AGRARLYQ SALAǴA ǴYLYMI KО́ZQARAS

Taıaýda Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginde “Kedendik odaq elderiniń agroónerkásiptik ke­shenin damytýdy ǵylymmen qam­tamasyz etý” atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konfe­rensııa bolyp ótti. Sharany elimiz­diń Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligi, “QazAgro­Innovasııa” ak­sıonerlik qoǵamy, Reseı aýyl sharýa­shylyǵy akade­mııasy jáne Belarýs Respýb­lıkasynyń Ult­tyq ǵylym akade­mııasymen birlese otyryp ótkizdi. Belarýs, Reseı men Qazaqstan elderi Keden odaǵyna birigýiniń nátıjesinde mańyzdy dáýirge qadam basyp otyrǵandyǵy aıan. Úsh eldiń bas biriktirip, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýy ózara ǵylymı baıla­nystardy, agroóner­kásip keshe­nindegi ózara tıimdi ǵy­lymı yntymaqtastyqty jańǵyrtý úshin tyń serpilis pen jańa dem berýde.  Ja­handyq ekonomıkanyń ın­tegra­sııalanýy jaǵdaıynda álem­dik azyq-túlik rynogyndaǵy básekeles­tiktiń ósýi bizdiń múm­kindikterimizdi biriktire, biryńǵaı agrarlyq saıasatty júrgize otyryp qana aýyl sharýashy­lyǵyn damyta alatynymyz sózsiz. Agrarlyq ǵylym salasy úsh eldiń birigý úderisteriniń qolaıly jol­daryn kórsetýi tıis. Al Keden odaǵynyń qurylýy jańa tarıhymyz­daǵy úlken mańyzy bar qubylys. Ol úsh el ekonomıkasynyń damýyna, ásirese, agrarlyq salanyń damýy­na úlken lep ákeledi. Mamandardyń bergen máli­metine súıensek, sońǵy jyldary   bizdiń elderimizde ımport kólemi sharyqtaý deńgeıine jetip tur. Bul – 39 mlrd. dollardy quraıdy. Al TMD elderi agrarlyq kesheniniń aqsaýyna aýyl­sharýashylyq sa­lasyna mamandaný­daǵy olqy­lyqtar sebep. Elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasy, “QazAgroInnovasııa” AQ pen Belarýs Ulttyq ǵylym akade­mııasy jáne Reseı aýyl sharýashy­lyǵy ǵylym akademııa­synyń arasynda “Aýyl sharýashylyǵy salasyn­daǵy izdenisterde birigý jáne AО́K-te qol jetkizilgen joǵary ǵylymı jetistiktermen bólisip otyrý týraly” úshjaqty kelisim-shartqa qol qoıyldy. Reseı, Belarýs jáne Qazaq­stan­nyń agrarlyq ǵylymy táýelsizdikti damytý jyldarynda edáýir jańǵyrýyna qaramastan, keńestik agrarlyq ǵylym mek­tebiniń sabaqtastyǵyn saqtap qalǵan jáne tájirıbeshiler úshin jańa oılar men ilim taratýǵa dás­túrli túrde baǵyttalǵan. Eginshilik pen ósimdik sharýashylyǵy, mal sharýashylyǵy, jem-shóp óndiri­sine, aýyl sharýashylyǵyn  meha­nıkalan­dyrý jáne tabıǵı re­sýrstar salasyna, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý aıasynda ınnovasııalyq jańa tehnıkalardy belsendi túrde engizýde. Sonymen qatar, serpindi tehnologııalyq sheshim izdestirý – ónimniń básekege qabi­lettiligin arttyrýdyń, Keden odaǵy mem­le­ket­teri úshin agrarlyq salaǵa ın­vestısııa tartý deńgeıin kóterý­diń qajetti sharty. Úsh memle­ket­tiń aýyl sharýashlyǵy óndirisiniń jıyntyq kólemi 112 mlrd. AQSh dollaryn quraıdy. Mamandardyń baǵalaýy boıynsha Keden odaǵyna kirgen úsh eldiń IJО́-si 2015 jylǵa qaraı 15 paıyzdan astamǵa óspek. Konferensııa jumysynyń negizgi maqsaty – agrarlyq sala ǵalymda­rynyń birigip, ózara tıimdi baıla­nystardy kúsheıtýge, sondaı-aq agroónerkásip keshe­niniń áleýetin kóterý úshin jańa ıntegrasııalyq jaǵdaıda agro­ónerkásip keshenin turaqty je­tildirýge, 3 el ekonomıkasynyń básekege qabilettiligin kóterýge járdem berý bolyp tabylady. Konferensııanyń ple­narlyq otyrysynda Aýyl sharýashy­lyǵy ǴA akademıgi, “Qaz­Agro-Innovasııa” AQ prezıdenti S.Ke­nenbaev “Qazaqstan respýb­lıkasynyń  agroónerkásip ke­sheni damýynyń ǵylymı qam­tamasyz etilýi” ta­qyrybynda baıandama jasady. Onyń aıtýyn­sha, elimizde agroóndiristik ke­shenniń damý áleýeti áli de zor. Oǵan qosa AО́K-tiń básekege qabilettiliginiń faktory retinde agrarlyq salanyń róli óse túsýde. 2002 jyly ǵylymı izdenister profılinde jumys jasaıtyn uıymdar elimizdiń Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi qaramaǵyna berildi. Osy kezden bastap júıeni jetildirýdiń josparly jumystary jasalyp, qorytyn­dysynda agrarlyq salany rynoktyq qaıta refor­malaý júrgizildi. Mundaı táji­rıbe is júzinde kóptegen elderde júr­gizilip, jaqsy nátıjeler berýde. Atap aıtsaq, Argentına, Brazılııa jáne Izraıl elderi salany zertteýge úlken mán berdi jáne sonyń nátıjesinde jetis­tikke jetip otyr. Sóıtip, postkeńestik elderdiń ishinde eń birinshi bolyp Qazaqstan agrarlyq saladaǵy ǵylymı izdenisterdi júr-gizetin uıymdardyń qyzmet táji-rıbesinde jetekshi basqarý tehno-logııalaryn engizgen, maman­dandyrylǵan basqarý kompa­nııasyn qurdy. Onyń negizine ǵylymı-zertteý uıymy kirdi. Al Reseı Aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń vıse-pre­zıdenti, akademık A. Ivanov básekege qabiletti aýyl sharýa­shylyǵyn ǵylymı qamtamasyz etýdiń basym baǵyttary jóninde baıandama jasasa, Belarýs UǴA-synyń múshe-korres­pondenti Z.Ilına da Keden odaǵyna múshe elderge baılanysty bir­qatar máselelerdi talqyǵa saldy. Halyqaralyq ǵylymı-tá­jirıbelik konferensııasy ótken eki kún ishinde kóptegen kókeı­kesti máseleler kóterildi. Venera TÚGELBAI. GAZDANDYRÝ AIаSY KEŃEIýDE Oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov pen “QazTrans­GazAımaq” AQ bas dırektory Qaırat Sháripbaev “Qyzylorda qalasynyń jylý, qýat kózderin jáne turǵyn úı sektoryn ilespe gazǵa kóshirý” jobasyn iske asyrýda ózara yntymaqtastyq memoran­dýmyna  qol qoıdy. Qyzylorda qala­syn gazdandyrý jumysy 2004 jyldan bastaldy. Oǵan osy kúnge deıin memleket tarapynan 11 mlrd. teń­ge kóleminde qarjy bólindi. Búgingi kúnge deıin 428 kóp qabatty turǵyn úı men 12 myń jeke sektor úıleri gazǵa qosyldy. Sóıtip, qyzylordalyqtar ar­zan “kógildir otyn” qyzyǵyn kórip otyr. Naqty aıt­­qanda, búginde 1 tekshe metr gaz baǵasy zańdy tulǵa­larǵa 3,87 teńge, al jeke tulǵalarǵa 3,59 teńgeden kelip tur. Sonymen qatar, qalanyń birqatar áleýmettik-mádenı nysandary gazdandyry­lyp, bıýdjet qarjy­syn únemdeýge qol jetkizildi. Jylý-elektr orta­lyǵyn gazǵa aýystyrý arqyly turǵyndardyń jylýǵa degen tólemi eki esege deıin tómendetildi. Oblys halqy úshin osy asa mańyzdy jobany aldaǵy jyly aıaqtaý josparlanyp otyr. Qala aýmaǵy jyl saıyn damyp, ósip keledi. Son­dyqtan da qazirgi basty mindet gazdandyrý jumysyn tolyq aıaqtaýǵa baǵyttalyp otyr. Bul isti júzege asyrýǵa “QazTransGazAımaq” kompa­nııasy óz úlesin qosyp keledi. О́tken jyly da osy kompanııamen yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıylyp, keń aýqymdy jumystar atqaryldy. Atap aıtqanda, jeke turǵyn úıdi gazǵa qosý 99500 teńgege deıin tómende­tildi. Sonyń arqasynda 2008 jyly 135 úı óz qarjysy esebinen gazǵa qosylsa, ótken jyly memorandýmǵa qol qoıylǵannan keıin 3712 jeke turǵyn úıge “kógildir otyn” kirgizildi. Endi osy memorandýmǵa qol qoıý arqyly 15 myńǵa jýyq jeke sektor úılerin gazben qamtamasyz etý kózdelýde. Kompanııa tarapynan jasalyp otyrǵan jeńildikke sáıkes endi turǵyndar 99500 teńgeni jyl ishinde, ıaǵnı ár aı saıyn 8 myń teńgeden bólip tóleý múmkindigine ıe bolady. Sondaı-aq, kompanııa óz qarajaty esebinen ońtústik jáne soltústik ónerkásip aımaqtaryna gaz qubyryn tartýdy mindetine alyp otyr. О́z kezeginde Q.Sháripbaev kompanııa respýblı­kadaǵy jeti oblysty “kógildir otynmen” qamta­masyz etip, eldegi turmystyq tabıǵı gaz ryno­gynyń 45 paıyzdan astamyn ıelenip otyrǵanyn jetkizdi. Sonyń ishinde sońǵy jyldary Qyzyl­orda oblysymen áriptestik jaǵdaıynda júrgizil­gen jumys óz jemisin berýde. Bul jolda oblys basshylyǵy tarapynan udaıy kómek kórsetilýde. Endi aldaǵy ýaqytta tek oblys ortalyǵyn ǵana emes, sonymen qatar aýdan, aýyldardy da gazdan­dyrý jobasy jasalmaq. Qoryta aıtqanda, jasa­lyp otyrǵan jańa memorandým jańa mindetter júkteıdi. Erkin ÁBIL, QYZYLORDA. TÚBEKTI TÚLETETIN JOL Mańǵystaýlyqtardy sonaý keńestik kezeńnen beri tolǵandyryp kele jatqan Atyraý – Aqtaý avtojolynyń óńirimiz úshin strategııalyq mańyzy bar “Beıneý-Aqtaý” bóligin qalpyna keltirý máselesi Elbasymyzdyń tikeleı qoldaýymen oń sheshile bastady. Aqtaýda osy máselege oraı Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi – Avtokólik joldary komıtetiniń oblystyq departa­menti qoǵamdyq tyńdaý ótkizdi. Onda oblys ákiminiń birinshi orynbasary A.Aıtqulov atalǵan avtojoldyń  Orta Azııalyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq dálizi boıyndaǵy Eýropadan Ortalyq Azııaǵa tranzıt pen saýdaǵa mol múmkindik ashatyn­dyǵyna toqtaldy. Avtojol paıdalanýǵa berilgende júk tasymalyn arttyryp, joldy paı­da­lanýshylarǵa kóliktik shyǵyndar men ýaqytty aıtarlyqtaı únem­deýge bolady. Al qazynaly tú­bektiń  “toqsan joldyń to­ra­by­na” aınala túsetindigin aıtty. О́ıtkeni, ol avtojoldar Aqtaý, Quryq teńiz porttaryna tireledi. Sóz bolyp otyrǵan “Beıneý-Aqtaý” jolynyń uzyndyǵy 429,67 shaqyrym. Ol Beıneý – Shetpe – Jetibaı – Aqtaý arasyn jalǵaıdy.  Iаǵnı, Mańǵystaý aýdanynyń ortalyǵyn  Qaraqııa aýdanyndaǵy Jetibaı eldi mekenimen jalǵastyra otyryp Aqtaýǵa jetedi. Naqty qurylys jumysy Beıneý men  Manashy aralyǵyndaǵy 40 shaqyrymdyq jerde júredi. Onyń jobalyq-smetalyq qujattamasy jasaqtalyp  jatyr. Odan soń joldyń ekinshi, úshinshi bóligi – “Manashy-Shetpe”, “Shetpe-Jetibaı-Aqtaý”. Ol bólikterdiń qajetti jumystary jasalýda. Jalpy, jol qurylysy 2013 jyly aıaqtalmaqshy, – deıdi oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarma­synyń bastyǵy Amanǵalı Sham­shadın. Osy basqosýda Azııa damý bankiniń ókili Manzýr Rehman damý qarqyny turaqty táýelsiz Qa­zaqstan ınvestorlar úshin senimdi áriptes ekendigin bildirip, Qazaq­stan Úkimetimen kelise otyryp atalmysh joldy salýǵa uıǵarym jasalǵandyǵyn jetkizdi. AQTAÝ. BAIYPTYLYQ TÁN Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindik­teri” atty Joldaýynda halyqty múmkin­di­ginshe qyzmet sapasymen qamtý, kún saıyn ósken baǵaǵa tosqaýyl qoıý tapsy­rylǵan. Jetisý jerindegi osy máselelerdiń oryndalýy jaıly Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigi Almaty oblysy boıynsha departamentiniń dırektory Baıseıit Túımebaev bylaısha áńgimeleıdi. Halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵ­daıyn jaqsartý, zertteý búgingi kúnniń basty maqsaty. Joldaýda qazaqstandyq­tardy sapaly turǵyn úı, kommýnaldyq qyzmettermen qamtamasyz etý máselesi tap­syrylyp, onda elektr energııasy, jylý, aýyz sý jáne turǵyndarǵa qolaıly tarıfterdi belgileý qajettigine nazar aýdaryldy. Osy baǵytta ózimizge júktelgen mindetti oryndaýda tııanaqtylyqpen  júıeli jumys atqarýdamyz. Bıylǵy jyldyń ótken merziminde Joldaýdy iske asyrý  maqsatynda Tabıǵı monopolııalaryn retteý agenttiginiń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq jos­paryna sáıkes óńirdegi 72 tabıǵı monopo­lııa sýbektileriniń qyzmetin rettep,  baqylaý júrgizildi. Osy merzimde tulǵalar tarapynan 65 ótinish tústi. Onyń ishinde qoldanyp otyrǵan tarıfterdi ózgertý jáne birinshi berilgen tarıfterdi, normatıvtik-tehnıkalyq ysyraptardy, shıkizat, mate­rıaldar, otyn, energııa shyǵysynyń teh­nıkalyq jáne tehnologııalyq normalaryn, normatıvtik qyzmetshi sanyn, memlekettiń qatysýymen zańdy tulǵalardyń eńbekaqy­synyń shekti deńgeıin jáne shtattyq kesteni bekitý men ústem jaǵdaıdaǵy naryq sýbektilerinen eskertpe kelgenin, olarǵa naqty shara kórsetilgenin aıtýǵa bolady. Tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń atqarǵan qyzmetteriniń tarıfin jáne ta­rıf­tik smetalaryn bekitý jónindegi ótinishterdi qarap, retteý nátıjesinde 2010 jyldyń ótken merziminde 53 mln. 106 myń teńge únemdeldi. Onyń ishinde 54 myń teńge jalpy tártippen, 39 mln. 452 myń teńge yqshamdaý tártibimen jáne 13 mln. 600 myń teńge tótenshe retteý sharalarynan tústi. Departamenttiń jumys toby men oblys­tyq ákimdik birlesip,  jeke tulǵanyń elektr energııasyn tutynýyna arnalǵan eń joǵarǵy tarıf kólemi belgilendi. Elektr energııasynyń kólemi Qarasaı, Ile, Talǵar aýdandarynda jáne Taldyqorǵan men Qapshaǵaı qalalarynda bir aıda bir adamǵa, elektr plıtalardy qoldanbaıtyn tutyný­shylarǵa – 70 kVt jáne elektr plıtalardy qoldanatyn tutynýshylarǵa  90 kVt kóle­minde bekitildi. Oblystyń basqa aımaqta­rynda bul kórsetkish 50 jáne 65-ke sáıkes. Búgingi  tańda elektr energııasynyń eń jo­ǵar­ǵy jáne eń tómengi tarıfin belgileý “Je­tisý Energotreıd” JShS-men kelisilýde. Shıkizat materıaldary, otyn, energııa shyǵysyn ońtaılandyrý jóninde bazalyq jáne barlyq tabıǵı monopolııalar sýbek­tisine strategııalyq jospardaǵy kórsetilgen ındıkatorlar jetkizildi. О́tken merzimde 6 tabıǵı monopolııa sýbektisiniń  normatıv­tik-tehnıkalyq ysyraptary bekitilgeni osy­nyń dáleli. Departamenttiń kommýnal­dyq qyzmetinde eseptegish quraldar ornatý jónindegi baqylaý jumysy basym baǵyttyń biri bolyp tabylady. Aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy toqsanynda oblys boıynsha jeke sýyq, ystyq sý ólshegishterin ornatý mólsheri óskenin aıtqan jón. Al, jalpy úılerdegi jylý energııasyn ólsheıtin ólshegishter qoldanylǵanyna qaramastan, áli de tutynýshy talaby tolyq qanaǵattan­dyrylmaı otyr. Keıbir tabıǵı monopolııa sýbekti­leriniń basshylary óz mindetin tolyq oryndamaýda. Máselen, “Almaty Sheker” aksıonerlik qoǵamy búgingi kúnge jylý energııasyn ólsheıtin birde-bir eseptegish ornatpaǵan. Sýyq sý ólsheıtin eseptegishti ornatýda Raıymbek aýdanynyń “Kegen sý qubyry” MKK, Kerbulaq aýdanynyń “Ker­bulaq sý qubyry” MKK, Alakól aýdanynyń “Alakól sý qubyry” MKK mekemeleri áli de nemquraıdylyq tanytyp keledi. Tabıǵı monopolııalar sýbektilerine ótken merzimde tekseris júrgizilip, 6 uıǵa­rym men qaýly qabyldandy, 3815,1 myń teńge kóleminde aıyppul salyndy. “Tabıǵı monopolııalar jáne retteletin naryqtar týraly” zańǵa sáıkes departamentke bıyl­ǵy jyldyń 1 qańtarynan  5 tabıǵı mono­polııalar sýbektisinen 2 mlrd. 624 mln. 223 myń teńge kóleminde ınvestısııalyq baǵdarlama jobasy bekitýge berildi. Qazirgi kezde bul jobalar zerttelý ústinde. Bıyl tabıǵı monopolııalar sýbektile­riniń tarıftik smetalaryn jáne tarıfterdi ózgertý jóninde 6 jáne normatıvtik-teh­nıkalyq ysyraptardyń jobalary boıyn­sha tórt márte jarııa tyńdaý ótkizildi. Ta­bıǵı monopolııa sýbektileriniń usynylǵan tarıftik ózgeristeri, normatıvtik-tehnı­kalyq ysyraptardyń jobalary  qarasty­ryl­ǵan tyńdaýlarǵa qalalyq jáne oblys­tyq máslıhat depýtattary, tutynýshylar jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý uıymy­nyń ókilderi qatysyp, máseleniń mándiligi nazarǵa alyndy. Sondaı-aq, alqa májili­sinde bazalyq tabıǵı monopolııalar sýbek­tileri basshylarynyń normatıvtik-tehnı­kalyq ysyrapty azaıtý, eseptegish quraldarynyń ornatylýy jónindegi esepteri tyńdalyp, elimizdegi “Tabıǵı monopolııalar jáne retteletin naryqtar týraly”  zań talaptaryn oryndaý jóninde tıisti sharalar ortaǵa salyndy. О́z jumysymyzda úkimettik emes uıym­darmen kezdesý arqyly baǵaǵa baılanysty qolǵa alynǵan sharalardy ortaǵa salyp otyramyz. Bıyl Almaty oblysynyń múgedekter qoǵamynyń prezıdıým múshele­rimen kezdesý ótti. Kezdesýde departament­tiń atqarǵan jumysy jóninde aqparat beri­lip, Taldyqorǵandaǵy  jylý, elektr ener­gııasy, aýyz sý tarıfterine tolyq túsinik jáne turǵyndar suraǵyna jaýap berildi. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy olardyń ómir súrý deńgeıimen ólshenetini anyq. De­mek, baǵa saıasatyna sergek qarap, tutyný­shy talaby men talǵamyn zertteý, kórse­tiletin qyzmet sapasyn arttyrýǵa óz úlesimizdi qosý negizgi mindetimiz. Talap pen tabandylyq arqyly agenttiktiń strate­gııalyq jospardaǵy tapsyrmalaryn oryn­daý basty maqsat ekendigin nazarda ustaýdamyz. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.

Ortalyq memlekettik organdardyń ınternet-saıttary

Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti          www.government.kz Ishki ister mınıstrligi       www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi      www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi         www.nature.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi       www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi               www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi      www.dari.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi      www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi               www.enbek.kz Qarjy mınıstrligi           www.mf.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi              www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi             www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi   www.emer.kz Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi            www.sana.gov.kz Energetıka jáne mıneraldyq resýrstar mınıstrligi           www.memr.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi                www.minagri.kz Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi              www.mit.kz Týrızm jáne sport mınıstrligi    www.mts.gov.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi             www.auzr.kz Baılanys jáne aqparattandyrý agenttigi ww.alc.gov.kz Statıstıka agenttigi                            www.stat.kz Kóshi-qon jáne demografııa agenttigi                           www.demomigration.kz