Balalar semizdigi barshamyzdy alańdatýǵa tıis

2020 jyly QDSUO Densaý­lyq saqtaý mınıstrliginiń, Dú­nıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń jáne BUU Balalar qorynyń qoldaýymen basta­ýysh synyp balalary arasynda mýltısentrlik zertteý-DDU (COSI, Childhood Obesity Surveillance Initiative) ádisnamasy boıynsha balalardyń semizdigine epıdemıologııalyq qadaǵalaý júrgizdi. Osy zertteýdiń nátıje­leri balalyq shaqtaǵy semizdikke epıdemıologııalyq monıtorıng júrgizý, 6-9 jas aralyǵyndaǵy balalar arasynda artyq salmaq pen semizdiktiń taralýyn baǵalaý, ony qalyptastyrý faktorlary jáne «Deni saý ult» ulttyq jobasy aıasynda semizdiktiń aldyn alý sharalarynyń tıimdiligin baǵalaý júıesiniń negizi bolyp sanalady. Atalǵan zertteýler COSI boıynsha halyqaralyq esepke kiredi jáne Qazaqstanda artyq salmaq pen semizdiktiń taralýyna COSI jobasyna qa­ty­sý­shy basqa eldermen salystyrmaly taldaý júrgizýge múmkindik beredi.

Is-shara el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jarııalaǵan Qa­zaqstandaǵy Balalar jyly jáne 2020 jylǵy balalardyń semizdigi men artyq salmaǵyn, tamaqtanýy men dene belsendiligin epıde­mıologııalyq qadaǵalaý nátıje­ler­in kórsetý maqsatynda 4 naý­ryzda atap ótiletin Dúnıe­jú­zilik semizdikke qarsy kúres kúni aıa­synda ótti. Sonymen qatar mek­tep jasyndaǵy balalar arasyn­da dene salmaǵynyń jáne az qı­myldy ómir saltynyń kó­beıýiniń ósip kele jatqan prob­lemasyna qoǵamnyń nazaryn aýda­rý jáne durys tamaqtaný men qozǵalys belsendiligi sala­syn­daǵy jumystyń negizgi baǵyt­taryn anyqtaý mańyzdy boldy.

Senat depýtaty, medısına ǵy­lymdarynyń doktory Aqmaral Álnazarova, Densaýlyq saq­taý birinshi vıse-mınıstri Marat Shoranov, DDU-nyń Qazaqs­tan­daǵy ókili Karolın Klarınval, IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy ókili Artýr van Dýzen jáne t.b. quttyqtaý sóz sóıledi.

Is-shara barysynda DSM Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ult­tyq ortalyǵy dırektorynyń m.a. Janar Kalmakova «COSI zert­teý nátıjeleri boıynsha bas­­taýysh mektep jasyndaǵy ba­­la­­lardyń tamaqtaný ádetteri, dene belsendiligi týraly negizgi tu­­jyrymdar» prezentasııasyn usy­n­dy.

«Saýaldamaǵa qatysqan mek­tep­terdiń besten birinde qant, tuz nemese maı mólsheri joǵary ónimderdi jarnamalaý nemese marketıng elementteri nemese teńgerimsiz tamaqtanýdyń osy túr­lerin iske asyratyn brend­ter­diń logotıpteri bar. COSI zertteýi ba­lanyń semizdiginiń aldyn alý boıynsha basym sharalardy ázirleý úshin tamaqtaný ádeti, fı­zıkalyq belsendilik, otba­sy­lyq jáne mektep ortasy sııaqty minez-qulyq jáne qorshaǵan orta faktorlary týraly aqparat alýǵa múmkindik beredi», dedi ol.

«Semizdik, onyń ishinde bala­lar­dyń semizdigi, júrek-qan ta­­myrlary aýrýlary, 2-tıpti qant dıabeti, qaterli isik sııaqty IEA damýynyń negizgi qaýip faktory retinde, eldiń ulttyq eko­nomıkasyna aıtarlyqtaı aýyrt­palyq túsire otyryp, Qa­zaq­standa damý men qoǵamdyq den­saýlyq saqtaý salasyndaǵy ósip kele jatqan problema bolyp sanalady. Osy baǵytta at­qa­­­rylǵan jumystar bas­taýysh mektep jasyndaǵy bala­lar­dyń antropometrııalyq sıpattamalary, olardyń tamaq­taný ádetteri, dene belsendiligi, oty­ryqshy ómir salty, jalpy mektepterdiń densaýlyqty ny­ǵaı­týǵa qatysty saıasaty týraly málimetter alý­ǵa múmkindik ber­di», dep atap ótti Senat depýtaty Aqmaral Álnazarova.

О́z kezeginde DDU-nyń Qazaq­standaǵy keńsesiniń basshysy, doktor Karolın Klarınval: «Balalar arasyndaǵy artyq sal­maq pen semizdik – DDU-nyń Eýropalyq óńirindegi negizgi problemalardyń biri. Ár túrli el­derdegi COSI zertteýleri kór­set­kendeı, aımaqta uldardyń 28,7%-y jáne qyzdardyń 26,5%-y ­artyq salmaq nemese semiz­dik­ke shaldyqqan. Balalar men jasóspirimder arasynda artyq salmaq pen semizdiktiń taralýyn baqylaý derekteri tıimdi saıasat pen strategııany jasaý úshin óte mańyzdy», dedi.

QDSUO Ǵylym jáne kásibı damý bóliminiń bas mamany Shynar Ábdirahmanova óz sózinde Ult­tyq iriktemege 14 oblystan jáne Respýblıkalyq mańyzy bar 3 qaladan – 81 qalalyq jáne 72 aýyldyq mektepterden 153 mektep engizilgenin atap ótti. Nátıjesinde, ulttyq irikteýdegi oqýshylar sany 6 851 balany qu­rady. Zertteý nátıjeleri kór­setkendeı, 6-9 jastaǵy bala­lar­dyń 20,6%-ynda artyq dene salmaǵy bar (semizdikti qosqanda), (17,6% qyzdarǵa qaraǵanda uldar – 23,6%), al balalardyń 6,6%-yn­da ­semiz­dik bar (4,6% qyzdarǵa qa­ra­­ǵan­da uldar – 8,7%).

Sonymen qatar «Qazaq­stan­da­ǵy balalardyń semizdigi bo­­­ıynsha jumystyń tájirıbelik as­pektileri» taqyrybynda DSM shtat­tan tys bas endokrınologi Janaı Aqanov, «Balalar ara­syn­daǵy artyq salmaq pen se­miz­diktiń aldyn alý boıynsha ulttyq strategııa» taqyrybynda IýNISEF densaýlyq saqtaý baǵdarlamasynyń úılestirýshisi Baýyrjan Júsipov, «Tuz, qant jáne basqa da ónimderdi tutyný deńgeıin tómendetý maqsatynda azyq-túlik ónimderin tańbalaý úshin taǵamdyq densaýlyq ın­dek­siniń tehnologııasy» taqy­ry­byna «Salaýatty tamaq­ta­ný ulttyq ortalyǵy» QB atqarýshy dırektory Aqkúmis Salhanova jáne «Balalardy damytý úshin salaýatty orta – qoǵamda durys tamaqtaný men dene belsendiligin ilgeriletý sharalary» jóninde DDU-nyń Infeksııalyq emes aýrý­lardyń aldyn alý jáne olar­ǵa qarsy kúres jónindegi Eý­ro­palyq keńsesiniń tamaqtaný jó­nindegi tehnıkalyq mamany Julianne Williams baıandama jasady.

Konferensııaǵa 100-den astam adam, onyń ishinde DSM Sanı­­tarlyq-epıdemıologııalyq baqy­laý komıtetiniń, BǴM Mektepke deıingi jáne orta bilim komıtetiniń basshylary, BǴM Densaýlyqqa yqpal etetin mektepterdiń ult­tyq óńirlik úılestirýshileri, oblys­tar­dyń jáne Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qala­la­rynyń densaýlyq saqtaý bas­qar­malarynyń basshylary, oryn­basarlary, Y.Altynsarın atyn­da­ǵy Ulttyq bilim akademııasy, «Salaýatty tamaqtaný ulttyq or­­ta­­lyǵy» QB jáne t.b. qatysty.

Zertteý nátıjeleri boıynsha ult­tyq eseppen jáne bıýlletendermen DSM Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń saıtynan tanysa alasyz.