JAÝAPKERShILIK JÚGI

Búgin Almatyda Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyǵy aıasyndaǵy úlken halyqaralyq sharalardyń biri – Transazııalyq parlamenttik forým óz jumysyn bastaıdy. Bul aıtýly sharaǵa EQYU-ǵa múshe elderdiń bárinen delegasııalar kelip otyr. Kún tártibi boıynsha búgingi kúnniń halyqaralyq deńgeıdegi asa mańyzdy máseleleri týraly sóz qozǵalady dep kútilýde. Onyń ishinde Uıymnyń “parlamenttik ólshemin” qamtamasyz etetin jáıtter talqylanady dep josparlanǵan. Al tómende EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń qurylý sebepteri men maqsattary jáne qarastyratyn taqyryptary jaıynda túsinik beretin maqala nazarǵa usynylyp otyr. Transazııalyq parlamenttik forým Parlamenttik Assambleıanyń asa mańyzdy qurylymdarynyń biri bolyp tabylatynyn da nazarǵa sala ketkenniń artyqtyǵy joq dep bilemiz. EQYU PARLAMENTTIK ASSAMBLEIаSYNYŃ QYZMETI MEN MINDETTERI TÝRALY EQYU Parlamenttik Assambleıasy 1991 jyly EQYU elderi parlamentteri basshy­larynyń Madrıdtegi kezdesýinde quryldy. Assambleıa Uıymǵa qatysýshy (56 el) memleketterdiń 320 parlamentshisi kiretin EQYU ınstıtýttarynyń biri bolyp tabylady. Oryndar bekitilgen kórsetkish boıynsha bólinedi, oǵan sáıkes AQSh-ta 17 oryn, Re­seı­de 15 oryn, Ulybrıtanııa, Germanııa, Italııa, Fransııada 13 orynnan, odan keıin­giler eki orynǵa azaıa beredi. Qazaqstannyń 6 orny bar. Odan basqa Eýropa Keńesiniń Parlamenttik Assambleıasy, Batyseýropa Odaǵynyń Assam­bleıasy, NATO Parlamenttik Assambleıasy, Parlamentaralyq Odaq, Eýropalyq Par­la­ment, TMD Parlamentaralyq Assambleıasy, Qarateńiz ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń Parlamenttik Assambleıasy men Soltústik Keńestiń EQYU Parlamenttik Assambleıasynda baıqaýshy mártebesi bar. Assambleıa jumysyna Jerorta teńizi elderi – Aljır, Egıpet, Iz­raıl, Iordanııa, Marokko jáne Týnıs par­la­mentteriniń, sondaı-aq EQYU-men Yn­tymaqtastyq jónindegi áriptes bolyp taby­latyn memleketter – Aýǵanstan, Ońtústik Koreıa, Mońǵolııa, Taıland jáne Japonııa par­lamentteriniń ókilderi de baıqaýshy retinde qatysady. EQYU-nyń “parlamenttik ólshemin” qam­tamasyz ete otyryp, Assambleıa parlamenttik ınstıtýttardyń problemalardy talqylaý jáne qararlar men usynystar qabyldaý arqyly Uıym qyzmetine qatysýǵa járdemdesedi, EQYU keńistiginde demokratııany ilgeriletýde parlamentaralyq únqatysýdy júzege asyrady. Uıym aıasyndaǵy mindettemelerdi qatysýshy memleketterdiń oryndaýyna Assambleıa baǵalaý júrgizedi, qaqtyǵystardy eskertý jáne retteý tetikterin ázirleıdi jáne engizedi, demo­kra­tııalyq ınstıtýttardy nyǵaıtýǵa járdemdesedi. Turaqty komıtet, Bıýro jáne úsh jalpy komıtet Assambleıanyń negizgi organdary bo­lyp tabylady. Bıýro, jalpy komıtetterdiń oty­rystary men Assambleıanyń jalpy oty­rys­tarynda sheshim kópshilik daýyspen qabyldanady. Atap aıtqanda, 2010 jylǵy sáýirde EQYU PA-nyń Qyrǵyzstan jónindegi arnaıy ókili bolyp Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty Ádil Ahmetov taǵaıyn­daldy. EQYU PA-nyń úsh Jalpy komıteti Hel­sınkı Qorytyndy aktisiniń negizgi úsh “qor­jynyna” sáıkes qurylady: Saıası máseleler men qaýipsizdik jónindegi Jalpy komıtet (birinshi komıtet); Ekonomıkalyq máseleler, ǵylym, tehnologııa jáne qorshaǵan orta jó­nindegi Jalpy komıtet (ekinshi komıtet) jáne Demokratııa, adam quqyǵy jáne gýmanıtarlyq máseleler jónindegi Jalpy komıtet (úshinshi komıtet). EQYU PA jyl saıynǵy sessııalary aýysý negizinde EQYU-ǵa qatysýshy memleketterdiń birinde shildeniń alǵashqy onkúndiginde 5 kúnge deıingi merzimde ótedi. Qysqy otyrystar jyl saıyn aqpanda Vena qalasynda (Aýstrııa) bolady. Qyrkúıek-qazanda Assambleıa Kúzgi otyrysqa jınalady. Jyl saıynǵy sessııanyń jalpy otyrys­tarynda Qorytyndy deklarasııa men qarar qa­byldanady, sondaı-aq Assambleıanyń laýazym­dy adamdary saılanady. PA sheshimi kópshilik daýyspen qabyldanady. Qorytyndy dekla­rasııada EQYU aıasynda qabyldanǵan naqty mindettemelerdi, sondaı-aq EQYU uıymdyq qurylymyn nyǵaıtý jónindegi usynystardy oryndaýǵa qatysýshy memleketter shaqy­rylady. Jyl saıynǵy kelesi sessııa 2010 jylǵy 6-10 shildede Oslo qalasynda bolady. QAZAQSTAN PARLAMENTINIŃ EQYU PARLAMENTTIK ASSAMBLEIаSYMEN YNTYMAQTASTYǴY TÝRALY Qazaqstan Parlamentiniń Parlamenttik Assambleıamen yntymaqtastyǵy qazaqstan­dyq parlamentshilerdiń Assambleıa múshele­rimen syndarly únqatysýy negizinde damyp keledi. Qazaqstan Parlamentiniń delegasııasy jyl saıynǵy sessııalarǵa, kúzgi jáne qysqy oty­rystarǵa, sondaı-aq Assambleıanyń konferen­sııalary men semınarlaryna júıeli túrde qatysyp keledi. EQYU Parlamenttik Assambleıasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy delegasııasynyń quramynda qazirgi kezde Parlament Senatynyń Tóraǵasy Q.-J.Toqaev (delegasııa basshysy), Senat depýtattary Q.Sultanov, Á.Ahmetov, B.Dosmanbetov, sondaı-aq Májilis depýtattary E.Ápsálıamov, S.Bychkova, Á.Jolshybekov jáne T.Qosmambetov bar. Parlamenttik dıplomatııanyń mańyzdy baǵyty depýtattardyń saılaýdy baıqaý jónindegi mıssııaǵa qatysýy bolyp tabylady. EQYU Parlamenttik Assambleıasy Qazaq­stan Parlamentine depýtattar saılaýlaryn (1994 jylǵy naýryz, 1995 jylǵy jeltoqsan, 1999 jylǵy qazan, 2004 jylǵy qyrkúıek, 2007 jylǵy tamyz), sondaı-aq 2005 jylǵy jel­toqsanda prezıdent saılaýyn baıqaý mıs­sııasyna qatysty. О́z kezeginde qazaqstandyq parlamentshiler 2007-2010 jyldarda EQYU Parlamenttik Assam­bleıasynyń quramynda Albanııa, Arme­nııa, Belarýs, Grýzııa, burynǵy Iýgoslavııanyń Makedonııa Respýblıkasynda, Moldavııada, Reseıde, Serbııa, Ýkraına, sondaı-aq Ázirbaıjan, Reseı, AQSh jáne Ýkraınadaǵy prezıdent saılaýlaryna qatysty. 2003 jylǵy 7-9 maýsymda Almatyda 250 delegat qatysqan EQYU Parlamenttik Assam­bleıasynyń Transazııalyq parlamenttik forýmy boldy. Qazaqstan men Assambleıa arasyndaǵy qa­rym-qatynastardaǵy iri oqıǵa 2008 jylǵy 29 maýsym men 3 shilde aralyǵynda Astana qa­lasynda EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń jyl saıynǵy 17 sessııasynyń ótkizilýi boldy. Jıyn jumysyna Eýropa, Azııa jáne Ame­rıkanyń elýden astam elderinen, halyqaralyq jáne parlamentaralyq uıymdardyń 600-ge jýyq delegattary qatysty. Jalpy otyrys barysynda EQYU Is ba­syndaǵy tóraǵasy – Fınlıandııanyń Syrtqy ister mınıstri A.Stýbb, EQYU Bas hatshysy M.P. de Brıshambo, EQYU PA genderlik máseleler jónindegi Arnaıy ókili T.Tıngsgard, EQYU ulttyq azshylyq jónindegi Joǵarǵy komıssary K.Vollebek sóz sóıledi. Qorytyndy jalpy otyrysta EQYU aıasyn­daǵy saıası jáne qaýipsizdiktegi aıqyn­dyq, ekonomıka, ǵylym, tehnologııa jáne qorshaǵan orta, demokratııa, adam quqyǵy jáne gýmanıtarlyq saladaǵy, EQYU-ny odan ári reformalaý, Uıym jumysyna parlament­shi­lerdiń qatysýyn ulǵaıtýǵa qatysty taraýlary bar Astana deklarasııasy qabyldandy. Jıyn aıasynda EQYU PA Tóraǵasy I.Lennmarkerdiń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevpen jáne Parlament Senatynyń Tóraǵasy Q-J.Toqaevpen kezdesýleri boldy. 17 sessııanyń qorytyndylary boıynsha Aýstrııa, Danııa jáne Ýkraına ókilderimen qatar Senat Tóraǵasy Q.-J.Toqaev 2011 jylǵa deıin EQYU PA Vıse-prezıdenti bolyp saılandy. EQYU basshylyǵy men sessııaǵa qatysýshylardyń pikirinshe, Qazaqstannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etýimen qatar Ortalyq Azııada alǵash ret Parlamenttik Assambleıanyń sessııasyn ótkizýi EQYU-nyń aımaqtaǵy parlamentaralyq únqatysýyn odan ári keńeıtýge járdemdesetin mańyzdy tarıhı oqıǵa bolyp otyr. Eýropalyq memleketterdiń, AQSh pen Kana­danyń depýtattary Prezıdent N.Nazar­baevtyń forýmǵa qatysýy men onyń ashy­lýyn­daǵy mańyzdy baıandamasyn erekshe atap óte kelip, Assambleıanyń jyl saıynǵy sessııa­synyń Astanada uıymdastyrylý deńgeıine joǵary baǵa berdi.