Adam balasy ejelden áshekeı buıymdardy kıimniń ajyramas bóligi retinde sanaǵan. Bul ónerdiń túp tórkini myńdaǵan jyl áride jatyr.
Arheologııa men toponomıkanyń derekterine qaraǵanda, Qazaqstan terrıtorııasynda mys, altyn, kúmis taǵy basqa asyl jáne tústi metaldarǵa baı ken oryndaryn ıegerý isiniń ejelgi zamandarda-aq qolǵa alǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Úı kásibine negizdelgen ulttyq qolónerdiń basqa túrlerine qaraǵanda, zergerlik ónerdiń ózindik jasalý ereksheligine tán kásiptik minezdemesi bar. Qazaq zergerleri kóbine jeke-dara jumys istep, óz óneriniń qyr-syryn urpaqtan-urpaqqa úıretip otyrǵan. Olar aldyn ala arnaıy daıyndyqtan ótetin, belgili bir qural-saımandardy ǵana qoldanatyn. Zergerlerdiń soǵatyn zattarynyń túrleri óte kóp bolǵan. Oǵan áıelderdiń áshekeıleri, kıim-keshekke taǵatyn túrli sándik buıymdary, as-sý jabdyqtary, kıiz úıdiń aǵash súıegindegi oıý-órnek, jıhazdyq zattar, aǵash ydys-aıaq, teri torsyq, mýzykalyq aspaptar, qarý-jaraqtar, at-turman ábzelderi jáne taǵy basqalar jatady. Bulardy ásemdeý úshin kóbine altyndy, ásirese kúmisti molyraq qoldanǵan. Zergerler metaldyń óńin ashý sheberligin jete bilgen. Kúmis buıymdardy asyl tastardan jáne agat, injý, marjan, jaquttan kóz qondyrý arqyly da ásemdeı túsken. Túrli tústi shynylardy jáne taǵy basqa ásem reń beretin zattardy da kádege asyrǵan.
Naǵyz zergerlerdiń qolynan shyqqan buıymdar ǵasyrlar eleginen ótip, bizge jetip otyr. Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeı qorynda XIX-XX ǵasyrlarǵa jatatyn zergerlik buıymdardyń mol kolleksııasy jınaqtalǵan. Solardyń ishinde erekshe toqtalyp ótetin áshekeılerdiń biri – qustumsyq júzik pen qudaǵı júzik.
Izgi tilekter áshekeıge túsken túrli pishin, órnek arqyly astarly jetkizilip otyrǵan. Qustumsyq júzikti boıjetken qyzdar taqqan, baqyttyń, qus tárizdi erkindiktiń belgisin bildiredi. Qustumsyq júzikti er balalarǵa da yrymdap taqqan. Er qolyndaǵy qustumsyq – erkindiktiń, táýelsizdiktiń belgisi jáne qaýip-qaterden saqtap, jaýdyń saǵyn syndyrsyn degen maǵynada. Sondaı-aq qazaqtyń handary da qoldaryna qustumsyq júzikti mór retinde taqqan (júzikterinde arab tilinde esimderi jazylǵan). Kúmisten qalyń jáne myqty etip jasalǵan. Qustyń tumsyǵyna uqsaǵan oıýlarmen áshekeılenedi. Dástúr boıynsha uzatylyp bara jatqan qyzynyń qolyndaǵy qustumsyq júzikti anasy sheship alyp, qyz jasaýymen birge oramalǵa túıip, sandyǵyna salyp jiberetin bolǵan. Burynda qal-jaǵdaıyn suraıtyn baılanys quraldary bolmaǵan kezde bul júzik qyz jaǵdaıynyń habarshysy retinde keıin qaıtyp kelýi kerek. Sondyqtan ýaqyt óte kele qyzdyń tórkin jaǵynan onyń qal-jaǵdaıyn bilýge barǵan baýyrlary osy qustumsyq júzikti qaıtyp ákelse, qyzdyń anasy qatty qýanyp, qudaǵıym qyzyma óz qyzyndaı qaraıdy eken dep, rıza bolyp, arnaıy tapsyryspen qudaǵıyna taza kúmisten qudaǵı júzik daıarlatady.
Syı-qurmettiń belgisi sanalatyn qudaǵı júzikterdiń pishinine qaraı ár túrleri mýzeı ekspozısııasynda qoıylǵan. Ol basqa júzikterge uqsamaıdy. Eki saýsaqqa qatar kıiletin eki sheńberden turatyn júzik – ústińgi beti birtutas bolyp keletin, ádemi tastarmen bezendirilgen ult ónerindegi biregeı dúnıe. Qudaǵı júzikter kóbine Qazaqstannyń batysynda jáne ońtústik-batysynda jasalǵan. Júziktiń bet jaǵyndaǵy eki shańyraq eki áýlettiń jaqyndasqanyn bildirse, ortasynda eki jastyń baqytyn qorǵaıtyn tumar ornalasqan. Júzik jalpaq dóńgelek jerdiń, ǵalamnyń, shańyraqtyń pishininde jasalǵan. Astyndaǵy saýsaqqa taǵatyn saqınalary ekeý bolyp keledi. Onyń sebebi eki jup, eki áýlet máńgilik birge degendi bildiredi. Qudaǵı júzik oń qoldyń úshinshi, tórtinshi saýsaqtaryna kıiledi. Jalpy aıtqanda, júzikti qyzdyń anasy qudaǵıyna shyn júrekten analyq qamqorlyǵy úshin syıǵa tartady. Qudaǵı júzikti kórgen adam onyń ıesi syıly, qadirli, analyq meıirimimen kelindi tárbıelegen qurmetti ana ekenin birden biletin bolǵan. Osyndaı marapatqa ıe bolý, qudaǵıynan syılyq alý, báriniń qolynan kele bermeıdi. Qudaǵı júzik taǵylǵan kúnniń ózi toıǵa aınalady. Qudaǵı júzikterdi mýzeı qoryna 1991 jyly belgili ǵalym, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Mátjan Tileýjanov, ekinshisin K.Ramazanova tapsyrǵan.
Janargúl SRYMOVA,
Batys Qazaqstan oblystyq
tarıhı-ólketaný
mýzeıiniń ekskýrsovody
