Búgingi qala balasy túgili, aýyl balasynyń ózi ashamaı degenniń ne ekenin bile me? Kekili jelbiregen oıyn balasy ata-anasyna ilesip, túrli qolǵabys jasap, qajetine jaraǵanda, kórshi-qolań, dos-jaran jıylyp kelip, óńirine tanabaý taǵyp kórdi me? Bestas oınap, uqyptylyǵy men eptiligin ushtaı ma? Asyq nege alýan túrli bolyp boıalady?
«Balalyq shaq – patshalyq taq» kórmesiniń maqsaty – balalar etnografııasyn ózektendirý. Kórmedegi eń kóne jádiger – asyqtar. Bul asyqtar b.e.d. II ǵasyr men b.e. IV ǵasyrǵa tıesili, Ortalyq mýzeı qorynda saqtalǵan tarıhı qundy jádigerlerdiń qatarynda. IX-XI ǵasyrdaǵy bala as ishetin ydystar, XI-XIII ǵasyrdaǵy balanyń túbegi, XIII-XIV ǵasyrdaǵy sábıdiń shúmegi, XIX-XX ǵasyrlardy qamtıtyn sırek kezdesetin balalardyń fotosýretteri de osy kórmeden tabylady. Sondaı-aq baǵaly etnomádenıettiń qaınar kózi – ulttyq qundylyq bolyp sanalatyn bala kıiminiń úlgileri, «oıynshyqtar álemi», bala kútimine qoldanylatyn zattar qazaq mádenıetiniń erekshelikterin, dástúrli ómir saltynyń otbasylyq turmys-tirshiligin beıneleıdi. Ulttyq baılyq esebindegi osy jádigerlerdiń barlyǵy taqyryp boıynsha iriktelip, sol kezdegi otbasylyq-áleýmettik bolmys turǵysynan syr shertedi. Al 25 halyqtyń ulttyq kıimin kıgen qyzyldy-jasyl qýyrshaqtar balalar nazaryn eriksiz aýdaratyn keıingi jyldarda tolyqtyrylǵan qyzyqty buıym qatarynda.
«Balalar, mynaý ne dep oılaısyńdar?» deıdi bir top mektep oqýshysyn janyna úıirip alǵan ekskýrsovod Dýlat Búrkitbaev. «Konkı». «Durys aıtasyńdar. Bul – aǵashtan jasalǵan konkı. Mundaıdy estip kórdińder me? XIX ǵasyrdyń sońy XX ǵasyrdyń basyndaǵy buıym. Bul temirdiń joqtyǵynan emes, kóshpendi halyq kerekti buıymdaryn kóbinese aǵashtan, teriden jasaıtyn bolǵan. Kóshpendi halyq bir zatty jasaý úshin materıal izdep áýre bolmaǵan, barlyǵyn tabıǵattan nemese aldynda jaıylyp júrgen maldan alǵan. Mal olarǵa ári tamaq, ári kıim, ári úı, tipti súıegine deıin paıdalanyp, eń aıaǵy tezegin de otyn etip, tirshiligine paıdalanǵan» dep qarapaıym tilmen túsindirip, qyzyǵýshylyǵy oıanǵan qala balasynyń ústi-ústine qoıǵan alýan túrli suraǵyn jan-jaqty aqparatpen tolyqtyryp, jalyqpaı jaýap berip jatty.
13 jasqa deıingi bala tanymyna arnalǵan etnokórme Memlekettik ortalyq mýzeıde alǵash ret uıymdastyrylyp otyr. Aýqymdy maqsat arqalaǵan kórmeniń eń aldymen jas urpaqtyń jan-jaqty damyp, rýhanı sanasynyń qalyptasýy jolyndaǵy úlesi zor. Mýzeı qoryndaǵy balalar men jasóspirimderge arnalǵan eksponattar arqyly tárbıeleý úrdisi ústinde balalardyń tanymdyq qasıetteri men adamgershilik normalaryn, kommýnıkatıvti daǵdylaryn, erekshe qabiletterin asha otyryp, etnomádenıetti sińirý arqyly jan-jaqty damytýdy, tájirıbede qoldanýdy murat etedi. О́tken urpaq tájirıbesindegi máselelerdi tujyrymdaý arqyly balalardy derbes shyǵarmashylyqqa daıyndaýdyń sheshimine de qyzmet etetini sózsiz. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq tárbıeniń belgili júıesinde jas býyn jadyna birtindep sińirip otyratyn arnaýly taǵylym, tıisti tásilder retinde qoldanyp, ádet-ǵuryp, jumbaq, aıtys, óleń, jyr-dastandardy, ertegilerdi halyqtyq tárbıeniń san alýan máselelerin qozǵaıtyn tálimdik materıal retinde paıdalana otyryp, balanyń azamattyq oı-órisi men bolmysyn qalyptastyrýdy kózdeıdi.
ALMATY
