Jeńisti jol jalǵasyn tapsa ıgi

Sol ýaqyt aralyǵynda bizdiń jáne baýyrlas elderdiń qol jetkizgen tabys­tary qandaı? О́z otanynda olar qaı sport túrin órkendete aldy? Kerisinshe, qaısysy turalap qaldy? Dál osy saýal­darǵa tu­shymdy jaýap alý úshin sońǵy 30 jylda ótken Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynyń nátıjelerine zer salǵanymyz jón. Búgin biz grek-rım kú­resiniń jaı-kúıin talqylaımyz.

Burynǵy klassıkalyq, qazirgi grek-rım kúresinde Qazaqstanda jeńispen órilgen tamasha dástúrdiń baryn egde tartqan jankúıerler jaqsy biledi. 1956-1991 jyldar aralyǵynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń jalaýy 10 márte jelbiredi. Atalǵan jarys­ta alǵashqy júldege Anatolıı Ko­lesov qol jetkizdi. 78 kılo salmaq dáre­­je­sinde beldesken jerlesimiz 1959 jyly Máskeýde ótken básekede bas júldeni oljalady. 1967 jyly Ana­tolıı Bykov kúmis alsa, Ildar Gafarov qolaǵa qol sozdy. 1971 jyly Qazaqstan quramasy jalpykomandalyq esepte tek Reseı men Grýzııadan qalyp qoıyp, úshinshi orynǵa kóterildi. Sol dúbirli dodada Antolıı Nazarenko men Valerıı Rezansev dara talantymen oqshaýlansa, Valerıı Homýtskıı qolaǵa qol sozdy.

1975 jyly joǵarydaǵy tabystyń kezdeısoq emestigin taıǵa tańba basqan­daı etip dáleldedik. Almaty tórinde jalaýy jelbiregen jarysta 5 altyn jáne 1 qola medaldi qorjynǵa salǵan jerlesterimiz jalpy esepte jeke-dara kósh bastady. Alataý baýraıynda Jaqsylyq Úshkem­pirov, Vasılıı Grımaılo, Anatolıı Bykov, Anatolıı Nazarenko jáne Valerıı Rezansev qarsylastaryn qoǵadaı japyryp, jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterilse, Knıaz Ahmedov úshinshi oryndy ıelendi.

1979 jyly úsh otandasymyz júl­degerler sanatynan kórinse, 1986 jyly eki sportshymyz dál sol mejege jetti. Al 1991 jyly Zaporojede uıymdastyrylǵan sońǵy spartakıadada 3 altyn men 2 kúmisti enshilep, jalpy esepte ekinshi orynǵa taban tiredik. Aldymyzda – Reseı quramasy. Bizdiń jigitter arasynan Esenkeldi Batyrǵarın, Bısolt Desıev jáne Dáýlet Turlyhanov top jarsa, Baqtııar Baıseıitov pen Sergeı Matvıenko aqtyq synda jeńilis tapty.

Keńes Odaǵy kúıregennen keıin alǵashqy 10 jyl aralyǵynda Qazaq­stannyń grek-rım kúresi sheberleri halyqaralyq arenada tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Dańqty Dáýlet Turlyhanov bas bapker bolyp turǵan tusta Atlanta Olımpıadasynda altyn aldyq, álem chempıonattarynda bes márte ánuranymyz shyrqaldy. Tipti jalpy esepte Jer-jahandaǵy eń úzdik komandalar sanatyna da qosyldyq. HHI ǵasyrda bas júldege qolymyz jetpegenimen, kóptegen balýanymyz jeńis tuǵyryna kóterildi. Álem chempıonatynda jeńip alǵan medaldardyń sany boıynsha burynǵy «baýyrlas» respýblıkalar arasynda besinshi oryndamyz. Kósh basynda – Reseı. Kórshiles eldiń 101 júldesi bar. Onyń 45-i – altyn, 27-si – kúmis jáne 29-y – qola. Qazaqstannyń qorjyny 27 júldemen tolyqty. Onyń 5-eýi – altyn, 8-i – kúmis jáne 14-i – qola. Sondaı-aq Armenııa, Ázerbaıjan jáne Grýzııa bizden ozyp tur.

Qazaqstannan shyqqan álem chempıondary men júldegerleri: Altyn – Iýrıı Melnıchenko (1994, 1997), Baqtııar Baıseıitov (1998) jáne Mkhıtar Manýkıan (1998, 1999). Kúmis – Dáýlet Turlyhanov (1993), Baqtııar Baıseıitov (1995), Iýrıı Melnıchenko (1995, 1999), Almat Kebisbaev (2011), Meırambek Aınaǵulov (2017), Demeý Jadyraev (2017) jáne Qorlan Jaqansha (2019). Qola – Georgıı Sýrsýmııa (2003), Ermek Kóketov (2005), Nurbaqyt Teńizbaev (2009), Nurmahan Tynálıev (2010, 2011, 2013), Almat Kebisbaev (2010, 2015, 2019, 2021) Dosjan Qartyqov (2015), Meıir­jan Shermahanbet (2018), Aıdos Sultanǵalı (2018) jáne Meırambek Aınaǵulov (2019).

Álem chempıonattarynyń nátıjesi

(1993-2021 jyldar aralyǵy)

Olımpııa oıyndaryna da Reseıdiń ús­temdigi esh talas týǵyzbaıdy. Bul eldiń balýandary barlyǵy 25 (13+3+9) márte jeńis tuǵyryna kóterildi. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin reseılikter arasynan Aleksandr Karelın, Varteres Samýrgashev, Mýrat Kardanov, Alekseı Mıshın, Hasan Baroev, Nazır Mankıev, Islam-bek Albıev, Aslanbek Hýshtov, Roman Vlasov (eki ret), Alan Hýgaev, Davıd Chekvetadze jáne Mýsa Evloev «máńgi tozbas» ataqqa qol jetkizdi. Dál sol beles armenııalyq Armen Nazarıan men Artýr Aleksanıan, qazaqstandyq Iýrıı Melnıchenko, ýkraınalyq Vıache­s­lav Oleınıkov pen Jan Belenıýk, ázer­baı­jandyq Farıd Mansýrov, ózbeks­tandyq Aleksandr Doktýrıshvılı jáne grý­zııalyq Manýchar Kvırkvelııaǵa baǵyndy.

Olımpııa oıyndarynyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan quramasy úzdikter tiziminde altynshy oryndy ıelenýde. 1996 jyly Atlantadaǵy dodada Iýrıı Melnıchenko bas júldeni oljalaǵannan keıin Qazaq eliniń balýany birde-bir ret ánuranymyzdy shyrqata almady. Arada segiz jyl ótken soń Afınada Georgıı Sýrsýmııa aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetti. Biraq sheshýshi tusta Hasan Baroevqa ese jiberip, kúmisti qanaǵat tutty. Sol jarysta Mkhıtar Manýkıan qola aldy. 2008 jyly Beıjińde Nurbaqyt Teńizbaev úshinshi orynǵa turaqtaǵan edi, alaıda ekinshi satyǵa jaıǵasqan ázerbaıjandyq Vıtalıı Ragımovtyń dopıng qoldanǵany anyqtalyp, qandasymyzǵa kúmis medal tapsyryldy.

Sońǵy ret 2012 jyly Londonda Da­nııal Gadjıev qolaǵa qol sozdy. Odan keıin 2016 jyly Rıo jáne 2021 jyly Tokıo Olımpıadalarynan qorjynymyz bos qaıtty. Dál sondaı jaǵdaıdy ǵasyr­lar toǵysynda alaýy tutanǵan Sıd­neı­degi dodada da basymyzdan keshirgen edik. Árıne, Qazaqstan sekildi sporttyń damýy­na barynsha jaǵdaı jasalyp otyrǵan memleket úshin jeti Olımpııa oıyndarynda nebári bes júlde alýymyz azdyq etetini sózsiz. Burynǵy «baýyrlas» respýblıkalar arasynda otandastarymyz Reseıden bólek, Armenııa, Ýkraına, Grýzııa jáne Ázerbaıjannyń balýandarynan da qalyp qoıdy.

Bir qýantarlyǵy, jyraqta júrgen qandastarymyzdyń arasynda da ózderiniń myqtylyǵyn moıyndatqan azamattar joq emes. Máselen, О́zbekstannyń namysyn qorǵaǵan grek-rım kúresiniń has she­beri Elmurat Tasmuratov Rıo Olım­pıadasynda qola medaldi qanjyǵasyna baılasa, úsh birdeı álem chempıonatynda júldegerler qatarynan kórindi. Qytaıda týyp-ósken Ýálıhan Serikulynyń qor­jynynda Tokıo Olımpıadasy men Býda­peshttegi dú­nıejúzilik dodanyń qola medaldary bar.

Olımpııa oıyndarynyń nátıjesi

(1996-2021 jyldar aralyǵy)

Sonymen kezinde Jer sharynyń altydan bir bóligin alyp jatqan alpaýyt memlekettiń úzdigi atanyp, KSRO-nyń sońǵy spartakıadasynda ekinshi oryndy oljalaǵan Qazaqstan quramasy sońǵy jyldary ózgelerdi aıtpaǵanda, burynǵy «baýyrlas» respýblıkalar arasynda da myqtylar sanatyna qosyla almaı júr. Álem chempıonattarynyń nátıjesi boıynsha besinshi orynǵa turaqtasaq, Olımpııa oıyndarynyń qorytyndy esebinde altynshy satyǵa taban tiredik. Bul jaǵdaı osy sport túriniń tizginin ustaǵan azamattarǵa oı salýǵa tıis. Bizdiń grek-rım kúresi sheberleriniń tuǵyry bú­gingiden áldeqaıda bıik bolýǵa tıis edi...