Batysqazaqstandyq Alashtanýshy Dámetken Súleımenovanyń jazýyna qaraǵanda, Shahzada apamyz 1903 jyly qazirgi Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýdanynda týǵan. Ákesi Aron – Ábilqaıyr hannyń shóberesi Qarataı sultannyń balasy. Iаǵnı bul adam – belgili qoǵam qaıratkeri, zańger, patshalyq Reseıdiń Dýma depýtaty bolǵan Baqytjan Qarataevtyń týǵan inisi. Al Shahzada apamyzdyń jary – Alash arysy Teljan Shonanov bolsa, anasy qazaq qyzdary arasynan shyqqan alǵashqy aǵartýshy-ustaz Jáńgir hannyń nemeresi Husnı-Jamal Nuralyhanova. Jýrnalıst Baıan Sarsenbınanyń paıymy boıynsha, qazaqtyń qaıratker qyzdary Alma Orazbaeva, Rázııa Meńdeshova, Ámına Mámetovalar (Mánshúk Mámetovanyń anasy) osy Husnı-Jamal apamyzdyń shákirtteri eken.
Bul jerde aıtyp óterlik oqıǵa – 2001 jyly Aqtóbe oblysy Mártók aýdanynda Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptar orkestrin alǵashqy uıymdastyrýshylardyń biri Qambar Medetovtiń 100 jyldyq mereıtoıy atap ótildi. Osy sharaǵa Almatyda turatyn Qambar atamyzdyń týǵan inisi Tasbolattyń jary jasy toqsannan asqan Aısulý Sultanǵalıevany shaqyrdyq. Osy kisi jazyqsyz atylǵan Shahzada apamyzdyń jaqyn sińilisi eken.
Aısulý apamyzdyń aıtýyna qaraǵanda, apasy Shahzada bilimdi, qaısar adam bolypty. Keńes ókimeti ornaǵan jyldary Mártók aýdandyq sotta is júrgizýshi bolyp qyzmet atqarypty. 1920-1930 jyldary Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń dárigerlik fakýltetinde, odan keıin Almaty medısınalyq ınstıtýtynda oqyp júrip «qanaýshy taptyń tuqymy» degen jeleýmen oqýyn jalǵastyra almapty. 1933 jyly Alash qaıratkeri, aǵartýshy, ǵalym, saıası qýǵyn-súrgin qurbany Teljan Shonanovqa turmysqa shyqqan. Bularda bala bolmaǵandyqtan Jaqyp esimdi uldy baýyryna salǵan kórinedi. Soǵystan keıin Jaqyp Shonanov Reseıge ketken. Sol kúıi habarsyz. Sóıtip 1936 jyly Shahzada apamyz QazMÝ-dyń bıologııa fakýltetine oqýǵa túskenimen, ony aıaqtaı almapty. О́ıtkeni jary Teljan Shonanov 1937 jylǵy 19 shildede «halyq jaýy» degen jalamen tutqyndalady. Artynsha ózi qamaýǵa alynyp, 1938 jyly 9 naýryz kúni atylǵan eken.
Osy oraıda aıta keterlik taǵy bir derek 2009 jyly oblystyq «Aqtóbe» gazetine zertteýshi Ábýǵalı Jaldybaevtyń «Teljan men Shahzada» atty jazbasy jarııalandy. Osy maqalada qýǵyn-súrgin jyldary halyq jaýlaryn atqan adamnyń aýzynan jazyp alynǵan derek bar. Kisi atýshynyń aıtýynsha, «halyq jaýlaryn» tún ishinde NKVD ǵımaratynyń tereń qazylǵan jertólelerine aparyp, sol jerde atqan. Odan keıin ólikterdi jabyq áskerı mashınalarǵa tıep, qala mańyndaǵy Áli aýylyna aparyp kómgen. Aýyl turǵyndaryn «asa qaýipti indetten ólgen jylqylar kómilip jatyr jolamańdar» dep qorqytyp qoıǵan. «О́lik tıegen mashınany shuńqyrǵa tirep múrdelerdi laqtyra bastaǵanda, kenetten olardyń biri tirilip, aıdalaǵa qasha jóneldi. Bul áıel adam edi. Jendetterdiń biri ony sol arada atyp qulatty» depti jendet.
Al joǵarydaǵy maqala avtory bolsa, osy qashqan adam Shahzada Shonanova dep joramaldapty. О́ıtkeni Almaty túrmesinde bul kisiden basqa atylǵan áıel zaty bolmaǵan deıdi. Bul ras bolsa, qazaqtyń qaısar qyzy ómiriniń sońǵy sátine deıin kúresken kórinedi.
Jaqsat QARLYǴAShOV,
ólketanýshy
