Kásibı armııa qurýdyń alǵysharty qandaı?

Armııamyzdyń áleýeti qandaı? Kásibı armııa qurýdyń alǵysharty qandaı bolýy kerek? Qoǵamnyń talqysyna túsip júrgen osy jáne ózge de ózekti suraqtardy dóńgelek ústel basynda Qorǵanys mınıstrligi Strategııalyq damý departamentiniń basshysy, polkovnık Rýslanbek BEKJIGITOV, Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti Bas shtaby akademııasy fakýltetiniń basshysy, zapastaǵy general-leıtenant Abaı TASBOLATOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti áskerı kafedrasynyń basshysy, zapastaǵy general-maıor Edil ORAZOV, Ulttyq ulan ardageri, «Generaldar keńesi» RQB múshesi, otstavkidegi general-maıor Dáýlet SALHANOV jáne áskerı sarapshy Amangeldi QURMETKE qoıǵan edik.

– Kásibı armııa elimizdiń qorǵanysyn qan­sh­alyqty nyǵaıta alady? Jalpy, ká­sibı armııa qurýdyń alǵysharty qan­daı bolý kerek?

Rýslanbek BEKJIGITOV:

– El Prezıdenti – Qarýly Kúshterdiń Jo­ǵarǵy Bas qolbasshysy Q.Toqaevtyń tap­syrmasyna sáıkes Qazaqstan armııa­syn reformalaý boıynsha keshendi ju­mystar júrgizilýde. Osyǵan oraı Qa­rý­ly Kúshterdiń qurylymy men qu­ra­myn jańǵyrtý, áskerı daıyndyqty je­til­dirý, zamanaýı qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jaraqtandyrý, sıfr­lan­dyrý isin odan ári jalǵastyrý, áske­rı ınfra­qurylymdy damytý, áskerı qyz­met­tiń bedelin arttyrý jónindegi basym baǵyttar aıqyndaldy. О́tken jyly áske­rı qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin qajet­ti strategııalyq jáne baǵdarlamalyq birqa­tar qujat ázirlendi. Bul – 2021-2025 jyl­darǵa arnalǵan Ulttyq qaýipsizdik stra­te­gııasynyń «Eldiń qorǵanys qabiletin nyǵaıtý» bólimi, El qorǵanysynyń ja­ńa jospary qujattarynyń jıyn­ty­ǵy, 2030 jylǵa deıingi Qarýly Kúsh­ter­diń, basqa da áskerler men áskerı qura­lym­dar­dyń qurylysy men damýynyń jańa tu­jyrymdamasy. Osy jerde Tujy­rym­­damany iske asyrý tetikteriniń biri Mem­le­ket basshysy bekitken «Qaýipsiz el» ult­tyq jobasy ekenin de aıta ketý kerek.

Qazaqstan armııasyn sapalyq turǵyda je­til­dirý mindetteri aıasynda jeke qu­ram­nyń kásibı sheberligi men bilim-bi­lik­t­iligin arttyrý úderisi jalǵasýda. Álem­dik standarttarǵa saı zamanaýı qarý-ja­raq­­pen jabdyqtalyp, kásibı sheberligi jo­ǵary jeke qurammen jasaqtalǵan ja­ýyn­gerlik ázirligi men qabileti joǵary ar­mııanyń bolýy ulttyq qaýipsizdigimiz ben memleket múddesin senimdi qorǵaý sharttarynyń biri ekeni anyq. Búginde Qazaqstan Qarýly Kúshterin jańa úlgidegi jáne jańǵyrtylǵan qarý-jaraq pen áskerı tehnıka túrlerimen jabdyqtaý jumystary jalǵasýda. Áskerlerdiń ıkemdi basqarý júıesi qalyptasqan. Sol sebepti, Qarýly Kúshterimizdi memlekettiń tu­raqtylyǵyn qamtamasyz etýge daıar ut­qyrlyǵy joǵary kásibı ásker dep senim­men aıta alamyz. Alaıda áskerdiń qurylys prosesi munymen shektelmeıdi. Bul jerde armııany odan ári damytý memlekettiń qaýipsizdigine tónetin jańa syn-qaterler men qaýipterdi eskere otyryp júrgiziletinin eskerý kerek. Osyǵan sáıkes Qarýly Kúshter qyzmetiniń jańa baǵyttary retinde Arnaıy operasııalar kúshteri, basqa jaýyngerlik bólimsheler men aýmaqtyq qorǵanysty damytýǵa bas­ty basymdyq berilip otyrǵanyn aıta ketken oryndy. Áskerlerdi kelisimshart boıynsha jasaqtaý júıesi de júıeli túrde jetildirilip otyrady. Qazirgi tańda Qazaqstan Qarýly kúshterin jasaqtaýdyń aralas júıesi engizilgen. Iаǵnı azamattardy áskerge merzimdi qyzmetke jáne kelisimshart boıynsha shaqyramyz.

Qarýly Kúshterdiń qazirgi zaman talabyna jaýap bere alarlyq jańa beınesin qalyptastyrýda osyndaı qajyrly ju­mys­tar júrgizilip jatyr. Álemdegi jáne óńirdegi áskerı-saıası ahýaldyń damý boljamdaryn eskere otyryp, ar­mııa­ny odan ári jetildirý men onyń ás­kerı qa­ýip­sizdikti qamtamasyz etýdegi za­­ma­naýı syn-qaterlerge, sondaı-aq daǵ­da­rystyq jaǵ­daılarǵa qarsy turarlyq is-qı­myl­dar­ǵa ázirligi boıynsha naqty sha­ra­lar qabyldana bermek.

Edil ORAZOV:

– Álemniń kóptegen damyǵan eli kási­bı armııa ustaýdyń tıimdiligin is jú­zin­de tekserdi. О́zderińiz bilesizder, Qa­zaq­stan halqynyń sany anaý aıtqandaı kóp emes. Sol sebepti de elimizdiń kásibı ar­mııasy eń aldymen óziniń qorǵanys qabi­letin qamtamasyz etýi kerek. Tolyǵy­men ká­sibı armııaǵa kóshý memleket bıýd­je­ti­nen úlken shyǵyndardy talap etedi. Muny da eskergen jón. Kásibı ás­ker­ge kóshý týraly másele týyndaǵan kez­de kóp­tegen daý, tal­qylaý, she­tel­dik tájirıbeni aldyn ala zer­deleý, belgili sarapshylardyń pikirin qaraý, óz múmkindikterin baǵalaý jáne t.b. boldy. Osyndaı jan-jaqty talqylaýlar men saraptamalardyń nátıjelerinen ke­ıin ǵana armııany jasaqtaýdyń aralas ny­sanyna – kelisimshart negizinde ás­ke­rı qyzmetke kóshý jáne shaqyrý bo­ıyn­sha jasaqtaýdyń belgili bir paıyzyn saqtaý týraly sheshim qabyldandy. So­ny­men qatar bul kontıngenttiń úlesi mem­­le­ket­tiń áskerge jumyldyrý qajet­ti­­ligine baılanysty bolýy kerek. Iаǵnı bári tara­zylanyp, aqylmen sheshildi. Endi osy atqarylǵan aýqymdy jumystyń bar­lyǵyn, jumsalǵan qarjy-qarajat, ás­ker­de jınaqtalǵan óndiristik tájirıbe, bilim-bilik, iskerlik pen qalyptasqan daǵdynyń barlyǵyn ysyrap etý, bárin bir sátte jo­ıyp jiberý aqymaqtyq bolar. Sondyqtan «Armııany kásibılendirý qajet pe?» degen suraqty talqylaýdyń ózi artyq. О́ıtkeni bizde ishinara bolsa da kásibı armııa bar. Endigi másele – osy jasaqtalǵan áskerdi odan ári jetildirý jáne damytý.

Amangeldi QURMET:

– Eldiń qorǵanys qabileti týraly sóz etkende kóptegen faktordy eskerý qa­jet. Jalǵyz Qarýly Kúshter arqy­ly qorǵanysty nyǵaıtamyn deý aqyl­ǵa qo­nymsyz. О́ıtkeni armııa – ádette syrt­tan tónetin qaýip-qaterge qarsy qolda­ny­latyn qurylym. Al eldi álsiretýge tyrysatyn­dar ishten de shyǵýy múmkin ári olardyń tásilderi de san túrli bolady. Aıtalyq ekonomıkalyq múddege qaıshy jumys isteý, áleýmettik jaǵdaıdy álsiretý, ultaralyq, dinaralyq kıkiljiń uıymdastyrý, aqparat quraldary men áleýmettik jeliler arqyly halyqtyń bı­likke degen senimin azaıtý tárizdi san­syz tásilder bar. Sodan da bolsa kerek 2017 jyly qabyldanǵan Áskerı doktrınaǵa «gıbrıdti kúres» deıtin uǵym engizgen. Onda «gıbrıdti» kúres ádis­teri – qarsy kúresetin memleket aýma­ǵyn­daǵy jaǵdaıdy turaqsyzdandyrý úshin áskerı kúshti (onyń ishinde qarsy turǵan taraptyń aýmaǵyndaǵy arnaıy operasııalar, jekemenshik áskerı, kúzet kompanııalarynyń kúshterin), áskerı emes quraldardy keshendi qoldaný, sondaı-aq basqa memleketterdiń, terrorıstik, ekstremıstik uıymdar men separatıstik qoz­ǵalystardyń áleýetin paıdalaný ar­qyly áskerı-saıası jáne áskerı-stra­te­gııa­lyq maqsattarǵa qol jetkizý tá­sil­deri» dep ashyq sıpattalǵan. Qańtar oqı­ǵa­lary elimizde osy gıbrıdti tásilder qol­danylǵanyn kórsetti. Sonymen qatar Qarýly Kúshterden bastap, ishki saıasatqa jaýapty mekemelerge deıin qapy qalǵanyn kórdik. Iаǵnı «uıqydaǵy uıashyqtardy» nazardan shyǵaryp alǵanymyz belgili boldy. Odan bólek kúshtik qurylymdardyń arasynda úılesimniń bolmaýy, barlaý qyzmetiniń tym nashar jumys istegeni baıqaldy. Sondyqtan qorǵanysqa armııa jalǵyz ózi jaýapty emes. Biraq kásibı armııa – qorǵanystyń eń basty quramdas bóliginiń biri. Onda da is júzinde kásibı bolsa ǵana alańsyz uıyqtaýǵa bolady. Eń bastysy, kásibı ásker jasaqtaý barysynda adam ómiriniń eń qymbat qazyna ekeni eskerilýi tıis. Ár sarbazdyń ómirin saqtandyrý, jaralansa, mert bolsa, naqty bel­gilengen ótemaqy tóleý, armııaǵa jum­sa­latyn qarjyǵa parlamenttik baqylaýdy kú­sheıtý tárizdi qosymsha sharalar da áskerdiń kásibıligin arttyrýǵa septigin tıgi­zedi. Kásibı armııa jasaqtaý – keshendi is. Ázirge bizde kásibı armııa qurý jolynda táýir qadamdar bar. Biraq áli de olqy tustary kóp.

Abaı TASBOLATOV:

– Bul suraqqa jaýap bermes buryn eń birinshi «kásibı armııa» degen sózdiń maǵynasyn túsinip alǵanymyz jón. О́ıtkeni qarapaıym halyqtyń deni kásibı jáne jaı áskerdiń ara-jigin ajy­­rata bermeıdi. Qazaqstan áskeri kásibı armııa qataryna kiredi. Sebebi ás­ker qu­ra­myndaǵy ofıserler men gene­ral­dar­dyń barlyǵy kásibı mamandar. Odan keıin kelisimshart boıynsha jumys isteıtin serjanttar, qatardaǵy jaýyngerler de ká­sibı. Al bir jyldyq áskerı boryshyn óteýge kelgender kásibı áskerıler emes. Olar elimizdegi áskerdiń 25 paıyzyn quraıdy. Bul kórsetkish jyl saıyn kóbeıip kele jatyr. Máselen, jyl saıyn áskerge shaqyrýdy keıinge qaldyrýǵa nemese odan bosatylýǵa negizderi joq 18-27 jasqa deıingi Qazaqstan azamattary merzimdi áskerı qyzmetke shaqyrylady. Áskerı mindetin óteýge kelgenderdi biz bir jyl boıy áskerı tártipke, tehnıkanyń tilin túsinip, qarý-jaraqty qoldaný daǵdysyna daıyndaımyz. Bir jyldan keıin olardyń barlyǵy zapasqa ketedi. Al eger ásker qatarynda qalyp, ári qaraı qyzmetin jalǵastyrǵysy kelse, arnaıy áskerı bilimin jetildirý arqyly olar da kásibı armııanyń quramyn tolyqtyra alady. Al kásibı áskerdiń eń basty sharty bilikti ári bilimdi kadrmen jasaqtalýymen aıqyndalady.

Dáýlet SALHANOV:

– Kásibı armııa qurýdyń alǵysharty – Otandy, el qorǵaýdy jan-tánińmen súıý. Batyr Baýkeń aıtqandaı, rýhy myqty jaýyngerdi eshqandaı jaý ala almaıdy. Sondyqtan jastar tárbıesinde eń aldymen otansúıgishtik tárbıesi, elimizdi, jerimizdi ǵasyrlar boıy qorǵaǵan batyr-babalarymyzdyń jaýyngerlik dástúri jalǵasyn tabýǵa tıis. Kásibı armııa degende qazirgi zamanǵa saı tehnıkalyq jaraqtandyrylǵan áskerı quramalar men bólimderdi aıtamyz. Keıingi jyldarda jekelegen memleketter arasynda bolyp jatqan áskerı qaqtyǵystar buryn myqty dep sanalyp kelgen ózdiginen júretin aýyr tehnıkalar men artıllerııanyń eskire bastaǵanyn kórsetip otyr. Soǵys órti tutanǵan aımaqtarda dybystan jyldam ushatyn shabýylshy ushaqtar men arnaıy maqsattaǵy jasaq quramyn jetkizetin tikushaqtar joıqyn kúshke ıe bola bastady. Budan basqa alys-jaqyn, orta qashyqtarǵa arnalǵan zymyrandar kesheniniń orny bir bólek. Endi osy tehnıkalyq kúshterge utqyr qımyldaıtyn áýe desanttary men arnaıy maqsattaǵy jasaqtardy qossaq, kásibı armııa degenimiz osy. Taǵy bir aıta ketetin nárse, qorǵanys salasy da jyl saıyn jańartýdy, jańǵyrtýdy, jańa qarý túrlerin oılap tabýdy qajet etedi. Máselen, Túrkııa eliniń «Baıraqtary» áýeden shabýyl jasaıtyn óte yńǵaıly, óte joıqyn qarý túri ekenin dáleldep úlgerdi. Sondyqtan osyndaı kúshti qarýlarmen jaraqtanǵan kásibı armııa elimizdiń qorǵanysyn barynsha qorǵaı alady.

– Ásker sanyn arttyrý osy sala­da­ǵy qordalanǵan máseleni sheshe ala ma?

Rýslanbek BEKJIGITOV:

– Jalpy, áskerlerdiń quramy áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý tapsyrmalaryn sheshý úshin «qajettilik pen jet­kiliktilik» prınsıpiniń negizinde anyq­talady. Sonymen birge bul jerde memlekettiń qaterleri men memlekettiń ekonomıkalyq múmkindikterin de eskerý kerek. Taǵy bir negiz jańa qarý-jaraq pen tehnıkany qabyldaý bolyp tabylady. Qarýly Kúshterdi damytý josparly áskerı-saıası jaǵdaıdyń boljamdary, zamanaýı áskerı jaǵdaılar sıpatynyń ózgerýi, qarýly kúres júrgizýdiń nysandary men ádisteri eskerile otyryp qalyp­tas­tyrylady.

Osy tapsyrmalardy sheshý úshin Prezıdent Jarlyǵymen Qarýly Kúshter­diń, basqa da áskerler men áskerı qu­ra­lymdardyń qurylysy men damý tu­jyrymdamasy, armııany qaıta jaraq­tan­dyrý jospary ázirlendi. Atalǵan qujat­tardyń sheńberinde Qarýly Kúsh­terdiń qurylymy men quramyn jetil­dirý, áskerlerdiń jaýyngerlik múm­kin­dik­terin arttyrý, áskerlerdi zamanaýı qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıka­men birtindep qaıta jaraqtandyrý qa­ras­ty­rylǵan.

Osyǵan baılanysty Qorǵanys mı­nıs­tr­­liginde qajetti qosymsha shtat­tyq san men qarjylandyrýdy anyqtaý boıynsha jumystar júrgizilýde. О́zderińizge málim, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń Jarlyǵymen Arnaıy operasııalar kúshteri quryldy. Ony oryndaý maqsatynda jańa ásker teginiń uıymdyq-shtattyq qurylymy daıyndaldy, jaýyngerlik bólimshelerdiń quramy anyqtaldy.

Amangeldi QURMET:

– Ásker sanyn arttyrý qorǵanys salasyndaǵy máselelerdi sheshpeıdi, kerisinshe órshitip jiberedi. О́ıtkeni sarbaz sany kóbeıgen saıyn Qarýly Kúshterdi ustaýǵa, jaraqtandyrýǵa, jat­tyq­tyrýǵa ketetin qarjy da molaıady. Bul óz kezeginde qoǵamnyń ózge de salalaryna baǵyttalýǵa tıis qarjy kólemin kemitedi. Jaýyngeri kóp armııa quramyz dep júrgende qoǵamda narazy kóńil kúıdegi toptar men radıkaldy kúshter kóbeıýi múmkin. Qorǵanys salasyndaǵy basty másele jemqorlyqpen baılanysty. Áskerılerdiń armııany jabyq qurylym retinde ustaýy, qoǵamdyq baqylaýǵa jol bermeýi túrli zańsyzdyqqa jol asha­dy. Al jemqorlyq, sybaılastyq júr­gen jerde durys baqylaý bolmaıdy. Má­selen, táýelsizdik alǵannan bergi 30 jyl ishinde eldegi oq-dári arsenaldary men qoımalary áli tolyq ınventarızasııa­­­­dan ótken joq. Bilýimshe, zamanaýı úlgi­de birde-bir áskerı qoıma salynǵan joq. Tehnıkalardyń eskirgeni, sarbazdar da­ıyn­dyǵynyń kóńildegideı bolmaýy, tipti KSRO kezinen kele jatqan uǵym­dar­dyń óz­germeýi tárizdi máseleler qorǵanys sa­la­­syna keshendi reforma qajet ekenin kórsetip tur. Biraq mundaı reforma ásker sanyn ulǵaıtýmen nemese azaıtýmen ǵana ólshenbeıdi. Reforma jemqorlyqqa qarsy ymyrasyz kúres pen Qazaqstan jaǵdaıyna ne­gizdelgen áskerı ǵylymdy damytý, za­ma­naýı tehnologııaǵa umtylysqa ne­giz­del­geni jón.

Abaı TASBOLATOV:

– Ásker sanyn kóbeıtýdiń qajeti joq. Qańtar oqıǵalarynan keıin bul suraqtyń ótkir qoıyla bastaǵanyn túsinemin. Biraq óz basym armııa qataryn kóbeıtýdi quptamaımyn. Sebebi qazirgi tańda bizde polısııa men UQK-niń jeke quramyn sanamaǵanda Qarýly Kúshter, Shekara qyzmeti, Ulttyq ulan, Memlekettik kúzet qyzmetinde 150 myńdaı sarbaz bar. Buǵan zapastaǵy ofıserlerdi qosyńyz. Odan ári bul sandy kóbeıte berýdiń dál qazir eshqandaı sebebi joq.

Dáýlet SALHANOV:

– Ásker sanyn arttyrý osy salada­ǵy qordalanǵan máseleni sheshedi dep oıla­maımyn. Ásker sanyn emes, joǵaryda aıt­qandaı qarý-jaraq pen ásker tehnı­ka­synyń jańa túrlerin kóbeıtý utymdy. Buryn tutas polk, batalon sheshetin soǵys máselesin qazir tez qımyldaıtyn sha­ǵyn toptaǵy barlaý jáne arnaıy maq­sat­taǵy jasaqtar sheshe alatyn boldy. Halyq sany az elderdiń ózi jańa qorǵanys qarý túrleriniń arqasynda ózderin ózderi qorǵaı alatyn dárejege jetti.

– Qazaqstannyń qorǵanys salasy zamanaýı qarý-jaraqtarmen, áskerı tehnıkamen qanshalyqty qamtamasyz etilgen?

Rýslanbek BEKJIGITOV:

– Qarýly Kúshterdi zamanaýı qarý-ja­raqpen jáne áskerı tehnıkamen jab­dyqtaý, sondaı-aq memlekettiń áskerı áleýetin jetildirý Joǵarǵy Bas qolbas­shy­nyń udaıy baqylaýynda. Memleket basshysy 2022 jylǵy 19 qańtar kúngi sóılegen sózinde geosaıası jaǵdaıdy jáne óńirlik deńgeıdegi qaýip-qaterlerdi eskere otyryp, Qarýly Kúshterdiń jaýyngerlik qabiletin túbegeıli arttyrýdy talap etti. Ol, sondaı-aq, áskerı-kóliktik avıa­sııa parkin tolyqtyrý qajettigin de basa aıtty. 2022 jylǵa arnalǵan qarý-ja­raq pen áskerı tehnıkany satyp alý jos­pa­ryn qaıta qaraýdy tapsyrdy. Qor­ǵanys mınıstrliginde Qazaqstan armııa­syn zamanaýı, joǵary tehnologııalyq qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jabdyqtaý jumystary turaqty negizde júrgizilip keledi. Bul – Qarýly Kúshterdiń aldynda turǵan basym mindetterdiń biri. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý aıasynda áskerı vedomstvo otandyq qorǵanys-ónerkásip keshenimen ózara yqpaldasa otyryp, áskerdi tehnıkalyq turǵydan qaıta jaraqtaý sharalaryn qa­byldap jatyr. Búginde otandyq ká­siporyn­darda óndirilgen «Arlan» bron­dalǵan dóńgelekti mashınalary, zy­my­ran-artıllerııalyq korablderi, «Nur» radıolokasııalyq stansalary ja­ýyn­­gerlik kezekshilikti laıyqty atqa­ryp keledi. Bul tizimdi jańa úlgidegi baılanys quraldarymen, optıkalyq kóz­deýish­ter­men, avtomobıldik tehnıkalarmen de tolyqtyrýǵa bolady. Munan ózge osy otan­dyq qorǵanys ónerkásibi keshenine qarasty kásiporyndarda qarý-jaraq pen áskerı tehnıkalardy kúrdeli jóndeý men jańǵyrtýdan ótkizý múmkindigi bar. Bul rette memlekettik qorǵanystyq tapsyrys sheńberinde alys-jaqyn shetelderden sońǵy qarýly qaqtyǵystarda ózin jaqsy qyrynan kórsetken qarý-jaraq pen áskerı tehnıka úlgileri satyp alynýda.

Edil ORAZOV:

– Jaýyngerlik is-qımyldardyń ny­sandary men ádisteri kúnnen-kúnge qarqyndy damyp keledi. Osyǵan oraı áskerdi qazirgi zamanǵy qarý-jaraq, áskerı tehnıkamen jabdyqtaýdyń mańyzy óte zor. Memleketimiz óz bıýdjetiniń múm­kin­dikteri negizinde bul maqsattarǵa qo­maqty qarajat bólip keledi. Jalpy, kez kelgen el, tipti eń damyǵan elder de ás­kerge bólingen qarjy óziniń qorǵanys qabiletin qamtamasyz etý úshin jetkilikti dep aıta almaıdy. Sol sebepti de bul suraqqa naqty jaýap berý óte qıyn. О́ıtkeni bizdiń Qarýly Kúshterimizdiń qazirgi zamanǵy qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen qanshalyqty qam­ta­masyz etilgenin anyqtaý qıyn. Bul tusta qarýlandyrýǵa qabyldaý úshin josparlanǵan qarý-jaraq pen áskerı teh­nıka úlgileriniń tehnologııalyq ke­le­shegi, olardyń bola­shaq­ta jańǵyrtý múmkindigi týraly, sondaı-aq olardyń armııadaǵy úlgilermen úıle­simdiligi týra­­ly aıtý ózekti bolar edi. О́kinishke qa­raı, buryn bul máselelerde eldiń qor­ǵanys qabiletin tıisti túrde ny­ǵaı­týǵa múmkindik bermeıtin belgili bir qate­likter bolǵanyn da jasyra almaımyz.

Amangeldi QURMET:

– О́z basym Qazaqstan Qarýly Kúsh­te­riniń zamanaýı qural-jabdyqtarmen, tehnıkamen qamtamasyz etilýin ortasha deńgeıde dep baǵalaımyn. Aıtalyq, bizdegi tankter eskirdi. Kóbi 840 attyń kúshi bar T-72B tankteri. Kórshi-qolań 1200 attyń kúshi bar tehnıka qoldanady. Bizdiń tankter 3++ býynynan kiretin bolsa, kóptegen elder kemi 4+ býynyndaǵy tankterdi qoldanady. Atys qarýlarynyń da toza bastaǵany baıqalady. Degenmen optıkalyq jáne baılanys quraldarynyń birshama zamanaýı úlgilerin alǵanymyz ras. Jańa sanalatyn ushaqtarymyz da bar. Biraq tikushaqtarymyz eskirip barady. Qarýly Kúshterdegi eń jańa tehnıka tek áskerı teńiz kúshterinde me dep sanaımyn. О́ıtkeni olar qoldanatyn kemelerdiń basym kópshiligin ózimiz qurastyryp júrmiz. Sonymen qatar eń basty másele qorǵanys salasyn zamanaýı tehnıkamen, qarý-jaraqpen qamtamasyz etýde konseptýaldyq másele bar. Aıtalyq jaıaý ásker qoldanatyn barlaý drondary men shabýyldaýshy drondarǵa endi qol jetkizip jatsaq ta, mını nemese naondrondar bizde joq. Máselen, Batys elderiniń birqatary PD 100 Black Hornet mınıdrondaryn paıdalanady. Áskerler bul qural arqyly ǵımarat ishinde jasyrynǵandardy, tasada otyrǵandardy anyqtaı alady. Alaqandaı ǵana qýystan óte shyǵatyn qural arnaıy kúshterdiń «kózi men qulaǵyna» aınalyp otyr. Qańtardaǵy búlik kezinde armııada da, UQK men IIM arnaıy kúshterinde de mundaı tehnıkanyń joq ekenine kózimiz jetti. Sol sııaqty radıolokasııalyq jáne baılanys quraldaryn jańalaýda da birshama keshigip qalǵan sııaqtymyz. Birer jyl buryn ǵana «Nur» RLS-in aldyq. Áýe shabýylyna qarsy qoldanylatyn zenıttik-zymyran keshenderiniń keıbir túrlerine endi ǵana qol jetkizdik. Oǵan mysal kerek bolsa «Býk» ZZK-ni atar edim. Buryn ol Qazaqstan armııasynda bolmaǵan. Eki jyl buryn ǵana aldyq. Qysqasy qorǵanys salasynyń zamanaýı tehnıkamen qamtamasyz etilý deńgeıine kóńilim tolmaıdy. Eń bastysy sol tehnıkalardy qoldanatyn mamandarymyzdyń daıarlyǵy men derbes sheshim qabyldaý qabiletine kúdigim kóp.

Abaı TASBOLATOV:

– Árıne, kóńilim tolmaıdy. Bul máse­le­ge qatysty suraqtardyń barlyǵy el ekonomıkasyna kelip tireledi. Memle­ket­tik bıýdjetten áskerge bólinetin qarjy óte mardymsyz. Bizde jasyratyny joq, áýe qorǵanysy, desantty shabýyldaýshy áskerdiń tehnıkalaryn jańalaýǵa, zamanaýı quraldarmen jabdyqtaýǵa erekshe kóńil bólinedi. Biraq erekshe aıta keterlik bir nárse bar, ol – elimizde áskerılerdi áleýmettik-materıaldyq turǵydan qoldaý, baspanamen qamtamasyz etý máseleleri oń sheshimin tapqan. Árıne, kósh júre túzeledi. Aldaǵy ýaqytta áskerılerdiń ja­la­qy kólemin kóterýge de mán bergen jón.

Dáýlet SALHANOV:

– Qazaqstannyń qorǵanys salasy zamanaýı qarý-jaraqtarmen, áskerı tehnıkamen tolyq qamtamasyz etilgen dep aıta almaımyn. Jaqynda el Prezıdenti bul máseleniń ózekti ekenin atap kórsetti. Barlaý toptaryn jáne arnaıy maqsattaǵy kásibı jasaqtarmen kóbeıtý kerektigine basa nazar aýdardy.

– Áskerge barý – barshaǵa ortaq mindet. Alaıda bul qasıetti boryshyn óteýden bas tartatyndar kóp. Nege? Áskerge nelikten kóbine aýyl balalary alynady?

Rýslanbek BEKJIGITOV:

– Menińshe, shekarasy shegendelgen, áskerı qýaty eselengen elde «Otandy kim qorǵaıdy?» degen suraq týmaýǵa tıis dep bilemin. Bizdiń jaǵdaıymyzda táýelsiz Qazaqstannyń tynyshtyǵyn qazaq áskeri qas qaqpaı qorǵaıtynyna senim zor. Qarýly Kúshter mindeti – bizge ata-babadan jetken murany kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaý. Bul degenimiz Altaıdan Kaspııge deıingi ulan-ǵaıyr aýmaqty alyp jatqan keń-baıtaq jerimiz. Másele «keıingi urpaqqa ne qaldyramyz?» bolýy kerek sııaqty. Sol sebepti, «Qasıetti boryshyn óteý­den bas tartatyndar nege kóp?» degen suraq týyndamaýy kerek.

Qarýly Kúshterdi, basqa da áskerleri men áskerı quralymdardy jasaqtaýdyń negizgi baǵyttarynyń biri azamattardy merzimdi áskerı qyzmetke shaqyrý ekeni belgili. Osyǵan sáıkes biz eń aldy­men, jas jigitterdi merzimdi qyzmet­ke shaqyrýdyń aldynda úlken ju­mys­tar júrgizemiz. Ásker qataryna sha­qy­ry­lý­shylarmen jáne olardyń ata-analarymen áńgimelesip, adamgershilik, iskerlik qa­sıetteri, densaýlyq jaǵdaıy, dene damýy, bilimi men arnaýly daıar­ly­ǵy, otbasylyq jaǵdaıy týraly máli­metter naqtylanady. Tek, osy jumys­tar­dyń qorytyndysy boıynsha ásker qataryna shaqyrylýshylardy qaı ásker túrine, tegine jiberý týraly shaqyrý komıs­sııa­la­rynyń sheshimi qabyldanady.

Al «áskerge nelikten kóbine aýyl balalary alynady?» degen suraqqa kelsek, 2021 jyly otyz myńnan astam jas merzimdi áskerı qyzmetke shaqyryldy. Onyń ishinde aýyldyń da, qalanyń da balalary jetkilikti. Konstıtýsııamyzda kórsetilgendeı, zań aldynda jurttyń bári birdeı. Eshkimdi tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine bólýge bolmaıdy. Sol sebepti, «merzimdi áskerı qyzmetke kóbine aýyldyń balalary alynady» degen pikir jańsaq dep bilemin. Onyń ústine qazirgi ýrbanızasııa jaǵdaıynda aýyl balalarynan góri qala balalarynyń sany artýda. Sonymen birge Qarýly Kúshter qatarynda merzimdi áskerı qyzmet atqarýǵa degen qyzyǵýshylyqty jáne onyń bedelin arttyrý maqsatynda Qor­ǵa­nys mınıstrligi birqatar usynys da­ıyndaýda. Atap aıtqanda, qoldanys­taǵy zańnamaǵa ózgerister engizý múmkindigin qa­ras­tyryldy. Onyń ishinde kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleý kezinde merzimdi qyz­mettegi áskerı qyzmetshilerdiń otbasy múshelerine (merzimdi áskerı qyzmetti ót­ke­rý kezeńine) qosymsha jeńildikter be­rý, merzimdi áskerı qyzmet ótkerý ke­ze­­ńi­ne kredıtter («kredıttik demalys») bo­­ıynsha tólemderdi keıinge qal­dy­rý, sondaı-aq bilim berý sektorynda da jeńildikter berý kózdelgen. Odan bó­lek, Qarýly Kúsh­terde Prezıdenttiń 2021 jylǵy 1 qyr­kúıektegi Joldaýynda aı­tyl­ǵan ekono­mı­ka­nyń naqty sekto­ryn­da talap etiletin jumysshy mamandyqtaryn merzimdi áske­rı qyzmet kezinde meńgerý jónindegi tap­sy­r­masy da iske asyrylyp jatyr.

Edil ORAZOV:

– Elimizdiń Konstıtýsııasyna sáıkes áskerdegi qyzmet – bul árbir azamattyń qasıetti jáne qurmetti mindeti, al «Áskerı qyz­met jáne áskerı qyzmetshilerdiń már­tebesi týraly» zańǵa sáıkes áskerı qyz­met – azamattardyń Otan aldyndaǵy kons­tı­týsııalyq boryshyn oryndaýymen baı­la­nysty memlekettik qyzmettiń erek­she túri bolyp sanalady. Eń aldymen, «áskerge barýdan bári qashady» degen túsi­nik durys emes ekenin aıtqym keledi. Bul ári shyndyqqa da janasa bermeıdi. Sebebi óz Otanynyń naǵyz patrıottary sanaly túrde, yqylaspen ári úlken qy­zy­ǵýshylyqpen Qarýly Kúshteri qata­ryn­da, basqa da áskerleri men áskerı qu­ra­lym­da­ryn­da qyzmet etýge barady. Al endi «Nege qashady?» degen suraqqa áskerde naqty jaýap joq. Múmkin, bul máselege «Nege bulaı boldy?» degen saýalǵa jaýap izdeý arqyly kelý kerek bolar.

Birinshiden, Odaqtyń kúıreýimen armııada belgili bir haos paıda boldy. Burynǵy KSRO-nyń barlyq respýblı­kasynyń áskerı qyzmetshileri bir mezette ózderiniń tarıhı Otanyna orala bas­tady. Áskerdegi álimjettik, dezer­­­­tır­­lik, áskerı qylmystar jáne basqa da kóptegen jaǵymsyz qubylystyń ele­­mentteri aıqyn kórine bastady. Ota­nyna oralǵan, biraq belgilengen qyzmet merzimin aıaqtamaǵan kóptegen adam áskerı bólimderge oralǵysy kelmedi. Áskerı bólimderdiń komandırleri, áskerı k­o­mıssarıattar qashqyndardy izdes­ti­re bastady, quqyq qorǵaý organdary olardy jaýapkershilikke tarta bas­ta­dy. Eń ókinishtisi, osy qubylystar toly­ǵy­men Qazaqstanda ornalasqan áskerı bólimsheler men bólimderde de kórinis tapty. Táýelsiz Qazaqstannyń armııasy jańa ǵana quryldy, materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý, kazarmalardaǵy turmysty jaılastyrý problemalary jáne jaǵdaıdy jedel túzetýge múmkindik bermeıtin basqa da kóptegen qıyndyq kezdesti. Elimiz­diń Qarýly Kúshterin qurýdyń basta­­­ýyn­da turǵan ofıserler men generaldar jáne sol kezde qyzmet etken sarbazdar sol kezeńdegi barlyq qıyndyqtardy áli de umyta qoıǵan joq. Qorǵanys mı­nıst­rligi, memlekettiń basqa da kúshtik qury­lymdary áskerde qyzmet etý úshin onyń qazirgi jaǵdaıyna jetý úshin kóp jumys isteýge májbúr boldy. Joǵaryda men tizbelep shyqqan qıyndyqtar men kedergilerdiń barlyǵy armııanyń ımıd­ji­ne teris áser qaldyrǵany anyq. Bú­gingi kúnge deıin qalyp qoıǵan armııa týraly teris pikir sol kezdegi standarttar bo­ıynsha jáne eń aldymen, psıhologııalyq tur­ǵydan saqtalyp qalǵany da ras. Mun­daı alyp-qashpa áńgimelerdiń arasynda «áskerde álimjettik dendep ketken», «onda uryp-soǵady», «múgedek bop qaıtasyń», «turmystyq jaǵdaıy joq» degen syńaıly teris pikirler bar. Eger qazirgi jaǵdaıǵa týra qarap, naqty taldaý jasap, obektıvti baǵa berer bolsaq, is júzinde armııadaǵy búgingi jaǵdaı múldem ózgeshe ekenin kórýge bolady. Ras, kemshilik múlde joq emes, bar. Biraq bul birli-jarym kemshilik júıeli túrde jiberiletin qatelikter emes jáne ásker qataryna kelýge úzildi-kesildi bas tartýǵa sebep te bola alamaıdy.

Ekinshi sebep, meniń oıymsha, bul 2000-jyldardyń basynda orta arnaýly oqý oryndary men orta mektepterde bastapqy áskerı daıarlyqty (BÁD) oqytýdy ońtaılandyrý máselelerinde, is júzinde osy daıarlyqqa bólinetin saǵattar sanyn eki ese qysqartqanda jiberilgen eleýli qatelikterde jatyr. Bulaı isteýge múl­de bolmaıtyn edi. Oılanbaı qabyl­dan­ǵan osy sheshimderdiń saldary men yzǵary áli kúnge deıin sezilip turady. Otandy qorǵaıtyn jas urpaqty, bolashaq el qorǵanyn mektep qabyrǵasynan, mektep partasynan bastap daıyndaý kerek. Otan qorǵaý degen qasıetti boryshty balaǵa qarshadaıynan sanasyna sińirip ósirý qajet. Balanyń bul arman-tilegi mektep qabyrǵasynda ótetin túrli is-sharalarda ata-analarynyń aldynda patrıottyq ánder aıtyp, otansúıgishtikke baýlıtyn otty jyrlardy jatqa oqýdan bastap qalyptasa bastaıdy. Bul baǵytta naqty birnárse jasaý eshqashan da kesh emes. Sol sebepti jaǵdaıdy túzetý kerek.

Amangeldi QURMET:

– Áskerden qashatyndar sany tym kóp deı almas edim. Onyń ústine qoǵamda jumysqa ornalasýǵa paıdasy tıetin áskerı bılettiń «bedeli» áli de saqtalǵan. Eger bul turǵydan qarastyrsaq, armııa áleýmettik lıft rólin atqaryp tur. Sol sebepten de bolar, aýyl jastary áskerden bas tarta qoımaıdy. Al qaltasy kóteretin azamattardyń balama túrde áskerı boryshyn óteý múmkindigi bar. Birinshiden, áskerı kafedralarda oqyǵandar bul min­det­ten bosatylady. Ekinshiden, qarjy­sy bar azamattar qysqa merzimdi oqý-jat­tyǵý jıyndaryna qatysý arqyly áskerı mindetten qutyla alady. Degenmen ar­mııadaǵy álimjettik, zańǵa qaıshy áre­ket­­ter áli de joıylmaǵanyn moıyndaýymyz kerek. Keıbir azamattardyń áskerı qyzmetten jaltarýyna osy jaǵdaı áser etýi múmkin. Al óz basym jylyna áskerge shaqyrylatyn myńdaǵan azamattyń ishi­nen 100-200 adam áskerden jaltarǵan bolsa, ony tragedııa sanamas edim. О́ıtkeni jylyna 32-34 myń azamat mindetti áskerı boryshyn óteıdi. Onyń ústine áskerden jaltarǵandarǵa qatysty ár derektiń sebebi bolýy múmkin ekenin eskerý qajet. Bireý aýyldan qalaǵa jumys izdep ketip, sha­­qyrýdy almaýy múmkin. Bireýdiń turaqty tirkeýi ózgerip ketýi ǵajap emes. Al mundaı jaǵdaıda shaqyrýdy almaǵany úshin jigitterdi aıyptaı salý qorǵanys iste­ri departamenti mamandary úshin eń ońaı jumys. Sondyqtan áskerı qyzmetten sanaly túrde bas tartatyndar statıstıkasyna óz basym birden senbeımin ári ár oqıǵany jeke taldaǵan durys.

Abaı TASBOLATOV:

– Men 43 jyldan beri ásker salasynda kele jatyrmyn. Osy ýaqyt ishinde talaı qıyndyqty da, kedergilerdi de ótkerdik. Alaıda kúni keshe búkil elimizdi eseńgiretip ketken qańtar oqıǵasynan soń qarapaıym halyqta «Osy qaıǵyly oqıǵalardan keıin jastar áskerge bara ma?», «Áskerimizdiń abyroıyn saqtap qala alamyz ba?» degen suraqtar ótkir qoıylyp júr. Sondyqtan da bizdiń al­dy­myzda atqarylýǵa tıis aýqymdy ju­mystar tur. Onyń eń basynda halyqqa, sonyń ishinde erteń el tizginin ustar, el qorǵany bolar jastar arasynda túsindirý, nasıhat jumystaryn jandandyrý máseleleri tur. Qazaqstannyń árbir jasy qolyna qarý alyp, táýelsiz elin qorǵaýǵa jasqanbaýy kerek. Árbir jigittiń júreginde «Osy borysh ne úshin qajet?» degen dúdámal suraq týyndamaýy tıis. О́ıtkeni elimizdiń basty zańynda «Qazaqstan Respýblıkasyn qor­ǵaý – onyń árbir azamatynyń qasıetti paryzy jáne mindeti» dep jazylǵan. Jalpy, «qazir áskerge eshkim barmaıdy» dep birjaqty pikir aıtýǵa bolmaıdy. Mysaly áskerge shaqyrylǵan 10 jigittiń ishinde 2-3-ýi ǵana belgili bir se­beptermen qatarǵa qosylmaı qa­la­dy. Arasynda rasymen áskerı boryshyn ótkerýden qashqaqtaıtyndary bar. Biraq olar anaý aıtqandaı kóp emes. Qazirgi jastardyń qıyndyqtan qasha­tyny da jasyryn emes. Astynda kóligi, tu­raqty aılyǵy, áleýmettik jaǵ­daıy jaq­sy jigitter «sándi de ándi ómi­ri­niń» bir jylyn Otan qorǵaýǵa qıǵysy kel­meı­di. Uıqysyn qımaıtyn, sportpen shuǵyldanbaıtyn, jalqaýlyq kejegesin keri tarqan jastarǵa áskerdiń, áskerı bo­ryshtyń qajeti qansha?! Munyń túp-tamyry – otbasyndaǵy tárbıeniń osal­dyǵynda, mektep qabyrǵasynda eńbek­qu­marlyqqa baýlýdyń álsizdiginde, jal­­py qoǵamdaǵy jastar máselesiniń sol­qyl­daq­tyǵynda jatyr.

Qarýly Kúshterdiń eń basty mindeti – elimizdi syrtqy jaýdan qorǵaý. Jastary­myz­dyń áskerı boryshyn óteýden qashýyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Parlament Májilisiniń otyrysynda da ózekti másele retinde kóterdi. Osyǵan oraı qazirgi tańda Qorǵanys mınıstrligi jastardy áskerı qyzmet ótkerýge yntalandyrý, jeńildik jasaý máselelerine erekshe mán berip, arnaıy zań jobasyn daıyndap jatyr. Zań jobasynda áskerı boryshyn ótep kelgen jastarǵa JOO-ǵa túsýge, jumysqa ornalasýǵa jeńildik jasaý máseleleri jan-jaqty talqylanýda.

Dáýlet SALHANOV:

– Áskerge barýdan bas tartatyndar ókinishke qaraı qazir de bar. Degenmen munyń eń basty sebebi Otandy súıý, patrıottyq tárbıege kóńil bólý jaǵynan kemshin ketken tustar bar ekenin kórsetedi. Keıbir teris baǵyttaǵy dinı aǵymdarǵa ilesip júrgender de bar. Munyń bári áskerge barý – er adamnyń mindeti degen azamattyq boryshty umyttyryp barady. Áskerge nege kóbine aýyl balalary alynady degenge kelsek, bul burynnan kele jatqan úrdis. Aýylda ósken balalar sharýaǵa myǵym, qıyndyqqa tózimdi keledi, onyń ústine aýyldaǵy jumyssyzdyqtyń áseri de bar. Jumyssyz adam áskerge barsa, bos júrmeıtinin túsinedi. Bir jaǵynan shyńdalyp, ásker mektebinen ótip qaıtatynyn biledi. Qala balalary kompıýterge úıir, shetelderde oqyp kelýge beıim. Olardyń kóbi orta mektepti bitirgen boıda joǵary oqý oryndaryna túsip jatady. On segiz-on toǵyz jasynda birden áskerge barmaǵan jigit keıin jasyna jas qosylǵan soń áskerden bas tartqysy kelip turady. Onyń ústine áskerdegi keıbir keleńsizdikti ósirip aıtatyndar da barshylyq.

– Áskerı boryshty óteý merzimin 2 jylǵa uzartý kerek degen usynysqa qalaı qaraısyz?

Rýslanbek BEKJIGITOV:

– Qoǵamda merzimdi qyzmettiń ýaqyty týra­ly qaıshylyqty áńgimelerdiń turaq­ty kóte­riletini jasyryn emes. So­nymen­ birge áskerlerdiń jaýyngerlik qa­bi­­let­­ti­ligin tıisti deńgeıde ustap turý­­­­ǵa­, ki­shi áskerı mamandardy daıar­laý­­ǵa­ jáne­ olardy keıinnen tıimdi paı­dalanýǵa ke­tetin memlekettiń shyǵyndary mer­zimdi uzartýdyń oryndy­ly­ǵynyń ne­gizgi krıterııleri bolyp tabyla­ty­nyn da umytpaýymyz kerek. Bul ás­ker­­lerdi jaraqtandyrý úshin jetkizi­letin qarý-jaraq pen áskerı tehnı­ka­nyń kúr­delenýine, áskerı salaǵa aqparattyq teh­no­logııalardyń keńinen engizilýine, áske­rı daıarlanǵan rezervtiń jınaq­tal­ýy­na da baılanysty.

Kez kelgen ıdeıany praktıkalyq tur­ǵyda júzege asyrý úshin oǵan úlken kó­lemdegi daıyndyq jumystary júrgizilýi kerek. Bul bastama vedomstvoaralyq deńgeıde jan-jaqty zerdeleýdi talap etedi jáne Memleket basshysy men Úkimet tarapynan qoldaý tabýǵa tıis. Sondaı-aq mundaı máseleler qoǵamda keńinen talqylaýǵa túsetinin de umytpaǵan jón.

Edil ORAZOV:

– Joq, eki jyldyq áskerı merzimge qaıta oralýdyń qajeti joq! Elimiz úshin bir jyl ońtaıly qyzmet merzimi dep sanaımyn. Birinshiden, Úkimetke bir jyldyq qyzmet merzimine aýysý týraly túpkilikti sheshim qabyldamas buryn, jaýapty ýá­kiletti organdar eksperımenttiń barlyq «oń jáne teris jaqtaryn» muqııat, ǵylymı taldaýmen eseptep berdi. Sheteldik ás­ker­lerdiń tájirıbesi de eskerildi. Sodan keıin ǵana Qazaqstan Qarýly Kúshterinde bir jyldyq qyzmet etý merzimine kóshý júzege asyryldy. Ekinshiden, bul máse­le­de taǵy bireýlerdiń sarbazdardy 1 jylda emes, «úsh aptanyń ishinde» daıyndaýdy usyný múmkindigin eskergen jón. Mine, biz osydan qorqýymyz kerek.

Amangeldi QURMET:

– Áskerı boryshty óteý merzimin 2 jylǵa uzartý jaýynger sanyn kóbeıtýge alyp keledi. Borysh merzimi eki jyl bolǵany úshin jyl saıyn shaqyrylatyn azamattar sanyn azaıta almaımyz. Al ásker sany ósse, shyǵyn da kóbeıedi. Sondyqtan áskerı borysh merzimin 2 jylǵa uzartýdy quptamaımyn. Tek bir jyldyq merzimde sarbazdarǵa ne úıre­ti­letinin, olardyń qansha ret qarýdan oq atatynyn, jattyǵýǵa shyǵatynyn, zamanaýı tehnıkalardy qoldaryna us­tap kóretinin anyqtaý kerek. Keıde bir jyl boıy birde-bir ret oq atpastan úıine qaıtatyndar bolady. Menińshe bul jaǵdaı ár komandırdiń derbes sheshim qa­byldaýǵa táýekel ete bermeıtinin kór­setedi. Bálkim revızııa jasalsa oq-dá­ri­ni shyǵyndady degen aıyp taǵylmas úshin jattyǵýlarǵa qatysty buıryqty tek joǵarydan kútetin shyǵar. Sóıtip, buıryq túspegeni úshin durys jattyǵý jasatpaýy da ǵajap emes.

Dáýlet SALHANOV:

– Áskerı boryshty óteý merzimi bu­ryn­ǵydaı eki jyl bolýy kerek. Otan­dy qorǵaý, áskerı boryshty eki jyl­dyq merzimmen atqarý kámeletke tolǵan jastardyń mindeti retinde zańdy qujat­tar­men bekitilýge tıis. Qazirgideı bir jyl­dyń ishinde jas sarbaz áskerı ómirdi, áskerı qarý-jaraqty tez meńgerip kete almaıdy. Eki jyldyq sarbazdyq merzim bul ómirdiń ózinde, áskerı oqý-jattyǵýlardyń barysynda dáleldengen nárse.

Abaı TASBOLATOV:

– Áskerı boryshty óteý merzimin 2 jylǵa uzartý kerek degen máseleni tal­qy­la­ǵanda asyǵystyqqa barýdyń qa­jeti joq. Jalpy, bul usynysqa tere­ńi­nen qaraý kerek. Sebebi álem elde­riniń kóbi 1 jyldyq áskerı merzimdi tańdap otyr. Máselen, Qytaıdyń ózi 1 jarym jyldy tańdap aldy. Reseıde – 1 jyl. Kásibı ásker qurýdaǵy basty sharttardyń biri de osy – merzimi. Qatardaǵy jaýyngerge áskerı ómirdiń negizgi talaptaryn túsindirip, bas­ty tártibin – táýliktik jasaq pen sabaq oqytýǵa bir jyl ýaqyt jetkilikti. Al eki jyldyq áskerı merzim bir shetinen memleketke de aýyrtpalyq túsiredi, ekinshi jaǵynan kadr daıyndaý úderisin tejeıdi. Árıne, komandır retinde bizge 1,5 jyl óte yńǵaıly bolar edi. Sebebi ásker qataryna qosylǵan jasty naǵyz sarbaz, tolyq jaýynger retinde daıarlyqtan ótkizip bolǵanda onyń ketetin ýaqyty keledi de, áskerı qurylym qataryn basqa jastar kelip tolyqtyryp jatady. Mundaıda ásirese ofıserlerdiń dińkesi qurıdy. Áskerı ortaǵa úırenip, jaýyngerlik daǵ­dylarǵa beıimdelgen kásibı jaýynger, myqty sarbazy naǵyz der shaǵynda ketip qalady. Biraq eki jyldyq áskerı merzimniń taǵy bir máselesi bar. Ol – áskerdegi álimjettik.

Jalpy, ásker qataryna qosylǵan sarbazdy tolyq jaýyngerlik daıarlyqtan ótkizý úshin bir jyl jetkilikti. Memleket basshysy, Joǵarǵy Bas qolbasshymyz Q.Toqaev halyqqa Joldaýynda jastarǵa mamandyq alýdyń taǵy bir múmkindigi armııada berilýi qajet ekenin aıtqan bolatyn. Osyǵan oraı qazirgi tańda Qorǵanys mınıstrligi merzimdi áskerı qyzmettegi sarbazdardyń 41 mamandyqtyń 32-sin ıgerý máselesin pysyqtap jatyr.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Baný ÁDILJAN,

«Egemen Qazaqstan»