Zaman degen atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan halqymyzdyń baıyrǵy sózi. Ol búginde ǵylymı dıskýrske túsip, jıi qoldanylatyn uǵymǵa aınalǵan. Ertede Qazaq ordasy tý tikkende, sol dáýirdiń uranshysy Asanqaıǵy bılik basyndaǵylarǵa qarata aıtqan eken: “Qıly-qıly zaman bolady, Sýdaǵy aq shortan qaraǵaı basyn shalady”, – dep. Jyraýdyń aıtqany dál keldi. Qazaq halqy sýdaǵy shortannyń qaraǵaı basyn shalǵanyn áldeneshe ret basynan ótkerdi. Onyń bári ótken tarıh desek, bizdiń ózimiz-aq jyraýdyń aıtqanyndaı, sosıalızm degen álemnen egemendi elge aınalyp, ata-babamyzdyń túsine enbegen órkenıet, mádenıet órisine enip otyrmyz.
Sondyqtan bolsa kerek, zamanyna qaraı adamy degen pikir qalyptasqan. Bul, árıne, adam jáne zaman degenge syıymdy túsinik. Biraq, hakim Abaı bul túsinikke jańalyq engizgen, ol “Árkimdi zaman súıremek”, – dep qalyptasqan túsinikpen kelise otyryp, “Zamandy qaı jan bılemek?” – dep suraq qoıǵan. Sonda adam jáne zaman degen formýlaǵa saı, árkimdi zaman súıremek degenmen kelisip, zamanyna qaraı adamy degendi qabyldaımyz, munymyz shyndyqqa syıymdy, biraq “Zamandy qaı jan bılemek?” degen máselege kelsek, sóz Tulǵa jáne Zaman týraly bolmaq. Abaıdyń qazaq jurtyna únemi aıtyp ótken: “Berekeńdi qashyrma, el tynysh bolsa, jaqsy sol” degen ósıeti bar. El tynysh bolýy úshin ol: “Kóp shýyldaq ne tabar, bılemese bir Kemel” – dep oı túıgen. Abaıdyń Kemel dep otyrǵany, bizdiń leksıkadaǵy Tulǵa degen uǵym.
Abaı óz dáýirinde Tulǵa týraly múmkindik retinde aıtty, ol jaǵdaıda kóshbasshylyq qasıetteri bar adamnyń saıası tulǵa retinde kemeldenýine áleýmettik-saıası keńistik joq edi. Qazaq elin syrt kúsh gýbernııa-gýbernııalarǵa bólshektegendikten, ol birtutas el bolýdan qalǵan zaman-tuǵyn. Búginde Qazaq eli – birtutas memleket, endi Kemel adamǵa, Tulǵaǵa qajettilik bar. Baǵymyzǵa oraı sondaı tulǵa bar, ol – Qazaq eliniń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev.
* * *
Tulǵa dep halyqtyń boıyndaǵy qýatty izgilikti maqsatqa baǵyttap, onyń jetekshisi ári oryndaýshysy qyzmetin atqaratyn Elbasyn aıtamyz. Ol úshin qajetti jaǵdaı, Elbasynyń halyqqa jáne halyqtyń Elbasyna senimi bolýy kerek. Sebebi, bılik basyna kelý bılikke ıe bolý degen sóz emes, ol bılikke ıe bolýdyń múmkindigi ǵana. Bılikke ıe bolý osal sharýa emes. Adamzat tarıhynda kóptegen el basshylarynyń bılikke kelgenderimen, sol bılikke ıe bolý múmkindigine jete almaı, jolda qalǵandary qanshama. Mundaı tájirıbeni qazirgi zamandaǵy alys-jaqyn elderde bolyp jatqan oqıǵalardan kórip otyrmyz.
1991 jyly táýelsizdik jarııalanǵannan keıin Elbasynyń aldynda halqymyzdyń burynǵy tarıhynda bolyp kórmegen, tájirıbemizde sheshimi izdelmegen eki úlken másele turdy. Birinshisi, memlekettik menshikke negizdelgen sosıalıstik halyq sharýashylyǵynan keıin jeke menshikke negizdelgen naryq jáne naryqtyq qatynastarǵa ótý máselesi. Buǵan kópshilik halyqtyń kásibı de, psıhologııalyq ta bilimi, daıarlyǵy joq edi. Kezinde Qazan tóńkerisinen keıin qıraǵan halyq sharýashylyǵyn kóterý úshin bolshevızm kósemderi NEP saıasatyn (Jańa ekonomıkalyq saıasat) júrgizgen edi. Sol kezde Reseı aımaǵyndaǵy halyqtyń turmysy, usaq jáne orta sharýashylyq jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı kúrt ósip shyǵa keldi. Al Qazaq elinde 90-shy jyldyń basynda sol jańa ekonomıkalyq saıasatqa mazmuny jaǵynan uqsas saıasat júrgizilgenimen, halyq turmysy, usaq jáne orta bıznes oıdaǵydaı, aıaǵynan qaz turyp kete almady, onyń sebebi nelikten deseńiz, NEP saıasaty kezinde usaq jáne orta sharýashylyqty júrgize alatyn, soǵan daǵdylanǵan dástúrli kásibı istermen ábden aınalysyp, pisip-jetilgen adamdar bar bolatyn. Olarǵa tek erkindik kerek edi. Sondyqtan olar naryqtyq qatynastardy birden úıirip alyp ketti. Al jetpis jyldaı sosıalıstik menshik negizine daǵdylanǵan eńbekshi qaýym naryq qatynastaryna birden ene almaı, tosyla berdi, oǵan saı kásibı biliktilikteri, ıkemdilikteri jetkiliksiz bolyp shyqty. Bul sosıalızmniń saıası maǵynada kún tártibinen túsip joıylǵanymen, onyń áli de saqtalǵan zardaptary bolatyn. Sol kezde halyqtyń ishinde ótken sosıalızmdi kókseýshilik psıhologııasy beleń alǵanyn da aıtpasqa bolmaıdy. Mine, osyndaı ótpeli kezeńde Elbasynyń aldynda jańa táýelsiz eldiń ekonomıkalyq, mádenı, saıası ómirin qandaı arnaǵa túsirý kerek degen úlken másele turdy.
Ekinshi másele, halyqtyń deni táýelsizdikke, ıaǵnı egemendi, erkin el bolyp ómir súrýge de daıarlyǵy ári daǵdylary joq edi. Sondyqtan keıbir aǵaıyn táýelsizdik ıdeıasyn qoıa salyp, sosıalızmniń totalıtarlyq júıesin kóksegendi ádetke aınaldyrdy. Mine, osyndaı jaǵdaıda Elbasy Nursultan Nazarbaev birden-bir durys baǵyt ustandy. Ol halyq qýatyn eń aldymen ekonomıkaǵa, ıaǵnı eldiń turmysyn kóterýge arnady. Bul egemendi eldiń tarıhyndaǵy Nursultan Nazarbaev usynǵan jańa ekonomıkalyq saıasat edi. Halyq bul saıasatty qabyl aldy. Sóıtip, kúnkóris qamyna, ıaǵnı naryq jáne naryqtyq qatynastarǵa birte-birte enip, adamdar asyrap-saqtaýshy memleket emes, ózderiniń boıyndaǵy qýaty, jigeri, kásibı bilimi ekenin túsinip, naryqqa saı jańa psıhologııalyq ádet, daǵdylar qalyptasa bastady. Sosıalızm kezinde memleket asyrap-saqtaýshy ujymǵa aınalǵan edi, al naryqtyq qatynastar jaǵdaıynda memlekettiń qyzmeti múldem ózgerdi. Memleket asyrap-saqtaýshy emes, ol adamdardyń naryqtyq qatynastardaǵy is, áreket, qımyl, tájirıbe jáne t.b. qareketterine múmkindik jáne jaǵdaı jasaýshy ınstıtýtqa aınaldy. Memleket halyqqa meılinshe múmkindik jasaı otyryp, halyqtyń shyǵarmashylyǵyna súıenýi qajet boldy. Prezıdent ustanǵan, eń aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat degen sózdiń mánisi osynda bolatyn. Árıne, mundaı jaǵdaı birshama ýaqytty qajet etti. Qalyptasqan ádet, daǵdy, dástúrlerdiń ózgerip, naryqtyq qatynastarǵa saı beıimdelýi osal sharýa emes-ti. Bul kezde Elbasynyń elimizdiń beıimdelýine saı asa qajetti zańnamalyq bastamalarynyń orny erekshe boldy. Osyndaı asa kúrdeli ekonomıkalyq saıasatty júrgizý úshin, sózsiz, qajetti bılik formasy prezıdenttik ınstıtýt bolatyn. Eger de sol kezdegi keıbir saıasatshylardyń aıtqanymen, bılikti parlamenttik júıede negizdegende, biz sátsiz áleýmettik tájirıbege dýshar bolar edik. Bir ǵana mysal. 1995 jyly naýryzda Parlamentti taratyp (Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq soty 1994 jylǵy parlamenttik saılaý nátıjelerin zańsyz dep moıyndady), ekinshi parlamenttik saılaý bolǵanǵa deıingi aralyqta Prezıdent óz jarlyǵymen asa qajetti ondaǵan zańdardy shyǵardy. Eger sol zańdardy Parlamentke salyp, uzaq dıskýrsqa túsirsek, eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy, ony qorǵaý máselesi, ıaǵnı azamattar quqyǵyn qorǵaý máseleleri der kezinde tájirıbege enbeı, qoǵamda aıtýly alańdaýshylyq oryn alǵan bolar edi. Prezıdenttik basqarý negizinde máseleler shuǵyl túrde jáne kóbinese tıimdi sheshilip otyrdy. Mundaı tájirıbeniń durystyǵyn biz kún ótken saıyn aıqyn kórip otyrmyz. Zań shyǵarýshylyq qyzmetti Prezıdent óz jaýapkershiligine alǵanda, sol kezdegi oppozısııalyq jáne de ózderin demokratııalyq úrdiste dep sanaıtyn azamattar tarapynan ne qıly syndar aıtyldy. Olar bul avtorıtarızm, tipti odan da asqan nárse degen sózderge bardy. Alaıda, qaı isti bolmasyn ýaqyt óz elegine salyp, ol tájirıbede anyqtalmaq. Búginde Elbasynyń bul qadamdarynyń durys bolǵanyna jurtshylyqtyń kózi anyq jetip otyr. Halyqtyń ekono-mıkalyq ál-qýaty jetilip, kóterilgennen keıin 2007 jyly Konstıtýsııaǵa ózgerister engizilý qajettiligi týdy. Sóıtip, elimizdiń ómirine, qoǵam ómirine jańa saıası kúsh – partııalardyń enýi zańdastyryldy. Ekonomıkadan saıası jańǵyrtýǵa kóshý múmkindigi týǵan jaǵdaıda, ony iske asyrý maqsatynda Elbasy Nursultan Nazarbaev Parlamentke 18 mamyrda “Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobasyn usyndy, ony depýtattar talqylap, qabyldady, ol zańdy 21 mamyrda Prezıdent maquldap qol qoıyp bekitti.
Sóıtip, qoǵam ómirinde jańa kezeń bastaldy. Bul Zańda Prezıdent, Parlament, Úkimet, jergilikti basqarý organdary, máslıhat jáne partııa týraly jańa tolyqtyrýlar jasaldy. Bul máseleler qoǵamda aıtylyp, talqylanyp, talas-pikirler bolyp júr edi, endi quqyqtyq negizge ıe boldy. Bul qoǵam ómirinde aıshyqty betburys jasady. Zamannyń óskeleń talabyna saı saıası jańǵyrtý osylaı júrdi. Osy jerde basa aıtatyn másele – Konstıtýsııaǵa jasaǵan túzetýler men tolyqtyrýlardyń tikeleı qoǵam isine qatystylyǵy.
Qoǵam isi El, Halyq degen túsiniktermen naqtylanady. Qoǵamnyń qýaty halyqta, qoǵam bolý da ońaı sharýa emes, memleketi bolyp, biraq qoǵamy qalyptaspaǵan da elder bar. Qoǵam qoǵam bolýy úshin, onyń eldik sanasy bolýy tabıǵı jaǵdaı. Bul tarıhı jaǵdaı Astana tórinde “Qazaq eli” monýmentinde naqtyly sheshimin tapqan. Eldik sana – qoǵamnyń birlik qýatynyń ólshemi. Osyndaı memlekettiń sýbstansııasy, ıaǵnı qoǵamǵa qatysty Prezıdentimiz batyl saıası qadamdar jasap, óziniń reformatorlyq kemeńgerligin tanytty.
Tulǵa ár urpaqqa ustaz bolmaq, sondyqtan Tulǵany qurmetteý – árbir adamnyń ózin, týǵan jerin, elin, búgingi ómiri men erteńgi bolashaǵyn qurmetteý. Osy maǵynada “Qazaq eli” monýmenti keshenindegi Tuńǵysh Prezıdenttiń barelefiniń beınelenýi de naqtyly tarıhı shyndyqtyń kórinisi.
Sonymen birge aıtarym, tulǵa degenimiz kesheden búginge, búginnen bolashaqqa jetetin hat. Ol urpaqtar sabaqtastyǵynyń altyn kópiri. Tulǵa halyqtyń tarıhı jady, esi. Ol bolmasa tarıh joq. Ol zamannan zamanǵa aýysatyn halqymyzdyń azbas-tozbas qundylyǵy. Mine, “Qazaq eli” monýmentiniń qadir-qasıetin osy turǵyda túsingen abzal.
Tulǵalar bolǵanda halyq óziniń kim ekenin, qaıdan bastaý alatynyn jáne bolashaǵyn boljaı almaq. Tulǵalaryn umytqan halyq el bolmaı, halyq bolmaı, tobyrǵa aınalmaq. Mysaly, álemge belgili Latyn Amerıkasynda “maııa órkenıeti” degen bar. Biraq, búgingi maııa taıpasynyń halqy ata-babasynyń órkenıetinen beıhabar. Ǵajap maııa órkenıetin jasaǵan tulǵalaryn, olarmen qosa tól tarıhyn umytqan.
Sol maııa órkenıetimen ýaqyt jaǵynan shamalas, IH-H ǵasyrlarda ómir súrgen Qorqyt baba. Onyń “Qaıda barsań Qorqyttyń kóri” degen fılosofııasyn halyq on bir ǵasyr boıy umytpaǵan, jadynda saqtaǵan. Urpaqtan-urpaqqa qundylyq retinde jetkizip otyrǵan, sondyqtan ǵana dana Qorqyt tulǵasy umytylmaǵan, sabaqtastyq úzilmegen, qazaq halqy – mine, osyndaı myńdaǵan jyldyń tarıhyn da, tarıhı tulǵalaryn da umytpaǵan halyq. Sonda kim dana, Qorqyt ata ma, álde ony on bir ǵasyr boıy jadynda saqtaǵan qazaq halqy ma? El danasy – el esinde, mundaı tarıhı jady saqtalǵan halyqty keremet deýden basqa sóz joq.
Qazaq halqy óz basynan nendeı oqıǵalardy ótkermedi. Tabıǵatynan tózimdi halyq bárine shydady, búginde Qazaq eli bolyp renessanstyq dáýirin basynan keshirip, eńseli el boldy.
Qazaq eliniń úsh baqyty bar. Birinshi baqyty – ata-babasynan mura bolyp qalǵan keń baıtaq, baı atamekeni – qazaq dalasy. Bul uǵymǵa atamekenimizdiń jer asty, jer ústi tabıǵı qazyna-baılyǵy, myńdaǵan jylǵy tarıhy, jyry, dúnıetanymy, qaıǵy-qasireti, qýanyshy, memleketi, qalalary, t.b. syıady.
Ekinshi baqyty – álemdik deńgeıdegi oıshyly – Abaıy. Hakim Abaı.
Úshinshi baqyty – sosıalızmnen Táýelsizdikke 1991 jylǵa aman-esen jetkizip, ótken on segiz jyldyń ishinde eldi órkenıetti elder qataryna qosyp, kezinde tarydaı shashylyp ketken qazaqtardy ata jurtyna jınap, keremet sáýletti jańa qala Astana salyp, eldiń shekarasyn máńgilikke quqyqtyq negizde bekitip, taqyr jerge taý turǵyzǵandaı teńdesi joq erlik, ıaǵnı memleket quryp, álem jurty ańtarylyp daǵdarysqa túskende, daǵdarystan shyǵýdyń kiltin usynǵan, shyn máninde álemdik deńgeıdegi saıası tulǵa, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev!
* * *
Beıbit ómirdiń qadiri – álemdik másele. Ony túsiný úshin saıası basshynyń jany izgi bolýy kerek. Izgilik aspannan daıar túsetin qasıet emes, ol – adamnyń jaratylysymen birge ósip-ónetin fenomen. Izgilik jan jylýy, ol adamdy kele-kele jomarttyqqa, odan kóregendikke, ıaǵnı kóshbasshylyqqa bastamaq. Tarıhta izgilik jolyn maqsat etken saıası tulǵa, el basshysy sırek qubylys. Qolynda álem boıynsha tórtinshi deńgeıdegi ıadrolyq qarý turyp, odan óz erkimen bas tartýy – saıası basshynyń tek kóregendigi ǵana emes, onyń jany izgi ekendiginiń aıqyn kórinisi bolatyn. Aqyry, osy izgilik fılosofııasy Qazaq eliniń álemge ataq-dańqyn shyǵarýdyń eń durys joly bolyp shyqty.
Muny sheteldik saıası sarapshylar “qazaqstandyq jol” dep ataǵan edi. Beıbit ómirdi qadirleý saıasaty degenniń mánisi osy. Vashıngtonda AQSh Prezıdenti Barak Obama ótkizgen sammıtte, Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı Máskeýde Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev ótkizgen paradta Elbasynyń erekshe qurmetke ıe bolýy da osy beıbit ómirdi qadirleý fılosofııasynan týyndaǵan jaǵdaı bolatyn. Beıbit ómir súrý adamzattyń asyl armany. О́kinishke oraı, sol armannyń keıbir aımaqtarda kúli kókke ushyp tur. Keıbir el basshylary ıadrolyq qarýǵa ıe bolýǵa jantalasýda, qaısybireýleri sol ıadrolyq qarýmen ózgelerdi ózine qaratyp, qajet bolsa qorqytyp ustamaqshy. Bul adamzattyń aqyl-sanasy, dúnıetanymy tolysqan HHI ǵasyrǵa tán emestigin Prezıdent sammıttegi sózinde kúlli álemge jarııa etti. Onda Elbasy halyqaralyq qoǵamdastyqqa mańyzdy tórt usynys engizdi.
Birinshiden, bizdiń elimiz ýrannyń iri óndirýshisi retinde ári joǵary baıytylǵan ýrandy tómen baıytylǵan formasyna qaıta óńdeý múmkindigine ıe bola otyryp, beıbit ıadrolyq energetıkany damytýǵa óz úlesin qosý nıetinde.
Ekinshiden, biz ıadrolyq qarýsyz aımaqtar úshin, qatysýshy elderdiń qaýipsizdigine teris kepildikterdi qosa alǵanda, halyqaralyq-quqyqtyq normalar qabyldaý qajet dep sanaımyz.
Úshinshiden, biz Áskerı maqsatta bólshektenetin materıaldardy óndirýge tyıym salý týraly shartty jedel qabyldaý qajettigine senimdimiz.
Tórtinshiden, biz Iаdrolyq synaqtarǵa barshany qamtıtyn tyıym salý týraly sharttyń is-áreketke kirisýi táýeldi bolatyn barlyq memleketterdi ony ratıfıkasııalaýǵa shaqyramyz jáne Prezıdent Barak Obamanyń atalǵan shartty Senattyń bekitýine usyný sheshimin quptaımyz deı kele, munyń óteýine “Qaýipsizdik Keńesi qýattaıtyn, búkil “Iаdrolyq klýbtan” olarǵa ıadrolyq qarýdy qoldanbaý jáne shabýyl jaǵdaıynda qorǵaý kepilin alýy tıis. Bul úderiske birikkisi kelmeıtin elderge qatysty BUU Qaýipsizdik Keńesi sanksııalar men májbúrleýge deıingi sheshýshi sharalar qoldanýy tıis”, – dep oıyn tujyrymdady.
Elbasy ıadrolyq qarýdan bas tartýdy kún tártibine qoıyp otyr. Mundaı ynta ádette jeke adamdardan shyǵatyn, al bul jerde jańadan memlekettik quryp jatqan eldiń Prezıdentinen mundaı qarekettiń bolýy álem jurtshylyǵy úshin tosyn oqıǵa bolyp otyr.
Jantalasa qarýlaný eshqashan da jaqsylyqqa bastamaıtyn saıasat. Alaıda, amal qansha, búgingi álem shyndyǵy – jantalasa qarýlanýǵa tirelip tur. Saıası oıynshylar, basqa da óktemdikti jaqtaýshy kúshter úshin dúnıeniń beıbit bolýynan teketires bolǵany qolaıly. О́kinishti, biraq basqa amaldardyń sheshimderi tym kúrdeli bolyp tur. Kúni keshe dúnıe negizinen ekige jarylyp, kapıtalıstik jáne sosıalıstik lagerler qarama-qaıshylyǵy sol kezdegi zaman mazmunyn aıqyndasa, búginde sosıalıstik lager kúıregenimen álemde ózge problemalar týyndady, onyń aıtýlysy – lańkestik áreketter. Bul ulttyq sharalardan ótip, álemge keńinen jaıylyp bara jatqan qaýipti dert. Prezıdent Nursultan Nazarbaev sammıttegi sózinde ıadrolyq qarýdyń sol lańkester qolyna túsip qalý qaýpinen saqtandyrdy. Iаdrolyq klýb músheleriniń bir-birin bilip, áreketterin aıqyndap otyrýy qajettilik. Mine, osyndaı jaǵdaıda beıbit ómir qadiri saqtalynbaq.
* * *
Saıası tulǵa retinde Nursultan Nazarbaev álemdik qaýymdastyqqa únemi jańa-sha oılaý úlgisin usynýmen keledi. Sonyń alǵashqysy – 1991 jyldyń 29 tamyzynda óz jarlyǵymen ıadrolyq qarýdan bas tartýy. Bul kún bizdiń eldiń usynýy boıynsha BUU-nyń sheshimimen ıadrolyq qarýsyzdaný kúni bolyp anyqtaldy. Bul qadamnyń álemdik mánisi búginde meılinshe aıqyndalyp, ózge ıadrolyq qarýy bar nemese oǵan umtylǵan elderge úlgi bolyp otyr. Iаdrolyq qarý izgi nıettegi adamdarǵa tereń oı saldy. Aǵylshyn qoǵam qaıratkeri, ǵalym, fılosofy Bertran Rassel bylaı dep edi: “Men sizderdiń aldaryńyzda aǵylshyn da, eýropalyq ta emes, Batys demokratııasynyń ókili de emes, budan ári ómir súrýine qater tóngen adamzat urpaǵynyń ókili retinde sóılep turmyn. Búkil álem qaıshylyqtarǵa toly: dúnıede arabtar men evreıler, úndiler men pákstandyqtar, Afrıkada aq násilder men negrler, qala berdi, kommýnızm men antıkommýnızm arasyndaǵy alapat tartystar júrip jatyr. Árbir saıası sanaly adam qazirgi jaǵdaıda, múmkindik bolǵansha, osy qarama-qarsy kúshterdiń bir jaǵyna shyǵyp ketpek, tamasha bıologııalyq tarıhy bar jan ıesiniń ókili retinde is-áreket jasap, óziniń joıylyp ketpeýine kúsh jumsaý kerek. Jer betindegi barsha halyqqa birkelki qaýip-qater tónip tur (astyn syzǵan avtor – Ǵ.E.). Tek sony túsiný qajet. Sol úshin bárimiz birigip, tize qosyp, kúsh jumsap, apattan aman saqtaýdyń jolyn izdestirgenimiz jón”.
1955 jyly Londonda qabyldanǵan Rassel-Eınshteın manıfesiniń qararynda mynandaı sózder jazylǵan edi: “Keleshekte álemdik soǵysta ıadrolyq qarýdyń mindetti túrde qoldanylatynyna jáne bul qarýdyń adamzat ómirine qaýip týdyratynyna baılanysty, biz barlyq eldiń basshylary memleketter arasynda-ǵy daý-damaılar álemdik soǵys ashý jolymen sheshilmeıtindigin túsinip, málimdeme jasaýlary kerek dep aqyl aıtamyz. Barlyq talas týǵyzatyn máselelerdi sheshýdiń beıbit amalyn tabýlaryn talap etemiz”.
Bertran Rassel, Albert Eınshteın sııaqty ǵalymdar adamzatqa tóngen qaýipti gýmanıtarlyq másele negizinde qarastyrsa, Elbasy Nursultan Nazarbaev bul iste batyl saıası sheshimge barǵan álemdegi jalǵyz Tulǵa.
Elbasynyń jańasha oılaý úlgileri, onyń álemdik qarjy daǵdarysyna qatysty jazǵan maqalalarynan aıqyn kórinis tapty.
Birinshi maqala “Daǵdarystan shyǵý kilti” degen atpen “Rossııskaıa gazetada” (02.02.2009) jaryq kórdi. Bul maqalada qalyptasqan dástúrli, kúni ótken túsinikterge taldaý jasalyp, múldem tyń usynystar aıtyldy. Ol týraly men arnaıy eki maqala jazǵanmyn (Akme-qoǵam – “Nuq kemesi”. “Egemen Qazaqstan” gazeti. 27.02.2009; Akme-qoǵam bolmysy. “Egemen Qazaqstan” gazeti. 18.03.2009).
Elbasynyń ekinshi maqalasy – “Besinshi jol” “Izvestııa” gazetinde (22.09.2009) jarııalandy. Bul maqaladaǵy aıtylǵan oılarǵa, usynystarǵa álemdik qaýymdastyq ún qatýda, bul úrdis áli de bola bermek (“Besinshi jol” – eldik rýh fılosofııasy. “Egemen Qazaqstan” gazeti. 21.10.2009).
Endi, mine, “EQYU taǵdyry jáne perspektıvalary” degen maqalasy “Izvestııa” gazetinde (29.01.2010) jaryq kórdi. Mundaǵy ıdeıalar Vashıngtonda ótken sammıtte óz óristerin tapty.
Bul maqalalardy muqııat oqyǵan adam qazirgi álem jáne Qazaq eli týraly júıeli oılar jelisine tap bolady. Qazirgi zamandy túsiný úshin avtor alǵashqy maqalasynda múldem jańa ólshem qajet dep edi. Rasy sol, qoǵam, memleket, naryq, demokratııa degen keleli uǵymdarǵa jańa kózqaras qajet. Olardy osy maqalalardan tabýǵa bolady, sondyqtan otandyq qoǵamdyq, gýmanıtarlyq bilim salalaryna, “Adam jáne qoǵam” atty mektep oqýlyqtaryna osy jańa kózqarastardy engizip, kópshilik zerdesine usynatyn qajettiliktiń barlyǵyn aıtqym keledi.
* * *
Zaman óter, sol kezde Elbasy kim boldy, onyń tóńiregi, zamandastary kimder boldy, olar ne aıtty eken degende, osy aıtylyp otyrǵan sózderdi de terip alyp, keler urpaq talqyǵa, dıskýrske salar, oılanar, múmkin qalaısha kommýnıstik rejim bolǵan qoǵamnan qysqa arada táýelsiz Qazaq eliniń ósip-shyqqany, onyń kóshbasshysynyń álemdik saıasatqa belsendi aralasqanyna tań qalar. Urpaqtardyń ne aıtaryn dóp basyp bilý qıyn sharýa, biraq bizdiń ǵasyrlar toǵysynda, qundylyqtar almasý zamanynda ómir súrgenimiz olardy oılandyrar. Qaısysy zaman sózi, qaısysy máńgilikke qatysty sózder, ony da keler urpaq óz sanasyna salar. Osy turǵyda oılansaq, Elbasynyń “Qazaqstan-2030” Baǵdarlamasy tarıh, Qazaq eli úshin asa mańyzdy, qundy qujat. Másele ne týraly degende aıtarym, Naryq órisine, Táýelsizdik keńistigine engen urpaq, mine, qudaı qalasa, jıyrma jasqa tolmaq. Bul urpaqtyń alǵashqy legi stýdentter qataryna ótti, otbasyn quryp úlgergenderi de bar. Elbasynyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda 2010 jylǵa deıingi Qazaq eliniń iske asatyn múmkindikteri degende, sony oryndaýshy osy urpaq, sebebi ol 2020 jyly “orda buzatyn” otyz jasqa tolmaq, 2030 jyly “qamal alatyn” qyryq jasqa jetip, el tizginin óz qoldaryna almaq. Qazaq eli – sosıalızmdi kórmegen, jany, rýhy jaralanbaǵan, biz kórgen qıynshylyqtardyń birin basynan ótkermegen urpaqtyń qolyna ótpek. Bul qýanyshty jaǵdaı. Bul kezdegi órkenıettik, demokratııalyq úrdister de ózgesheleý bola bastamaq. Bizdiń qazirgi qaırat-jigerimiz, eńbegimiz sol zamanǵa daıarlyqtar jasaý, bir sózben aıtqanda – urpaq qamy. Bul dereksiz uǵym emes, sol urpaqtyń ókilderi ár otbasynda búginde bizben birge ǵumyr keshýde. Olar bizden, aǵa, ata urpaqtan neler alyp, nelerdi mansuq etýleri múmkin. Búginde bul másele týraly dál aıtý qıyn. Qazaq aıtady “ne ekseń, sony orarsyń” – dep, endigi on jylda jastar boıynda nendeı qasıetter bolmaq degende aıtarym, ony kórgiń kelse, balabaqshadaǵy tárbıelenip jatqan, otbasynda ósip kele jatqan búldirshinderge nazar sal. Osy tusta Elbasy sarabdaldyǵynyń biri – “Balapan” baǵdarlamasyn qabyldaýy. “Balapan” baǵdarlamasy urpaqtar sabaqtastyǵynyń ózegi ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaıtyn osy nemere-urpaq.
Tarıh, tarıhı sana kóp jaǵdaıda urpaqtar almasýymen ólshenip qana qoımaıdy, ol urpaqtardyń sabaqtastyǵynyń ózekti arnasy bolmaq. Búginde, qazirgi egemendi Qazaq elinde úsh urpaqtyń ókilderi bas qosyp, birge ǵumyr keshýde. Olar HH ǵasyr júgin arqalaǵan, sosıalızmdi kózimen ǵana kórmeı, onyń da júgin arqalaǵan aǵa urpaq, tárbıe, bilim, ǵylym, ómirlik tájirıbesi ótken ǵasyrda qalyptasyp úlgergen orta býyn jáne ǵasyrlar toǵysynda Táýelsizdik jáne Naryq zamanynda ómirge kelip, tárbıe, bilimdi jańa dáýirde alǵan, jelkildep ósip kele jatqan jas urpaq.
Aıtpaǵym, ómir osy jastardiki. Hakim Abaı “jastarǵa jappas jala joq”, – dep, jastar týraly jeńil-jelpi sóz aıtýdan saqtandyrǵan. Jastar boıynda ómirge degen qushtarlyq bar, men ony danalyq deımin, biraq ol áli sabyrǵa túsip, arnasyn tappaǵan danalyq, ol úshin ómir súrý tájirıbesi, urpaqtar sabaqtastyǵy kerek. Búgingi egemendik bolmystyń ózi keremet ónege. Bul zaman qazaqtyń buryn-sońdy bolyp kórmegen Altyn ǵasyry, ony biz, aǵa urpaq anyq bilemiz, endi ony jas urpaq janymen sezingeni kerek.
Urpaqtar sabaqtastyǵy degende, esime Ivan Sergeevıch Týrgenevtiń “Ákeler men balalar” degen romany túsip otyr. Onda ákeler men balalar arasynan urpaqtar qaqtyǵysyn anyqtap, sony áleýmettik másele etip kórsetip edi, ol bizdiń qazaq qoǵamyna enip, tárbıe isinde keri áser etkenin aıtýym kerek.
Qazaq turmysynda ákeler men balalar arasynda ymyraǵa kelmeıtin qaıshylyqtar bolmaǵan. Árıne, túsinbestikter bolǵan, ol sheshimin taýyp otyrǵan. Qazaqta balaǵa áke baǵa jetpes qundylyq. Áke sózi – oryndalatyn, kóp talas týdyrmaıtyn jaı. Bala ákege synshy emes, aralary tym jaqyn. Al ata men nemere arasy ózge ólshemdi qajet etedi, sebebi arada kemi 40 jyl, árisi 50 jyl. Mahmut Qashqarı “Túrik sózdiginde”: “Qyryq jylda baı kedeı bolady, kedeı baı bolady”, – deıdi. Qazaq “Elý jylda el jańa”, – deıdi. Mine, ol ata men nemere arasy. Osy ýaqytta zaman ózgeredi, qundylyqtar aýysady, saıasat ózgeredi, adamnyń kúnkóris tásili ári tártibi ózgeredi, sol kezde baı kedeı, kedeı baı bolmaq, elý jylda el jańa bolmaq. Munyń bári Elbasy qabyldaǵan “Qazaqstan-2030” Baǵdarlamasyna qatysty týǵan oılar.
* * *
Aldymyzda táýelsizdiktiń jıyrma jyldyq mereıtoıy tur. Bul aıtýly oqıǵa bolmaq. Arman bolǵan shyndyqtyń ózine jıyrma jyl tolmaq. Bul, ádilin aıtqanda, táýelsizdigimizge syn bolǵan jyldar edi. Táýbe, sol synnan el bolyp, halyq bolyp ótip kelemiz. Bul iste, árıne, kóshbasshy tulǵanyń orny erekshe. Túrkııa elinde bir issaparmen bolǵanymda, ondaǵy aǵaıyndar Elbasyna súıispenshiligin bildirip:
– Tulǵa degen halyqtyń qýatyn, erik-jigerin, bolashaqqa umtylysyn iske asyra alatyn kóshbasshy, ondaı adam sizderde bar, ol sizderdiń tuńǵysh Prezıdentterińiz Nursultan Nazarbaev, – dep edi.
Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev týraly qaı elde, qaı jerde bolmasyn, estigen sózderim osyndaı mazmundy ári maǵynaly. Basqadaı bolýy da múmkin emes, sebebi jıyrma jylǵa tolǵaly otyrǵan táýelsizdigimizdiń, ıaǵnı Qazaq eliniń tarıhy men Elbasynyń saıası qyzmetiniń tarıhy bir. Qazaq eliniń júrip ótken tarıhynyń qaı betterin ashsańyz da, odan Prezıdenttiń tulǵasyn kóresiz. Biz, qazaq halqy jáne qazaqstandyqtar, 1991 jyldan bastap jeńil turmys keshkenimiz joq. Búginde sol qıynshylyqtar-dyń deni umyt bola bastady. Aýyr kúnder, aýyr jyldardy árbir otbasy basynan keshirdi, men de kóptiń biri bolyp olardy óz basymnan ótkergen, sol zamandaǵy qoǵamdyq ómirge ózimshe aralasqan jannyń birimin. Qazirgi samaılary qylań tartqandardyń bári osyndaı áleýmettik tájirıbeden ótti. Alaıda qazaqtardy qıynshylyqtar jeńe almady, kerisinshe, qazaqtar qıynshylyqta shyńdaldy, ony eńserýdi úırendi, osy iste halyq óz kóshbasshysy Elbasymen ámanda birge boldy. Osy eldiń bolashaǵy qalaı bolar eken degen syrt kóz bolatyny belgili. Sosıalızm ózi ketkenimen, aýyr dertin qaldyrdy. Kezindegi birtutas keńestik halyq sharýashylyǵy kúıredi, ortalyqtan basqarý jáne ıgilikti bólip berip otyrý júıesi kelmeske ketti. Qolynda barlaryn arqalap, birshama jurt ózge elderge údere kóshti. Keńestik ıdeologııa sheshýdiń ornyna, ábden ýshyqtyrǵan ult máselesi qaldy. Jelókpe áldekimder ult máselesin saýdaǵa salyp, elimizde “saıası teatr” ashýǵa árekettendi, biraq odan túk shyqpady. Osy tusta Prezıdent eki saıası tarıhı sheshimge keldi, olardy sarabdaldyqpen sezine bilip, iske ońtaıly asyrǵanyn búgingi shyndyq dáleldep otyr.
Birinshisi, ult máselesin sheshýde, álemde joq úlgi – halyq Assambleıasyn qurdy. Ulttyq sezim – názik ári kinámshil. Ádilettilik buzylǵan elde, ol birden alǵa shyǵa keledi. Der kezinde ańǵaryp, soǵan saı is-shara júrgizilmese, ol tobyrlyq psıhologııa arnasyna túsip kete bermek. Ondaı jaǵdaılar adamzat tarıhynda talaı oryn alǵan, búginde keıbir álem aımaqtarynda bul másele ýshyǵyp turǵanyn estip, kórip, bilip, oqyp otyrmyz. Aqparattyq qoǵam jaǵdaıynda mundaı máseleler múldem shıelenisip, áldekimderdiń saıası oıyn alańyna aınalyp shyǵa kelýi tańǵalarlyq is emes. Osyndaı qoǵamda bolatyn ahýaldy sarabdaldyqpen sezingen Elbasy, eshbir elde bolmaǵan qoǵamdyq ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasyn quryp, etnosaralyq qatynastardy jetildirýde jemisti isterge toly is bastady.
1991 jylǵy Qazaq elinde Táýelsizdiktiń jarııalanýy ult máselesiniń saıası sheshimi bolatyn. Egemen el ataný, ony álem elderi moıyndaýy, Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolýy ult máselesiniń túpkilikti sheshimi edi. Endi ult máselesi óziniń burynǵy mán-mazmunyn joıdy, ol ózge sapaǵa kóshti. Qazaq halqy ulttyq dáýirinen eldik dáýirine ótti, sóıtip Qazaq eli atandy, ózge ulttardyń ókilderi de egemen eldiń azamattary retinde bizben birge memleket qurý isine kiriskeni de shyndyq. Endeshe, Qazaq eliniń azamattary ózge etnos ókilderimen qalaı, qandaı deńgeıde birge ómir súrýi kerek edi, onyń sheshimi tabyldy, “bir el – bir taǵdyr” negizinde birge etnosaralyq ómir súrý tájirıbesin ári mádenıetin qalyptastyrdyq. Bul etnosaralyq kelisim “Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly” Zańda quqyqtyq negizge ıe boldy. Bul tujyrym “Táýelsizdik ornyǵýynyń eń qıyn jyldarynda halyqtyń kemeldigi men eldiń Tuńǵysh Prezıdenti – Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qaıratkerligi nátıjesinde Qazaqstanda etnosaralyq janjal men qoǵamnyń bólinýine jol berilgen joq”, – dep Qazaqstannyń el birligi doktrınasynda oryndy baıandalǵan.
Ekinshisi – eldiń soltústik aımaǵyn nyǵaıtýdaǵy Astana salý ıdeıasy. Astana – jańa Qazaqstannyń sımvoly. Ol týraly Astananyń on jyldyq merekesinde Reseıdiń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev bylaı degen edi:
“Astana qalasynyń tarıhy bizdiń eki eldiń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty ekendigi jasyryn emes. Al qalanyń bolashaǵy eń aýqymdy jobalar men eń shabytty maqsattarǵa umtylǵan. Bul umtylystardan biz kóptegen uqsas joldar men jańa birikken mindetterdi kóremiz.
Osy jerde kóz aldymyzda eldiń jańa kelbeti qalyptasyp, onyń jańasha tarıhy jazylýda. Astana óz merekesin joǵary ekonomıkalyq damý qarqyny men jetilgen áleýmettik saıasatyn kórsete otyryp, tamasha jetistikterimen qarsy alýda.
Osyndaı joǵary kórsetkishterdiń artynda Qazaqstan halqynyń jáne árıne, onyń lıderi, Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń zor eńbegi turǵany sózsiz. Ol kisiniń bul qalaǵa jaı eńbegin ǵana emes, janyn salǵanyn bárimiz bilemiz. Búginde, týrasyn aıtý kerek, Astana – onyń óz týǵan balasy, onyń úlken jetistigi jáne kúmánsiz maqtanyshy”.
Reseı Prezıdentiniń sózi, esime Fılıpp Makedonskıı men Aleksandr Makedonskıı arasyndaǵy áńgimeni túsirip otyr. Balasynyń álemge kóz salyp, eresen bılikke qumartqanyn sezgen ákesi Aleksandrǵa:
– Eń aldymen Afına týraly oıla. Afına el emes, qala emes, ol Ideıa. Eger Afınany alsań, dúnıeni bılegeniń, – degen eken.
Rasynda Aleksandr Makedonskııdiń ataǵyn álemge Afına shyǵardy, sebebi ol áke ósıetin oryndap, Afınany ıdeıa dep qabyldady.
Astanasyz búginde Qazaq elin, onyń bolashaǵyn aıtý múmkin emes. Astana – Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy! Astana Qazaq eliniń ekonomıkalyq, áleýmettik, rýhanı, demografııalyq máselelerin kúrt ári sapaly dárejege jetkize ózgertti. Astana mıllıondaǵan qazaqtardyń armanyna aınaldy. Bul qalada jańa qazaqstandyqtar qalyptasyp ósip keledi. On jyl ishinde bul óńirge jarty mıllıonnan asa adam kóship kelip, qonys teýip, jańa azamattyq, týystyq negizde baýyrlas halyq qalyptasty. Qala jastar qalasy, demek ol bolashaq týraly taýsylmas jyr. Myńdaǵan jastar osy qalada baqytyn taýyp, armandaryna jetip jatqanyn kim joqqa shyǵarmaq?
Al Astana arqyly elimizdiń soltústik irgesi máńgilikke nyǵaıdy desem, ol da zaman shyndyǵy. Elimizdiń astyqty altyn aımaǵyna kóz tigýshilik, búginde saıası oıynnyń kún tártibinen túskeni barshamyzǵa aıan.
Qazaq ár tóbeniń óz bıigi bar deıdi. Ádil sóz. Sóz aıtýdyń da bıigi bar, ony halyq parasattylyq dep dál aıtqan. Parasattylyq ómir súrý tájirıbesinen shyqpaq. Psıhologtar aıtady, kósem adam kópshilik sózimen júrmeıdi, ol kópshiliktiń kóńilin ózine burǵyzady dep. Osy psıhologııalyq minezdeme Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa ábden keledi. Mysaly, qazirgi árqıly sóz bolyp jatqan Keden odaǵy týraly áńgime. Bul naryqtyń ósip-ónip, sapanyń jetilýine, eldiń shıraýyna, ashyq básekege túse bilý qabiletin jetildirý úshin jasalyp otyrǵan – alań. Saıası jaǵynan minsiz, al onyń máselesi osy múmkindikti iske asyrý tehnologııasynda, ol úkimettiń jaýapty qyzmetkeriniń sapaly túrde iske asyra alý qabilettiliginde. Múmkindikti shyndyqqa asyrý osal sharýa emes, qoǵamdaǵy kúdiktiń mánisi osynda. Sondyqtan, Tulǵany qadirleý, qurmetteý tek sóz emes, isti qajet etpek. Tulǵa usynǵan sara baǵytty júrgize bilý – Elbasyna degen naǵyz qurmet.
* * *
Qazaqstan Respýblıkasy – jańǵyrǵan Renessanstyq memleket, onyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev – Renessanstyq Tulǵa. Renessans zamany alyptardy týǵyzatyny ras bolsa, sondaı aıryqsha tulǵa – Prezıdent Nursultan Nazarbaev. Ol degen sóz halyq boıyndaǵy asyl murattardyń órkenıetterdiń toǵysý dáýirinde, ınformasııalyq qoǵam zamanynda tarıhı tulǵaǵa qajettilikten týǵan qubylys. Sondyqtan da búgingi egemendi Qazaqstannyń jaǵdaıy naǵyz Renessans zamany.
Endigi jerde Qazaq eliniń osy Renessans zamanyna, onyń Bolashaǵyna senim kerek. Ondaı senim bar, ol – Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi senetin týǵan halqy jáne halqynyń ózine degen senimi.
Ǵarıfolla ESIM, akademık, senator.
Sondyqtan bolsa kerek, zamanyna qaraı adamy degen pikir qalyptasqan. Bul, árıne, adam jáne zaman degenge syıymdy túsinik. Biraq, hakim Abaı bul túsinikke jańalyq engizgen, ol “Árkimdi zaman súıremek”, – dep qalyptasqan túsinikpen kelise otyryp, “Zamandy qaı jan bılemek?” – dep suraq qoıǵan. Sonda adam jáne zaman degen formýlaǵa saı, árkimdi zaman súıremek degenmen kelisip, zamanyna qaraı adamy degendi qabyldaımyz, munymyz shyndyqqa syıymdy, biraq “Zamandy qaı jan bılemek?” degen máselege kelsek, sóz Tulǵa jáne Zaman týraly bolmaq. Abaıdyń qazaq jurtyna únemi aıtyp ótken: “Berekeńdi qashyrma, el tynysh bolsa, jaqsy sol” degen ósıeti bar. El tynysh bolýy úshin ol: “Kóp shýyldaq ne tabar, bılemese bir Kemel” – dep oı túıgen. Abaıdyń Kemel dep otyrǵany, bizdiń leksıkadaǵy Tulǵa degen uǵym.
Abaı óz dáýirinde Tulǵa týraly múmkindik retinde aıtty, ol jaǵdaıda kóshbasshylyq qasıetteri bar adamnyń saıası tulǵa retinde kemeldenýine áleýmettik-saıası keńistik joq edi. Qazaq elin syrt kúsh gýbernııa-gýbernııalarǵa bólshektegendikten, ol birtutas el bolýdan qalǵan zaman-tuǵyn. Búginde Qazaq eli – birtutas memleket, endi Kemel adamǵa, Tulǵaǵa qajettilik bar. Baǵymyzǵa oraı sondaı tulǵa bar, ol – Qazaq eliniń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev.
* * *
Tulǵa dep halyqtyń boıyndaǵy qýatty izgilikti maqsatqa baǵyttap, onyń jetekshisi ári oryndaýshysy qyzmetin atqaratyn Elbasyn aıtamyz. Ol úshin qajetti jaǵdaı, Elbasynyń halyqqa jáne halyqtyń Elbasyna senimi bolýy kerek. Sebebi, bılik basyna kelý bılikke ıe bolý degen sóz emes, ol bılikke ıe bolýdyń múmkindigi ǵana. Bılikke ıe bolý osal sharýa emes. Adamzat tarıhynda kóptegen el basshylarynyń bılikke kelgenderimen, sol bılikke ıe bolý múmkindigine jete almaı, jolda qalǵandary qanshama. Mundaı tájirıbeni qazirgi zamandaǵy alys-jaqyn elderde bolyp jatqan oqıǵalardan kórip otyrmyz.
1991 jyly táýelsizdik jarııalanǵannan keıin Elbasynyń aldynda halqymyzdyń burynǵy tarıhynda bolyp kórmegen, tájirıbemizde sheshimi izdelmegen eki úlken másele turdy. Birinshisi, memlekettik menshikke negizdelgen sosıalıstik halyq sharýashylyǵynan keıin jeke menshikke negizdelgen naryq jáne naryqtyq qatynastarǵa ótý máselesi. Buǵan kópshilik halyqtyń kásibı de, psıhologııalyq ta bilimi, daıarlyǵy joq edi. Kezinde Qazan tóńkerisinen keıin qıraǵan halyq sharýashylyǵyn kóterý úshin bolshevızm kósemderi NEP saıasatyn (Jańa ekonomıkalyq saıasat) júrgizgen edi. Sol kezde Reseı aımaǵyndaǵy halyqtyń turmysy, usaq jáne orta sharýashylyq jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı kúrt ósip shyǵa keldi. Al Qazaq elinde 90-shy jyldyń basynda sol jańa ekonomıkalyq saıasatqa mazmuny jaǵynan uqsas saıasat júrgizilgenimen, halyq turmysy, usaq jáne orta bıznes oıdaǵydaı, aıaǵynan qaz turyp kete almady, onyń sebebi nelikten deseńiz, NEP saıasaty kezinde usaq jáne orta sharýashylyqty júrgize alatyn, soǵan daǵdylanǵan dástúrli kásibı istermen ábden aınalysyp, pisip-jetilgen adamdar bar bolatyn. Olarǵa tek erkindik kerek edi. Sondyqtan olar naryqtyq qatynastardy birden úıirip alyp ketti. Al jetpis jyldaı sosıalıstik menshik negizine daǵdylanǵan eńbekshi qaýym naryq qatynastaryna birden ene almaı, tosyla berdi, oǵan saı kásibı biliktilikteri, ıkemdilikteri jetkiliksiz bolyp shyqty. Bul sosıalızmniń saıası maǵynada kún tártibinen túsip joıylǵanymen, onyń áli de saqtalǵan zardaptary bolatyn. Sol kezde halyqtyń ishinde ótken sosıalızmdi kókseýshilik psıhologııasy beleń alǵanyn da aıtpasqa bolmaıdy. Mine, osyndaı ótpeli kezeńde Elbasynyń aldynda jańa táýelsiz eldiń ekonomıkalyq, mádenı, saıası ómirin qandaı arnaǵa túsirý kerek degen úlken másele turdy.
Ekinshi másele, halyqtyń deni táýelsizdikke, ıaǵnı egemendi, erkin el bolyp ómir súrýge de daıarlyǵy ári daǵdylary joq edi. Sondyqtan keıbir aǵaıyn táýelsizdik ıdeıasyn qoıa salyp, sosıalızmniń totalıtarlyq júıesin kóksegendi ádetke aınaldyrdy. Mine, osyndaı jaǵdaıda Elbasy Nursultan Nazarbaev birden-bir durys baǵyt ustandy. Ol halyq qýatyn eń aldymen ekonomıkaǵa, ıaǵnı eldiń turmysyn kóterýge arnady. Bul egemendi eldiń tarıhyndaǵy Nursultan Nazarbaev usynǵan jańa ekonomıkalyq saıasat edi. Halyq bul saıasatty qabyl aldy. Sóıtip, kúnkóris qamyna, ıaǵnı naryq jáne naryqtyq qatynastarǵa birte-birte enip, adamdar asyrap-saqtaýshy memleket emes, ózderiniń boıyndaǵy qýaty, jigeri, kásibı bilimi ekenin túsinip, naryqqa saı jańa psıhologııalyq ádet, daǵdylar qalyptasa bastady. Sosıalızm kezinde memleket asyrap-saqtaýshy ujymǵa aınalǵan edi, al naryqtyq qatynastar jaǵdaıynda memlekettiń qyzmeti múldem ózgerdi. Memleket asyrap-saqtaýshy emes, ol adamdardyń naryqtyq qatynastardaǵy is, áreket, qımyl, tájirıbe jáne t.b. qareketterine múmkindik jáne jaǵdaı jasaýshy ınstıtýtqa aınaldy. Memleket halyqqa meılinshe múmkindik jasaı otyryp, halyqtyń shyǵarmashylyǵyna súıenýi qajet boldy. Prezıdent ustanǵan, eń aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat degen sózdiń mánisi osynda bolatyn. Árıne, mundaı jaǵdaı birshama ýaqytty qajet etti. Qalyptasqan ádet, daǵdy, dástúrlerdiń ózgerip, naryqtyq qatynastarǵa saı beıimdelýi osal sharýa emes-ti. Bul kezde Elbasynyń elimizdiń beıimdelýine saı asa qajetti zańnamalyq bastamalarynyń orny erekshe boldy. Osyndaı asa kúrdeli ekonomıkalyq saıasatty júrgizý úshin, sózsiz, qajetti bılik formasy prezıdenttik ınstıtýt bolatyn. Eger de sol kezdegi keıbir saıasatshylardyń aıtqanymen, bılikti parlamenttik júıede negizdegende, biz sátsiz áleýmettik tájirıbege dýshar bolar edik. Bir ǵana mysal. 1995 jyly naýryzda Parlamentti taratyp (Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq soty 1994 jylǵy parlamenttik saılaý nátıjelerin zańsyz dep moıyndady), ekinshi parlamenttik saılaý bolǵanǵa deıingi aralyqta Prezıdent óz jarlyǵymen asa qajetti ondaǵan zańdardy shyǵardy. Eger sol zańdardy Parlamentke salyp, uzaq dıskýrsqa túsirsek, eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy, ony qorǵaý máselesi, ıaǵnı azamattar quqyǵyn qorǵaý máseleleri der kezinde tájirıbege enbeı, qoǵamda aıtýly alańdaýshylyq oryn alǵan bolar edi. Prezıdenttik basqarý negizinde máseleler shuǵyl túrde jáne kóbinese tıimdi sheshilip otyrdy. Mundaı tájirıbeniń durystyǵyn biz kún ótken saıyn aıqyn kórip otyrmyz. Zań shyǵarýshylyq qyzmetti Prezıdent óz jaýapkershiligine alǵanda, sol kezdegi oppozısııalyq jáne de ózderin demokratııalyq úrdiste dep sanaıtyn azamattar tarapynan ne qıly syndar aıtyldy. Olar bul avtorıtarızm, tipti odan da asqan nárse degen sózderge bardy. Alaıda, qaı isti bolmasyn ýaqyt óz elegine salyp, ol tájirıbede anyqtalmaq. Búginde Elbasynyń bul qadamdarynyń durys bolǵanyna jurtshylyqtyń kózi anyq jetip otyr. Halyqtyń ekono-mıkalyq ál-qýaty jetilip, kóterilgennen keıin 2007 jyly Konstıtýsııaǵa ózgerister engizilý qajettiligi týdy. Sóıtip, elimizdiń ómirine, qoǵam ómirine jańa saıası kúsh – partııalardyń enýi zańdastyryldy. Ekonomıkadan saıası jańǵyrtýǵa kóshý múmkindigi týǵan jaǵdaıda, ony iske asyrý maqsatynda Elbasy Nursultan Nazarbaev Parlamentke 18 mamyrda “Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobasyn usyndy, ony depýtattar talqylap, qabyldady, ol zańdy 21 mamyrda Prezıdent maquldap qol qoıyp bekitti.
Sóıtip, qoǵam ómirinde jańa kezeń bastaldy. Bul Zańda Prezıdent, Parlament, Úkimet, jergilikti basqarý organdary, máslıhat jáne partııa týraly jańa tolyqtyrýlar jasaldy. Bul máseleler qoǵamda aıtylyp, talqylanyp, talas-pikirler bolyp júr edi, endi quqyqtyq negizge ıe boldy. Bul qoǵam ómirinde aıshyqty betburys jasady. Zamannyń óskeleń talabyna saı saıası jańǵyrtý osylaı júrdi. Osy jerde basa aıtatyn másele – Konstıtýsııaǵa jasaǵan túzetýler men tolyqtyrýlardyń tikeleı qoǵam isine qatystylyǵy.
Qoǵam isi El, Halyq degen túsiniktermen naqtylanady. Qoǵamnyń qýaty halyqta, qoǵam bolý da ońaı sharýa emes, memleketi bolyp, biraq qoǵamy qalyptaspaǵan da elder bar. Qoǵam qoǵam bolýy úshin, onyń eldik sanasy bolýy tabıǵı jaǵdaı. Bul tarıhı jaǵdaı Astana tórinde “Qazaq eli” monýmentinde naqtyly sheshimin tapqan. Eldik sana – qoǵamnyń birlik qýatynyń ólshemi. Osyndaı memlekettiń sýbstansııasy, ıaǵnı qoǵamǵa qatysty Prezıdentimiz batyl saıası qadamdar jasap, óziniń reformatorlyq kemeńgerligin tanytty.
Tulǵa ár urpaqqa ustaz bolmaq, sondyqtan Tulǵany qurmetteý – árbir adamnyń ózin, týǵan jerin, elin, búgingi ómiri men erteńgi bolashaǵyn qurmetteý. Osy maǵynada “Qazaq eli” monýmenti keshenindegi Tuńǵysh Prezıdenttiń barelefiniń beınelenýi de naqtyly tarıhı shyndyqtyń kórinisi.
Sonymen birge aıtarym, tulǵa degenimiz kesheden búginge, búginnen bolashaqqa jetetin hat. Ol urpaqtar sabaqtastyǵynyń altyn kópiri. Tulǵa halyqtyń tarıhı jady, esi. Ol bolmasa tarıh joq. Ol zamannan zamanǵa aýysatyn halqymyzdyń azbas-tozbas qundylyǵy. Mine, “Qazaq eli” monýmentiniń qadir-qasıetin osy turǵyda túsingen abzal.
Tulǵalar bolǵanda halyq óziniń kim ekenin, qaıdan bastaý alatynyn jáne bolashaǵyn boljaı almaq. Tulǵalaryn umytqan halyq el bolmaı, halyq bolmaı, tobyrǵa aınalmaq. Mysaly, álemge belgili Latyn Amerıkasynda “maııa órkenıeti” degen bar. Biraq, búgingi maııa taıpasynyń halqy ata-babasynyń órkenıetinen beıhabar. Ǵajap maııa órkenıetin jasaǵan tulǵalaryn, olarmen qosa tól tarıhyn umytqan.
Sol maııa órkenıetimen ýaqyt jaǵynan shamalas, IH-H ǵasyrlarda ómir súrgen Qorqyt baba. Onyń “Qaıda barsań Qorqyttyń kóri” degen fılosofııasyn halyq on bir ǵasyr boıy umytpaǵan, jadynda saqtaǵan. Urpaqtan-urpaqqa qundylyq retinde jetkizip otyrǵan, sondyqtan ǵana dana Qorqyt tulǵasy umytylmaǵan, sabaqtastyq úzilmegen, qazaq halqy – mine, osyndaı myńdaǵan jyldyń tarıhyn da, tarıhı tulǵalaryn da umytpaǵan halyq. Sonda kim dana, Qorqyt ata ma, álde ony on bir ǵasyr boıy jadynda saqtaǵan qazaq halqy ma? El danasy – el esinde, mundaı tarıhı jady saqtalǵan halyqty keremet deýden basqa sóz joq.
Qazaq halqy óz basynan nendeı oqıǵalardy ótkermedi. Tabıǵatynan tózimdi halyq bárine shydady, búginde Qazaq eli bolyp renessanstyq dáýirin basynan keshirip, eńseli el boldy.
Qazaq eliniń úsh baqyty bar. Birinshi baqyty – ata-babasynan mura bolyp qalǵan keń baıtaq, baı atamekeni – qazaq dalasy. Bul uǵymǵa atamekenimizdiń jer asty, jer ústi tabıǵı qazyna-baılyǵy, myńdaǵan jylǵy tarıhy, jyry, dúnıetanymy, qaıǵy-qasireti, qýanyshy, memleketi, qalalary, t.b. syıady.
Ekinshi baqyty – álemdik deńgeıdegi oıshyly – Abaıy. Hakim Abaı.
Úshinshi baqyty – sosıalızmnen Táýelsizdikke 1991 jylǵa aman-esen jetkizip, ótken on segiz jyldyń ishinde eldi órkenıetti elder qataryna qosyp, kezinde tarydaı shashylyp ketken qazaqtardy ata jurtyna jınap, keremet sáýletti jańa qala Astana salyp, eldiń shekarasyn máńgilikke quqyqtyq negizde bekitip, taqyr jerge taý turǵyzǵandaı teńdesi joq erlik, ıaǵnı memleket quryp, álem jurty ańtarylyp daǵdarysqa túskende, daǵdarystan shyǵýdyń kiltin usynǵan, shyn máninde álemdik deńgeıdegi saıası tulǵa, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev!
* * *
Beıbit ómirdiń qadiri – álemdik másele. Ony túsiný úshin saıası basshynyń jany izgi bolýy kerek. Izgilik aspannan daıar túsetin qasıet emes, ol – adamnyń jaratylysymen birge ósip-ónetin fenomen. Izgilik jan jylýy, ol adamdy kele-kele jomarttyqqa, odan kóregendikke, ıaǵnı kóshbasshylyqqa bastamaq. Tarıhta izgilik jolyn maqsat etken saıası tulǵa, el basshysy sırek qubylys. Qolynda álem boıynsha tórtinshi deńgeıdegi ıadrolyq qarý turyp, odan óz erkimen bas tartýy – saıası basshynyń tek kóregendigi ǵana emes, onyń jany izgi ekendiginiń aıqyn kórinisi bolatyn. Aqyry, osy izgilik fılosofııasy Qazaq eliniń álemge ataq-dańqyn shyǵarýdyń eń durys joly bolyp shyqty.
Muny sheteldik saıası sarapshylar “qazaqstandyq jol” dep ataǵan edi. Beıbit ómirdi qadirleý saıasaty degenniń mánisi osy. Vashıngtonda AQSh Prezıdenti Barak Obama ótkizgen sammıtte, Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı Máskeýde Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev ótkizgen paradta Elbasynyń erekshe qurmetke ıe bolýy da osy beıbit ómirdi qadirleý fılosofııasynan týyndaǵan jaǵdaı bolatyn. Beıbit ómir súrý adamzattyń asyl armany. О́kinishke oraı, sol armannyń keıbir aımaqtarda kúli kókke ushyp tur. Keıbir el basshylary ıadrolyq qarýǵa ıe bolýǵa jantalasýda, qaısybireýleri sol ıadrolyq qarýmen ózgelerdi ózine qaratyp, qajet bolsa qorqytyp ustamaqshy. Bul adamzattyń aqyl-sanasy, dúnıetanymy tolysqan HHI ǵasyrǵa tán emestigin Prezıdent sammıttegi sózinde kúlli álemge jarııa etti. Onda Elbasy halyqaralyq qoǵamdastyqqa mańyzdy tórt usynys engizdi.
Birinshiden, bizdiń elimiz ýrannyń iri óndirýshisi retinde ári joǵary baıytylǵan ýrandy tómen baıytylǵan formasyna qaıta óńdeý múmkindigine ıe bola otyryp, beıbit ıadrolyq energetıkany damytýǵa óz úlesin qosý nıetinde.
Ekinshiden, biz ıadrolyq qarýsyz aımaqtar úshin, qatysýshy elderdiń qaýipsizdigine teris kepildikterdi qosa alǵanda, halyqaralyq-quqyqtyq normalar qabyldaý qajet dep sanaımyz.
Úshinshiden, biz Áskerı maqsatta bólshektenetin materıaldardy óndirýge tyıym salý týraly shartty jedel qabyldaý qajettigine senimdimiz.
Tórtinshiden, biz Iаdrolyq synaqtarǵa barshany qamtıtyn tyıym salý týraly sharttyń is-áreketke kirisýi táýeldi bolatyn barlyq memleketterdi ony ratıfıkasııalaýǵa shaqyramyz jáne Prezıdent Barak Obamanyń atalǵan shartty Senattyń bekitýine usyný sheshimin quptaımyz deı kele, munyń óteýine “Qaýipsizdik Keńesi qýattaıtyn, búkil “Iаdrolyq klýbtan” olarǵa ıadrolyq qarýdy qoldanbaý jáne shabýyl jaǵdaıynda qorǵaý kepilin alýy tıis. Bul úderiske birikkisi kelmeıtin elderge qatysty BUU Qaýipsizdik Keńesi sanksııalar men májbúrleýge deıingi sheshýshi sharalar qoldanýy tıis”, – dep oıyn tujyrymdady.
Elbasy ıadrolyq qarýdan bas tartýdy kún tártibine qoıyp otyr. Mundaı ynta ádette jeke adamdardan shyǵatyn, al bul jerde jańadan memlekettik quryp jatqan eldiń Prezıdentinen mundaı qarekettiń bolýy álem jurtshylyǵy úshin tosyn oqıǵa bolyp otyr.
Jantalasa qarýlaný eshqashan da jaqsylyqqa bastamaıtyn saıasat. Alaıda, amal qansha, búgingi álem shyndyǵy – jantalasa qarýlanýǵa tirelip tur. Saıası oıynshylar, basqa da óktemdikti jaqtaýshy kúshter úshin dúnıeniń beıbit bolýynan teketires bolǵany qolaıly. О́kinishti, biraq basqa amaldardyń sheshimderi tym kúrdeli bolyp tur. Kúni keshe dúnıe negizinen ekige jarylyp, kapıtalıstik jáne sosıalıstik lagerler qarama-qaıshylyǵy sol kezdegi zaman mazmunyn aıqyndasa, búginde sosıalıstik lager kúıregenimen álemde ózge problemalar týyndady, onyń aıtýlysy – lańkestik áreketter. Bul ulttyq sharalardan ótip, álemge keńinen jaıylyp bara jatqan qaýipti dert. Prezıdent Nursultan Nazarbaev sammıttegi sózinde ıadrolyq qarýdyń sol lańkester qolyna túsip qalý qaýpinen saqtandyrdy. Iаdrolyq klýb músheleriniń bir-birin bilip, áreketterin aıqyndap otyrýy qajettilik. Mine, osyndaı jaǵdaıda beıbit ómir qadiri saqtalynbaq.
* * *
Saıası tulǵa retinde Nursultan Nazarbaev álemdik qaýymdastyqqa únemi jańa-sha oılaý úlgisin usynýmen keledi. Sonyń alǵashqysy – 1991 jyldyń 29 tamyzynda óz jarlyǵymen ıadrolyq qarýdan bas tartýy. Bul kún bizdiń eldiń usynýy boıynsha BUU-nyń sheshimimen ıadrolyq qarýsyzdaný kúni bolyp anyqtaldy. Bul qadamnyń álemdik mánisi búginde meılinshe aıqyndalyp, ózge ıadrolyq qarýy bar nemese oǵan umtylǵan elderge úlgi bolyp otyr. Iаdrolyq qarý izgi nıettegi adamdarǵa tereń oı saldy. Aǵylshyn qoǵam qaıratkeri, ǵalym, fılosofy Bertran Rassel bylaı dep edi: “Men sizderdiń aldaryńyzda aǵylshyn da, eýropalyq ta emes, Batys demokratııasynyń ókili de emes, budan ári ómir súrýine qater tóngen adamzat urpaǵynyń ókili retinde sóılep turmyn. Búkil álem qaıshylyqtarǵa toly: dúnıede arabtar men evreıler, úndiler men pákstandyqtar, Afrıkada aq násilder men negrler, qala berdi, kommýnızm men antıkommýnızm arasyndaǵy alapat tartystar júrip jatyr. Árbir saıası sanaly adam qazirgi jaǵdaıda, múmkindik bolǵansha, osy qarama-qarsy kúshterdiń bir jaǵyna shyǵyp ketpek, tamasha bıologııalyq tarıhy bar jan ıesiniń ókili retinde is-áreket jasap, óziniń joıylyp ketpeýine kúsh jumsaý kerek. Jer betindegi barsha halyqqa birkelki qaýip-qater tónip tur (astyn syzǵan avtor – Ǵ.E.). Tek sony túsiný qajet. Sol úshin bárimiz birigip, tize qosyp, kúsh jumsap, apattan aman saqtaýdyń jolyn izdestirgenimiz jón”.
1955 jyly Londonda qabyldanǵan Rassel-Eınshteın manıfesiniń qararynda mynandaı sózder jazylǵan edi: “Keleshekte álemdik soǵysta ıadrolyq qarýdyń mindetti túrde qoldanylatynyna jáne bul qarýdyń adamzat ómirine qaýip týdyratynyna baılanysty, biz barlyq eldiń basshylary memleketter arasynda-ǵy daý-damaılar álemdik soǵys ashý jolymen sheshilmeıtindigin túsinip, málimdeme jasaýlary kerek dep aqyl aıtamyz. Barlyq talas týǵyzatyn máselelerdi sheshýdiń beıbit amalyn tabýlaryn talap etemiz”.
Bertran Rassel, Albert Eınshteın sııaqty ǵalymdar adamzatqa tóngen qaýipti gýmanıtarlyq másele negizinde qarastyrsa, Elbasy Nursultan Nazarbaev bul iste batyl saıası sheshimge barǵan álemdegi jalǵyz Tulǵa.
Elbasynyń jańasha oılaý úlgileri, onyń álemdik qarjy daǵdarysyna qatysty jazǵan maqalalarynan aıqyn kórinis tapty.
Birinshi maqala “Daǵdarystan shyǵý kilti” degen atpen “Rossııskaıa gazetada” (02.02.2009) jaryq kórdi. Bul maqalada qalyptasqan dástúrli, kúni ótken túsinikterge taldaý jasalyp, múldem tyń usynystar aıtyldy. Ol týraly men arnaıy eki maqala jazǵanmyn (Akme-qoǵam – “Nuq kemesi”. “Egemen Qazaqstan” gazeti. 27.02.2009; Akme-qoǵam bolmysy. “Egemen Qazaqstan” gazeti. 18.03.2009).
Elbasynyń ekinshi maqalasy – “Besinshi jol” “Izvestııa” gazetinde (22.09.2009) jarııalandy. Bul maqaladaǵy aıtylǵan oılarǵa, usynystarǵa álemdik qaýymdastyq ún qatýda, bul úrdis áli de bola bermek (“Besinshi jol” – eldik rýh fılosofııasy. “Egemen Qazaqstan” gazeti. 21.10.2009).
Endi, mine, “EQYU taǵdyry jáne perspektıvalary” degen maqalasy “Izvestııa” gazetinde (29.01.2010) jaryq kórdi. Mundaǵy ıdeıalar Vashıngtonda ótken sammıtte óz óristerin tapty.
Bul maqalalardy muqııat oqyǵan adam qazirgi álem jáne Qazaq eli týraly júıeli oılar jelisine tap bolady. Qazirgi zamandy túsiný úshin avtor alǵashqy maqalasynda múldem jańa ólshem qajet dep edi. Rasy sol, qoǵam, memleket, naryq, demokratııa degen keleli uǵymdarǵa jańa kózqaras qajet. Olardy osy maqalalardan tabýǵa bolady, sondyqtan otandyq qoǵamdyq, gýmanıtarlyq bilim salalaryna, “Adam jáne qoǵam” atty mektep oqýlyqtaryna osy jańa kózqarastardy engizip, kópshilik zerdesine usynatyn qajettiliktiń barlyǵyn aıtqym keledi.
* * *
Zaman óter, sol kezde Elbasy kim boldy, onyń tóńiregi, zamandastary kimder boldy, olar ne aıtty eken degende, osy aıtylyp otyrǵan sózderdi de terip alyp, keler urpaq talqyǵa, dıskýrske salar, oılanar, múmkin qalaısha kommýnıstik rejim bolǵan qoǵamnan qysqa arada táýelsiz Qazaq eliniń ósip-shyqqany, onyń kóshbasshysynyń álemdik saıasatqa belsendi aralasqanyna tań qalar. Urpaqtardyń ne aıtaryn dóp basyp bilý qıyn sharýa, biraq bizdiń ǵasyrlar toǵysynda, qundylyqtar almasý zamanynda ómir súrgenimiz olardy oılandyrar. Qaısysy zaman sózi, qaısysy máńgilikke qatysty sózder, ony da keler urpaq óz sanasyna salar. Osy turǵyda oılansaq, Elbasynyń “Qazaqstan-2030” Baǵdarlamasy tarıh, Qazaq eli úshin asa mańyzdy, qundy qujat. Másele ne týraly degende aıtarym, Naryq órisine, Táýelsizdik keńistigine engen urpaq, mine, qudaı qalasa, jıyrma jasqa tolmaq. Bul urpaqtyń alǵashqy legi stýdentter qataryna ótti, otbasyn quryp úlgergenderi de bar. Elbasynyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda 2010 jylǵa deıingi Qazaq eliniń iske asatyn múmkindikteri degende, sony oryndaýshy osy urpaq, sebebi ol 2020 jyly “orda buzatyn” otyz jasqa tolmaq, 2030 jyly “qamal alatyn” qyryq jasqa jetip, el tizginin óz qoldaryna almaq. Qazaq eli – sosıalızmdi kórmegen, jany, rýhy jaralanbaǵan, biz kórgen qıynshylyqtardyń birin basynan ótkermegen urpaqtyń qolyna ótpek. Bul qýanyshty jaǵdaı. Bul kezdegi órkenıettik, demokratııalyq úrdister de ózgesheleý bola bastamaq. Bizdiń qazirgi qaırat-jigerimiz, eńbegimiz sol zamanǵa daıarlyqtar jasaý, bir sózben aıtqanda – urpaq qamy. Bul dereksiz uǵym emes, sol urpaqtyń ókilderi ár otbasynda búginde bizben birge ǵumyr keshýde. Olar bizden, aǵa, ata urpaqtan neler alyp, nelerdi mansuq etýleri múmkin. Búginde bul másele týraly dál aıtý qıyn. Qazaq aıtady “ne ekseń, sony orarsyń” – dep, endigi on jylda jastar boıynda nendeı qasıetter bolmaq degende aıtarym, ony kórgiń kelse, balabaqshadaǵy tárbıelenip jatqan, otbasynda ósip kele jatqan búldirshinderge nazar sal. Osy tusta Elbasy sarabdaldyǵynyń biri – “Balapan” baǵdarlamasyn qabyldaýy. “Balapan” baǵdarlamasy urpaqtar sabaqtastyǵynyń ózegi ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaıtyn osy nemere-urpaq.
Tarıh, tarıhı sana kóp jaǵdaıda urpaqtar almasýymen ólshenip qana qoımaıdy, ol urpaqtardyń sabaqtastyǵynyń ózekti arnasy bolmaq. Búginde, qazirgi egemendi Qazaq elinde úsh urpaqtyń ókilderi bas qosyp, birge ǵumyr keshýde. Olar HH ǵasyr júgin arqalaǵan, sosıalızmdi kózimen ǵana kórmeı, onyń da júgin arqalaǵan aǵa urpaq, tárbıe, bilim, ǵylym, ómirlik tájirıbesi ótken ǵasyrda qalyptasyp úlgergen orta býyn jáne ǵasyrlar toǵysynda Táýelsizdik jáne Naryq zamanynda ómirge kelip, tárbıe, bilimdi jańa dáýirde alǵan, jelkildep ósip kele jatqan jas urpaq.
Aıtpaǵym, ómir osy jastardiki. Hakim Abaı “jastarǵa jappas jala joq”, – dep, jastar týraly jeńil-jelpi sóz aıtýdan saqtandyrǵan. Jastar boıynda ómirge degen qushtarlyq bar, men ony danalyq deımin, biraq ol áli sabyrǵa túsip, arnasyn tappaǵan danalyq, ol úshin ómir súrý tájirıbesi, urpaqtar sabaqtastyǵy kerek. Búgingi egemendik bolmystyń ózi keremet ónege. Bul zaman qazaqtyń buryn-sońdy bolyp kórmegen Altyn ǵasyry, ony biz, aǵa urpaq anyq bilemiz, endi ony jas urpaq janymen sezingeni kerek.
Urpaqtar sabaqtastyǵy degende, esime Ivan Sergeevıch Týrgenevtiń “Ákeler men balalar” degen romany túsip otyr. Onda ákeler men balalar arasynan urpaqtar qaqtyǵysyn anyqtap, sony áleýmettik másele etip kórsetip edi, ol bizdiń qazaq qoǵamyna enip, tárbıe isinde keri áser etkenin aıtýym kerek.
Qazaq turmysynda ákeler men balalar arasynda ymyraǵa kelmeıtin qaıshylyqtar bolmaǵan. Árıne, túsinbestikter bolǵan, ol sheshimin taýyp otyrǵan. Qazaqta balaǵa áke baǵa jetpes qundylyq. Áke sózi – oryndalatyn, kóp talas týdyrmaıtyn jaı. Bala ákege synshy emes, aralary tym jaqyn. Al ata men nemere arasy ózge ólshemdi qajet etedi, sebebi arada kemi 40 jyl, árisi 50 jyl. Mahmut Qashqarı “Túrik sózdiginde”: “Qyryq jylda baı kedeı bolady, kedeı baı bolady”, – deıdi. Qazaq “Elý jylda el jańa”, – deıdi. Mine, ol ata men nemere arasy. Osy ýaqytta zaman ózgeredi, qundylyqtar aýysady, saıasat ózgeredi, adamnyń kúnkóris tásili ári tártibi ózgeredi, sol kezde baı kedeı, kedeı baı bolmaq, elý jylda el jańa bolmaq. Munyń bári Elbasy qabyldaǵan “Qazaqstan-2030” Baǵdarlamasyna qatysty týǵan oılar.
* * *
Aldymyzda táýelsizdiktiń jıyrma jyldyq mereıtoıy tur. Bul aıtýly oqıǵa bolmaq. Arman bolǵan shyndyqtyń ózine jıyrma jyl tolmaq. Bul, ádilin aıtqanda, táýelsizdigimizge syn bolǵan jyldar edi. Táýbe, sol synnan el bolyp, halyq bolyp ótip kelemiz. Bul iste, árıne, kóshbasshy tulǵanyń orny erekshe. Túrkııa elinde bir issaparmen bolǵanymda, ondaǵy aǵaıyndar Elbasyna súıispenshiligin bildirip:
– Tulǵa degen halyqtyń qýatyn, erik-jigerin, bolashaqqa umtylysyn iske asyra alatyn kóshbasshy, ondaı adam sizderde bar, ol sizderdiń tuńǵysh Prezıdentterińiz Nursultan Nazarbaev, – dep edi.
Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev týraly qaı elde, qaı jerde bolmasyn, estigen sózderim osyndaı mazmundy ári maǵynaly. Basqadaı bolýy da múmkin emes, sebebi jıyrma jylǵa tolǵaly otyrǵan táýelsizdigimizdiń, ıaǵnı Qazaq eliniń tarıhy men Elbasynyń saıası qyzmetiniń tarıhy bir. Qazaq eliniń júrip ótken tarıhynyń qaı betterin ashsańyz da, odan Prezıdenttiń tulǵasyn kóresiz. Biz, qazaq halqy jáne qazaqstandyqtar, 1991 jyldan bastap jeńil turmys keshkenimiz joq. Búginde sol qıynshylyqtar-dyń deni umyt bola bastady. Aýyr kúnder, aýyr jyldardy árbir otbasy basynan keshirdi, men de kóptiń biri bolyp olardy óz basymnan ótkergen, sol zamandaǵy qoǵamdyq ómirge ózimshe aralasqan jannyń birimin. Qazirgi samaılary qylań tartqandardyń bári osyndaı áleýmettik tájirıbeden ótti. Alaıda qazaqtardy qıynshylyqtar jeńe almady, kerisinshe, qazaqtar qıynshylyqta shyńdaldy, ony eńserýdi úırendi, osy iste halyq óz kóshbasshysy Elbasymen ámanda birge boldy. Osy eldiń bolashaǵy qalaı bolar eken degen syrt kóz bolatyny belgili. Sosıalızm ózi ketkenimen, aýyr dertin qaldyrdy. Kezindegi birtutas keńestik halyq sharýashylyǵy kúıredi, ortalyqtan basqarý jáne ıgilikti bólip berip otyrý júıesi kelmeske ketti. Qolynda barlaryn arqalap, birshama jurt ózge elderge údere kóshti. Keńestik ıdeologııa sheshýdiń ornyna, ábden ýshyqtyrǵan ult máselesi qaldy. Jelókpe áldekimder ult máselesin saýdaǵa salyp, elimizde “saıası teatr” ashýǵa árekettendi, biraq odan túk shyqpady. Osy tusta Prezıdent eki saıası tarıhı sheshimge keldi, olardy sarabdaldyqpen sezine bilip, iske ońtaıly asyrǵanyn búgingi shyndyq dáleldep otyr.
Birinshisi, ult máselesin sheshýde, álemde joq úlgi – halyq Assambleıasyn qurdy. Ulttyq sezim – názik ári kinámshil. Ádilettilik buzylǵan elde, ol birden alǵa shyǵa keledi. Der kezinde ańǵaryp, soǵan saı is-shara júrgizilmese, ol tobyrlyq psıhologııa arnasyna túsip kete bermek. Ondaı jaǵdaılar adamzat tarıhynda talaı oryn alǵan, búginde keıbir álem aımaqtarynda bul másele ýshyǵyp turǵanyn estip, kórip, bilip, oqyp otyrmyz. Aqparattyq qoǵam jaǵdaıynda mundaı máseleler múldem shıelenisip, áldekimderdiń saıası oıyn alańyna aınalyp shyǵa kelýi tańǵalarlyq is emes. Osyndaı qoǵamda bolatyn ahýaldy sarabdaldyqpen sezingen Elbasy, eshbir elde bolmaǵan qoǵamdyq ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasyn quryp, etnosaralyq qatynastardy jetildirýde jemisti isterge toly is bastady.
1991 jylǵy Qazaq elinde Táýelsizdiktiń jarııalanýy ult máselesiniń saıası sheshimi bolatyn. Egemen el ataný, ony álem elderi moıyndaýy, Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolýy ult máselesiniń túpkilikti sheshimi edi. Endi ult máselesi óziniń burynǵy mán-mazmunyn joıdy, ol ózge sapaǵa kóshti. Qazaq halqy ulttyq dáýirinen eldik dáýirine ótti, sóıtip Qazaq eli atandy, ózge ulttardyń ókilderi de egemen eldiń azamattary retinde bizben birge memleket qurý isine kiriskeni de shyndyq. Endeshe, Qazaq eliniń azamattary ózge etnos ókilderimen qalaı, qandaı deńgeıde birge ómir súrýi kerek edi, onyń sheshimi tabyldy, “bir el – bir taǵdyr” negizinde birge etnosaralyq ómir súrý tájirıbesin ári mádenıetin qalyptastyrdyq. Bul etnosaralyq kelisim “Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly” Zańda quqyqtyq negizge ıe boldy. Bul tujyrym “Táýelsizdik ornyǵýynyń eń qıyn jyldarynda halyqtyń kemeldigi men eldiń Tuńǵysh Prezıdenti – Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qaıratkerligi nátıjesinde Qazaqstanda etnosaralyq janjal men qoǵamnyń bólinýine jol berilgen joq”, – dep Qazaqstannyń el birligi doktrınasynda oryndy baıandalǵan.
Ekinshisi – eldiń soltústik aımaǵyn nyǵaıtýdaǵy Astana salý ıdeıasy. Astana – jańa Qazaqstannyń sımvoly. Ol týraly Astananyń on jyldyq merekesinde Reseıdiń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedev bylaı degen edi:
“Astana qalasynyń tarıhy bizdiń eki eldiń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty ekendigi jasyryn emes. Al qalanyń bolashaǵy eń aýqymdy jobalar men eń shabytty maqsattarǵa umtylǵan. Bul umtylystardan biz kóptegen uqsas joldar men jańa birikken mindetterdi kóremiz.
Osy jerde kóz aldymyzda eldiń jańa kelbeti qalyptasyp, onyń jańasha tarıhy jazylýda. Astana óz merekesin joǵary ekonomıkalyq damý qarqyny men jetilgen áleýmettik saıasatyn kórsete otyryp, tamasha jetistikterimen qarsy alýda.
Osyndaı joǵary kórsetkishterdiń artynda Qazaqstan halqynyń jáne árıne, onyń lıderi, Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń zor eńbegi turǵany sózsiz. Ol kisiniń bul qalaǵa jaı eńbegin ǵana emes, janyn salǵanyn bárimiz bilemiz. Búginde, týrasyn aıtý kerek, Astana – onyń óz týǵan balasy, onyń úlken jetistigi jáne kúmánsiz maqtanyshy”.
Reseı Prezıdentiniń sózi, esime Fılıpp Makedonskıı men Aleksandr Makedonskıı arasyndaǵy áńgimeni túsirip otyr. Balasynyń álemge kóz salyp, eresen bılikke qumartqanyn sezgen ákesi Aleksandrǵa:
– Eń aldymen Afına týraly oıla. Afına el emes, qala emes, ol Ideıa. Eger Afınany alsań, dúnıeni bılegeniń, – degen eken.
Rasynda Aleksandr Makedonskııdiń ataǵyn álemge Afına shyǵardy, sebebi ol áke ósıetin oryndap, Afınany ıdeıa dep qabyldady.
Astanasyz búginde Qazaq elin, onyń bolashaǵyn aıtý múmkin emes. Astana – Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy! Astana Qazaq eliniń ekonomıkalyq, áleýmettik, rýhanı, demografııalyq máselelerin kúrt ári sapaly dárejege jetkize ózgertti. Astana mıllıondaǵan qazaqtardyń armanyna aınaldy. Bul qalada jańa qazaqstandyqtar qalyptasyp ósip keledi. On jyl ishinde bul óńirge jarty mıllıonnan asa adam kóship kelip, qonys teýip, jańa azamattyq, týystyq negizde baýyrlas halyq qalyptasty. Qala jastar qalasy, demek ol bolashaq týraly taýsylmas jyr. Myńdaǵan jastar osy qalada baqytyn taýyp, armandaryna jetip jatqanyn kim joqqa shyǵarmaq?
Al Astana arqyly elimizdiń soltústik irgesi máńgilikke nyǵaıdy desem, ol da zaman shyndyǵy. Elimizdiń astyqty altyn aımaǵyna kóz tigýshilik, búginde saıası oıynnyń kún tártibinen túskeni barshamyzǵa aıan.
Qazaq ár tóbeniń óz bıigi bar deıdi. Ádil sóz. Sóz aıtýdyń da bıigi bar, ony halyq parasattylyq dep dál aıtqan. Parasattylyq ómir súrý tájirıbesinen shyqpaq. Psıhologtar aıtady, kósem adam kópshilik sózimen júrmeıdi, ol kópshiliktiń kóńilin ózine burǵyzady dep. Osy psıhologııalyq minezdeme Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa ábden keledi. Mysaly, qazirgi árqıly sóz bolyp jatqan Keden odaǵy týraly áńgime. Bul naryqtyń ósip-ónip, sapanyń jetilýine, eldiń shıraýyna, ashyq básekege túse bilý qabiletin jetildirý úshin jasalyp otyrǵan – alań. Saıası jaǵynan minsiz, al onyń máselesi osy múmkindikti iske asyrý tehnologııasynda, ol úkimettiń jaýapty qyzmetkeriniń sapaly túrde iske asyra alý qabilettiliginde. Múmkindikti shyndyqqa asyrý osal sharýa emes, qoǵamdaǵy kúdiktiń mánisi osynda. Sondyqtan, Tulǵany qadirleý, qurmetteý tek sóz emes, isti qajet etpek. Tulǵa usynǵan sara baǵytty júrgize bilý – Elbasyna degen naǵyz qurmet.
* * *
Qazaqstan Respýblıkasy – jańǵyrǵan Renessanstyq memleket, onyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev – Renessanstyq Tulǵa. Renessans zamany alyptardy týǵyzatyny ras bolsa, sondaı aıryqsha tulǵa – Prezıdent Nursultan Nazarbaev. Ol degen sóz halyq boıyndaǵy asyl murattardyń órkenıetterdiń toǵysý dáýirinde, ınformasııalyq qoǵam zamanynda tarıhı tulǵaǵa qajettilikten týǵan qubylys. Sondyqtan da búgingi egemendi Qazaqstannyń jaǵdaıy naǵyz Renessans zamany.
Endigi jerde Qazaq eliniń osy Renessans zamanyna, onyń Bolashaǵyna senim kerek. Ondaı senim bar, ol – Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi senetin týǵan halqy jáne halqynyń ózine degen senimi.
Ǵarıfolla ESIM, akademık, senator.
