymdar negizinen jeke bir tildi zertteýshi ǵalymdar ekeni aıdan anyq. Uly dalada aýyzeki damyp, jattalyp jatqan tildi qattap, jazýyn óz zańdylyǵyna sáıkestendire reformalap, metatilin jasap, termınderin negizdep, álemdik oıǵa kóshpeli oı qosqan, túrki tilderiniń fono-sıngarmologııalyq júıesin tuńǵysh negizdegen Ahmet Baıtur­synulynyń eńbegin álemdik til bilimine qosqan úles dep baǵalaımyz.

A.M.Sýhotın men K.K.Iýdahın «Baı­­­­­tursynov emlesi» týraly myna­daı pikir bildiredi: «Daýysty dybys­tar­­­dyń juptasýyna daýyssyz dybys­tar arqyly berýdi arnaıy uıańdaný bel­­­gi­simen tolyqtyrýdyń uqsas ádisin biz «qyrǵyzdar» qabyldaǵan qazaqtyń «Baıtursynov» emlesinen baıqaımyz. Bul emleniń ereksheligi sol, qazaq tiliniń ­9 daýysty dybysy 5 tańbamen grafıka­lyq túrde berilip, qyrǵyzdyń 8 daýysty dybysyna bar-joǵy 4 tańba qajet bol­ǵan. Daýysty dybystardyń belgileriniń mundaı azaıý múmkindigine arnaıy emle tásili arqyly qol jetkizildi, bul q –ƣ áripterimen býyn nemese sóz «qatań», al k -g nemese belgimen –«uıań» dep aıtyla­dy. Bul emledegi keıbir sáıkessizdik jazý­da bir retpen ártúrli kórsetilgen».

A.Baıtursynuly týraly M. Júsipuly «Ahmet Baıtursynov jáne qazirgi qazaq tili fonologııasy» atty monografııasynda A.Baıtursynovtyń sıngarmofonema­lyq alfavıti men sıngarmofonemalyq orfografııasynyń negizgi prınsıpteri, uǵymdary, normalyq kategorııalary týraly mynadaı tujyrym aıtady:

- arab grafıkasynyń negizin (tegin) saqtaýy;

- sıngarmofonema – sıngarmo-­
dy­bystar qory;

- árip – bir tańbanyń tórt túrli óz­gerilgen qory;

- qazaq tili sóılesimi prosesiniń sın­garmonııalyq qasıetterin kórsetý úshin, orfografııanyń sıngarmofonemalyq prınsıpin jáne arnaıy tańba – «dáıek­shini» paıdalanýy;

- qazaq tili orfografııasynyń negizgi prınsıpi – sıngarmonııalyq prınsıp.

Qazirgi tańda qoldanylyp júrgen qazaq jazýynda osy atalǵan bes erejeniń ekeýi saqtalǵandyǵyn aıtady: a) sıngarmofonema –sıngarmodybystar qory; á) negizgi orfografııalyq prınsıp – sıngarmofonemalyq prınsıp deı otyryp, sıngarmonııalyq jup áripterge toqtalady: a-á, o-e, y-i, u-ú.... M. Júsipuly bylaı deıdi: «Qazaq sana-sezimindegi qazaq tili dybystarynyń psıhologııalyq beınelerin anyqtap, sol arqyly qazaq tili sıngarmofonemalarynyń sanyn jáne qasıetterin anyqtaýda A.Baıtursynovtyń oı-órisi, talǵamy ózgeriske ushyramady, ıaǵnı bir logıkalyq arnada, bir ǵylymı-teorııalyq jáne praktıkalyq baǵytta boldy». Desek te, Ahmettiń ǵylymı pikir­leri men tujyrymdary qatyp qalǵan dogma bolmaǵanyn, onyń únemi izdeniste, sondyqtan ǵylymı oılarynyń damýda, til zańdylyǵyna negizdele otyryp jetilgenin keıingi jas ǵalymdar zerttep, naqty dáleldermen dáleldep otyrǵanyn da eskeremiz. Bul turǵydan jas ǵalym Ádilet Ahmetovtiń oıly maqalalaryn erekshe atap óter edik.

«A.Baıtursynuly qazaq tilinde 2 jar­ty daýysty bar dep eskergen kezde, qaı eldiń álipbıine súıendi degen saýalǵa keler bolsaq, jarty daýysty ﯞ (ý) hám ﻱ (ı) Anglııada da bar ekendigin eskere otyryp, olarǵa óz aldyna basqa hárifter alynbaıdy, sebebi daýysty dybystardyń sońynan keletin ﯞ (ý) hám ﻱ (ı) jarty daýysty bolady, qaǵıdalary bar degen Bókeıhanovtyń pikirimen sanasa kele, sol qaǵıdany bizdiń tilimizge kirgizýge bolady deıdi. Jarty daýysty ﯞ (ý) hám ﻱ (ı) úshin harif belgilep, arnamaıtyndyǵyn da eskertip ótedi, dep jazady N. Saıbekova zertteýinde.

Qorytyndylaı kelgende, A.Baıtur­synuly qazaq tili bilimin zertteý barysynda álemdik til bilimine mynadaı úles qosty dep sanaımyz:

- A.Baıtursynuly zertteýleri nátı­jesinde qazaq tili ózindik ishki zańdy­lyq­tarǵa negizdelgen ult tili retinde alǵash zertteý nysanyna aınaldy;

- álemdik grammatologııa teorııasyna qazaq tiliniń jazý júıesin reformalaýy nátıjesinde ǵylymı úles qosyldy;

- álemdik fonetıkaǵa úndestik zańy týraly jańa qaǵıda usynyldy;

- sóz birliginiń býyndyq quramy men býynnyń qyzmeti týraly qısyn;

- qazaq sóziniń morfologııalyq qury­lymyn lebizdegi segmenttik birlik retinde tutastyqta qaraýy; Bul Gýmboldtyń úndieýropa tilderindegi fleksııanyń sóz­ben jáne sóılemmen baılanystyra ekijaqty rólin anyqtaýymen sabaqtas.

- sózdiń tutastyǵy, sóz maǵynasynyń tutastyǵy týraly teorııasy;

- Ahmet zertteýindegi jáne oqý ádis­nama­syndaǵy mátin teorııasy;

- til men áýendi egiz ushtastyra zer­deleýi;

- qazaq grammatıkalyq qurylymyn birinshi ret keshendi taldap, metatili men terim sózin jasaýy jáne qalyptastyrýy.

- til tazalyǵy men til ekologııasy týraly ǵylymı oı qalyptastyrýy;

- sózdi óner retinde baǵalaýy;

- sóıleý men oılaý arasyndaǵy baılanysty anyqtaýdaǵy paıymdaýy;

- sózdiń ishki júıesin kognıtıvti baǵyt­ta saralaýy: qara sóz ben daryndy sóz júıesin anyqtaýy.

Bul atalǵan bólimderdiń qaı-qaısysy da álemdik deńgeıdegi til bilimin zerttegen ǵalymdar eńbekterimen salystyrylyp zerdelenip, saralanyp zerttelýi tıis. Sonda ǵana Ahmet asýy bıiktep, Ahmettiń ǵylymdaǵy joly uzaı túseri daýsyz.

Damyǵan órkenıettiń kórsetkishi tek tehnologııalyq jetistikter ǵana emes, rýhanı, mádenı saladaǵy erekshelikter; demek, álemdik deńgeıge umtylý úshin, álemdik sahnada tanylý úshin, mádenıettiń barlyq elementterine teń nazar aýdarylýy tıis. Al mádenıet elementteri dep belgili bir ulttyń rámizderin, merekelerin, normalaryn, salt-dástúrlerin, ulttyq qundylyqtary men ulttyq tilin ataıtynyn eskersek, basqa faktorlardyń ishinde ulttyq tildiń de tolyq zerttelip, zańdylyqtary men orfoepııalyq, orfo­grafıkalyq normalarynyń jan-jaqty qarastyrylýyna jetkilikti nazar aýdarylý kerektigi sózsiz ekenin túsinemiz. Qazaq til biliminde dál osy ispen aınalysqan, qazaq lıngvıstıkasynyń zerttelýiniń qazirgi deńgeıine jetkizýge mańyzdy úles qosqan – ult ustazy Ahmet Baıtursynuly.

Anar SALQYNBAI,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory