ELEKTR QÝATY MEN SÝDY QALAI ÚNEMDEI ALAMYZ?..

Osy suraqtyń tóńireginen jaýap izdegen Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń tóraǵasy Nurlan Aldabergenov oblysqa jumys saparymen kelip ketti. Tipti, osy taqyryptaǵy týyndaǵan máseleniń mánisine kóz jetkizý úshin Ekibastuzdaǵy GRES-1 elektr stansasyna da arnaıy bardy. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq ınfraqurylymyn jetildirý, onyń paıdalaný shyǵyndaryn tómendetý jáne qor únemdeýshi tehnologııalardy  engizý týraly máseleler jaıly Elbasy Joldaýynda aıtylyp, osyǵan saı tapsyrmalar júktelgeni belgili. Oblys turǵyndary elektr qýatynyń tarıfteri ósken saıyn “murjalary soraıǵan stansalar dál qasymyzda  bola tura, tutyný quny qymbattaı beretini qa­laı?” degendi tań­danyspen surap jata­dy. Al, buǵan jaýap retinde mo­nopolııa­lardy retteý  agenttiginiń  jer­gilikti jerdegi maman­dary da qarap qalmaıdy, olar  “óndi­rý­shilerdiń de  jaǵdaıymen sana­syńyz­dar” deıdi. Stansalardaǵy qural-jabdyqtardyń eskir­gen­derin, olardy jańa zaman tehno­logııasyna kóshirýdiń qanshama qarajat kerek etetin­digin alǵa tartyp keldi. Jylý baǵasynyń ósýi jóninde sóz bolǵanda, bıylǵy qaqaǵan qystyń aldaǵy jyldarǵa sabaq bolary taǵy  bar. Qaıta, aıazdy qystan qysylmaı áıteýir aman-esen shyqtyq. Stansalar eshbir apatqa qalmaı qalypty jumys istedi. Al, qazaq aıtqan­daı, sýdyń da suraýy bar degen sózge de mán beretin ýaqyt keldi. Únemdeý, tutyný baǵasy, tuty­nýshy, óndirýshi, baǵany baqy­laý, jarııalylyq degen uǵymdar bir búgin ǵana aspannan salbyrap túse qalǵan uǵymdar emes. Buryn bári tegin sekildi kóringenimen biz ony tapshylyq pen qymbatshy­lyq kelgen kezde, monopolıst qo­jaıyndar bılik jasaı bastaǵan kezde ǵana uǵynǵandaı boldyq. Bul kúnderi elektr energetıkasy týraly zańǵa baıla­nysty elektr qýatyn óndiretin stansalar ba­ǵany Úkimet belgilegen mól­sherden asyrmaýy qajet delinedi. Iаǵnı, elektr qýatyn óndirýshi stansalar Úkimet bekit­ken tarıfterge saı aldaǵy jeti jyl boıy baǵany úzdiksiz kóterip otyrý quqyǵyn  aldy. Sóıtip, elimizde uzaq merzimdi tarıftik saıasat júzege asyryla bastady. Ár kásiporyn elektr qýatyna baǵany endi ózderi taǵaıyndaýǵa quqyly.  Tarıftiń jańa túrleri ómirge endi. Memleket osy jańa tásildi endirý arqyly  stansa­lardy jabdyqtaý men jań­ǵyrtýdy ústeme ta­rıfterden túsken paıda arqyly ınvestısııalyq joba­larǵa jumsaýǵa mindettep otyr. Alaıda atalǵan kásiporyndar bólingen qarajatty qanshalyqty tıimdi, maqsatty jumsaýda?.. Aqsha qaıda ketip jatyr?... Osydan kep túrli suraqtardyń týyn­daıtyny sózsiz. Ekibastuzda bolǵan  agenttik basshysy Nurlan Aldabergenov pen oblys ákimi Ba­qytjan Saǵyntaev  jıyn­ǵa qatys­qan kásiporyn basshylary­nan qarapaıym halyq úshin osyn­daı  túsi­niksiz suraqtar  týyn­damas úshin ashyqtyq, ja­rııalylyq jolymen jumys jasaýlaryn talap etti. Tarıf baǵalary bıliktiń baqy­laýynda turǵanyn, qarapaıym halyq­tyń  talap-tilegimen de sanasý kerek­tigin eskertti. Jalpy bekitilgen shart boıynsha barlyq stansalar 13 topqa jikteldi, osyǵan sáıkes árqaısysynyń jeke tarıfteri belgilendi. Birinshi topqa engen Ekibastuz GRES-1, GRES-2 jáne Aqsý GRES-iniń tarıfteri ótken jyly-3,6 teńge kVt/saǵ mólsherinde bolsa, bıyl onyń kólemi 4,66 teńge kVt./ saǵatty qurap otyr. Al, úshinshi topqa engen oblys ortalyǵyndaǵy  №2, №3 jylý elektr stansalary úshin tarıfter saǵatyna 4,3 jáne 4,94 teńge bolyp bekitildi.  Kásip­oryn­dardyń ınvestısııalyq jobala­rynyń ishinde  mysaly, “Pavlo­dar­energo” AQ ótken jyly 3,257 mlrd. teńgege ınves­tısııalyq kelisim jasady. Re­seıden qural-jabdyqtar, genera­tor alynady. Bıyl Ekibastuz GRES-1 stansa­synyń №5-shi energoblogynda  qaldyqty jyly­na 14 myń tonnaǵa deıin azaıtýǵa múmkindik beretin elektr súzgisin ornatý jospar­lanýda. Odan keıin qoldanysqa №8 blok beriledi. Osy kezde stansanyń elektr energııasyn óndirý qýat­tylyǵy 500 Mvt-ǵa artady. Bul jumys­tardyń barlyǵy da shekti tarıfter júıesi negizinde júzege asyrylady. Agenttiktiń júrgizip otyrǵan saıasatynyń biri ener­gııany únemdeý, osy maqsatpen elimizde  elektr energııasyna táýlik kezeńderi boıynsha jáne tuty­nýshylardyń tutyný shama­syna qaraı belgilengen tarıfter engizilgen bolatyn. Dıffe­ren­sıaldy tarıfke kóshý jaıynda  taǵy da naqty aı­tyl­dy  Mono­polııaǵa qarsy  agenttik júr­giz­gen monı­torıng nátıjesinde  tur­ǵyn­dar osy tarıfke kóshýdiń  qa­jettigin ózderi aıqyndap beripti. Jańa dıffe­rensıaldy tarıftiń  engizilýine oraı elimizdiń  iri qalalarynda byltyr 1 mlrd. teńgeden astam qarjy únemdelgen kórine­di. Tıim­di­ligi bar ekeni baıqaldy. Álemdik  tájirı­bede de bul júıeni iri ortalyqtarda  qoldaný kózdeledi. Al, bizdiń oblys bolsa, alǵashqy­lardyń biri bolyp, dıfferen­sıaldy tarıf­tiń bolýyn qoldap, qoldanýǵa kóshti. Buryn  barlyq  tutynýshy birdeı degen túsinik boldy. Qazirgi qoldanysqa enip otyrǵan jańa tarıftiń ereksheligi – paıdalanǵan energııany jyl mezgiline jáne táýlik merzimine baıla­nysty esepteıdi. Iаǵnı, jazda, qysta túnde jáne kúndiz tólemaqy ártúrli bolady. Eń arzany túnde paıdalanatyn qýat kózi. Bul bir. Ekinshiden, dıf­ferensıaldy tarıfti paıdalaný barlyq tuty­nýshylarǵa birdeı mindetti emes. Al, joǵarydaǵy aıtylǵan kásip­oryndar úshin bul – talap. Úshin-shiden, jańa tarıf qara­paıym adamdarǵa tıimdi bolýy múmkin. Bul úshin kóp arnaly eseptegish qu­raldaryn tutynýshy óz qarajatyna ornatýy qajet. Sonymen dıffe­rensıaldy tarıf degenimiz Úki­met­tiń energııa únemdeýge baǵy­t­ta­ǵan sharala­rynyń biri. Ádette kesh­kilik ýa­qytta bárimiz energııany kóp paıdalanamyz, al, jańa tarıf boıynsha keshqurym paıdala­nylǵan qýat kóziniń aqysy da joǵary. Odan keıingisi – kádimgi qara sýdy únemdeý máselesi. Sý mamandary elimizde sý qory azaıýda dep dabyl qaǵýda. Shúmekten aǵyp turatyn sý bizde arzan turady, quny joq. Aǵyl-tegil paıdalana­tyndar áli de bar. Degenmen de, bizder osydan  bes-alty jyl buryn barlyq kór­shiler páterlerimizge eseptegish quraldar ornattyq. Tıimdi me, tıimdi. Bir aıda mysaly biz ystyq sý men sýyq sýyń bar   320 teńge tóleımiz, keıde tómen, keıde joǵary bes-on tıyn qosylyp keledi. Sý baǵasy arzan degennen shyǵady.  Eseptegish quraldar turǵan soń, sýdy únemdeýge, betaldy paıdalanbaýǵa úırendik. Kelgen qonaqtar da  “eseptegish quraldaryń bar ma edi?” dep artyq-aýys paıdalanbaýdy es­kerip jatady. Elektr qýatyn esepteıtin mezgildik jáne táýliktik elektrondy eseptegishter ornattyq. Tıimdi me, tıimdi. Bul jańalyqtyń mánisin, qyr-syryn túsinbeı júrgen  páter ıeleri áli de az emes. Jańalyqqa úrke qaraıdy. Buryn bári de typ-tynysh edi ǵoı deıdi. Eseptegish quraldardy ózderi kelip nege ornatyp bermeıdi degen eski kózqaras basym. Agenttik tóraǵasy Nurlan Alda­bergenovtiń aıtýynsha, Eýropa elderinde kerisinshe sý baǵasy qymbat, solardyń tájirıbesine súıenip, sýǵa degen tarıfti kúrt ósiretin bolsaq, sonda ǵana, halyq túsinip, únemshildikke barady. Al, ekinshisi,  tutyný mólsherine  qa­raı saralanǵan tarıf engizý bolyp tabylady. Biz osy ekinshi tá­sildi  tańdap otyrmyz. Ja­qynda bul ádiske de daıyndyq jumystary  bastalady. Al, jyl sońyna qaraı tabıǵı monopolııalardy retteý salasy boıynsha zańnama talaptaryna  engizilgen ózgeristerge saı elimiz­degi barlyq tabıǵı monopolııa sýbektileri ınvestısııalyq tarıfke kósh­pekshi. Bul elektr  qýatyn tutyný­shylar úshin tarıftiń turaqtylyǵyn saqtap qalýǵa, aktıvterdi der kezinde modernı­za­sııalaýǵa, ınves­tısııa­lar tartýdyń ese­binen qyzmettiń sapasyn arttyrýǵa  jol asha­dy. Farıda BYQAI, Pavlodar.