Osy shaǵyn qalashyqta 1966 jyly tamyz aıynyń 18-21 kúnderi «Altaı – 66» degen atpen keńes-mońǵol jastarynyń halyqaralyq festıvali ótken edi. Bul oqıǵa búginde eldiń esinde qalmasa da, ataqty ánshi Edıta Pehanyń: «Rasskajı ty mne, drýjok, Chto takoe Manjerok, Mojet eto ostrovok, Mojet eto gorodok» dep shyrqaıtyn «Manjerok» ánin (mýzykasy O.Felsmandiki, sózi N.Olevtiki) jurt umyta qoımaǵan bolar.
Osy oraıda, aıtpaǵymyz atalǵan festıvalǵa qazaqstandyq jastar atynan Sovet deıtin shopan qatyssa, Mońǵolııa Respýblıkasy atynan ataqty jelaıaq, qazaq qyzdary arasynan tuńǵysh ret jazǵy Olımpııa oıyndaryna qatysqan Aldanysh Ramazanqyzy barǵan eken. О́zderińiz myna bir fotoda kórip otyrǵandaı Manjerokta ótken dúbirli toıǵa eki eldiń atynan barǵan qos qazaq shurqyraı amandasyp, aǵaly-qaryndastaı qýana qaýyshypty. Mundaǵy eki adamnyń biri – Sovet aǵamyz bolsa, ekinshisi – Aldanysh Ramazanqyzy. Sol kezdegi ıdeologııalyq tártip boıynsha sportshy qyz qazaqstandyq aǵasyna Mońǵol eliniń jalaýyn syılap jatyr. Aǵasy da osal adam emes sııaqty, óıtkeni omyraýynda Sosıalıstik Eńbek Eriniń altyn juldyzy jáne Lenın, Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi» qatarly ordender menmundalaıdy.
Bul fotony osydan 15 jyl buryn elordaǵa at basyn burǵan Aldanysh apamyz berip turyp: «Meniń qasymda turǵan aǵanyń aty Sovet, famılııasyn umyttym. Manjerokta uıymdastyrylǵan keńes-mońǵol jastarynyń festıvali kezinde sporttyq jarystar ótti. Men 200 jáne 400 metr qashyqtyqta baq synap, eki jarysta da orys aǵaıyndardyń úkilep qosqan uzyn sıraq, arshyn tós qyzdarynan ozyp kelip qos altyn medaldy moınyma ildim. Jeńis tuǵyrynan túsip kele jatqanymda «Qaryndasym, qaıyryla ket!» degen qazaqsha aıtylǵan daýysty estip, artyma burylyp qarasam, osy Sovet aǵa eken. Quttyqtap mańdaıymnan ıiskedi. Qatty tebirengeni sonshalyq, kózinen shyqqan bir tamshy jasyn maǵan baıqatpaı syǵyp tastady. Rasyn aıtsam, meniń sporttaǵy jeńisime dál bulaı qýanǵan adam sırek. Aǵalyq rahymy mol, kóńili kóldeı bul adamdy surastyrsańyz, aman bolsa menen sálem aıtsańyz» degen edi.
Ýaqyt shirkin, tursyn ba? Sodan beri dóńgelep kóp jyl ótipti. Aldanysh apamnyń amanatyndaı bul fotojádiger bizdiń qorda kóp jyl jatyp qaldy. Jýyqta fotobeıneni taýyp alyp, ústelime qoıdym da, ınternetten «Sosıalıstik Eńbek Eri Sovetti» izdedim. Tabyldy. Burynǵy Semeı oblysy Taskesken aýdany Qaraqol aýylynyń týmasy eken. 1931 jyly dúnıe esigin ashypty.
Osy oraıda, atalǵan aýyl týmasy qazir Nur-Sultan qalasy mańyndaǵy Qosshy kentinde turatyn Kókenaı Kákibalanov aqsaqalǵa habarlasyp mán-jaıdy túsindirip edim, men izdegen keıipkerdi jaqsy biletin eken: – Men bul adamdy jaqsy bilemin, – dep áńgimesin bastaǵan Kókenaı Nazarulynyń aıtýyna qaraǵanda, Sovet aǵanyń famılııasy – Jaqsybekov, ákesiniń aty – Shpekbaı. Bul áýlet ejelden maldyń óris-qonysyn bes saýsaǵyndaı biletin ataqty shopandar. Sovet aǵamyzdyń ákesi Shpekbaı Jaqsybekuly 1947 jyly ár 100 saýlyqtan 130-dan tól alyp, ár qoıdan 5,9 kılo joǵary sapaly jún tapsyrǵany úshin 1948 jyly 23 shilde kúni KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń jarlyǵymen Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan eken. Al áke jolyn qýǵan balasy Sovet Jaqsybekov uzaq jyl Á.Abjanov atyndaǵy sovhozda shopan bolyp istepti. 1964 jyly ár saýlyqtan 151, al 1973 jyly ár saýlyqtan 153 qozy alyp, ár qoıdan 6 kılo sapaly jún qyrqyp, aýyl sharýashylyǵyna mol tabys ákelipti. Ár jyldary fermada zootehnık, aǵa shopan, komsomol-jastar brıgadasynyń jetekshisi, oǵan qosa Qazaq KSR jáne KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılanypty. 1966 jyly 22 naýryz kúni KSRO Joǵarǵy Keńesiniń jarlyǵymen Sovet aǵamyz Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alyp, esimi eki dúrkin 1961 jáne 1942 jyldary Qazaq KSR-niń «Altyn qurmet kitabyna» jazylypty. Jaryqtyq 10 bala tárbıelep ósirip, ózi 2014 jyly dúnıeden ótken eken.
Rasyn aıtqanda, bir áýletten ákeli-balaly eki adamnyń birdeı Sosıalıstik Eńbek Eri atanýy óte sırek kezdesetin qubylys. Marqumdardyń aldy jaryq, ımany salamat bolǵaı!
Al fotoda turǵan ekinshi tulǵa mońǵolııalyq jelaıaq Aldanysh Ramazanqyzy jaıly aıtar bolsaq, 1964 jyly Japonııada ótken jazǵy Olımpııa oıyndaryna qatysqan alǵashqy qazaq áıel zaty. Qazir Ulan-batyr qalasynda turady.
Apamyzdyń ómir-tarıhyna úńilsek, bul kisi 1945 jyly Baı-О́lke aımaǵynyń ortalyǵy О́lgeı qalasynda dúnıege kelipti. Qyrqynan shyqpaı jatyp áke-sheshesi Ulanbatyr qalasyna qonys aýdarǵan eken. Osynda oqyp, bilim alǵan ol 1960 jyly 16 jasynan jeńil atletıkamen aınalysqan. Kóp ýaqyt ótpeı, naqtyraq aıtqanda 1961 jyly Búkilhalyqtyq spartakıadaǵa qatysyp: 200 metrdi 25,6 sekýndta júgirip ótip jańadan rekord toqtatypty. Keshikpeı jelaıaq qyz 400 metrdi 58,8 sekýnd, 800 metrdi 2.20,7 sekýnd júgirip ótip, kúlli Mońǵol eliniń rekordtaryn jańartyp tastaıdy. Bir tańdanarlyq jaǵdaı apamyzdyń 800 metrge toqtatqan rekordy áli kúni murty buzylmaı tur. Al Olımpıadaǵa qalaı qatysqany jaıly Aldanysh Ramazanqyzy:
– Tokıo Olımpıadasyna qatysý úshin 1964 jyly 17 qyrkúıek kúni Ulan-batyrdan attandyq. Osy jyldyń 10 qazan kúni Olımpıadanyń ashylý saltanaty boldy. Qatysqan barlyq sportshylardyń sanyna sáıkes aspanǵa appaq kógershinder ushyryldy. Olımpıada alaýyn 1945 jyly Nagasakı, Hırosıma qalasyna atom bombasy túskennen keıin alǵashqy bolyp dúnıege kelgen Sakka deıtin 19 jastaǵy azamat jaqty. Men dúbirli dodaǵa 400 jáne 800 metr qashyqtyqqa baq synaý úshin daıyndalyp bardym, – deıdi.
Al apamyzdyń Olımpıadada qol jetkizgen nátıjesine toqtalar bolsaq, áıelder arasyndaǵy 400 metrlik qashyqtyqqa qatysqan 68 júırikten 20-shy, 800 metrlik qashyqtyqqa qatysqan 75 sportshydan 22-shi orynǵa ıe bolypty. Álemniń 80-ge tarta elinen kelgen eń tańdaýly jelaıaq qyzdar qatysqan mundaı dodada alǵashqy jıyrmalyqtan kórinýdiń ózi ekiniń biriniń qolynan kele qoımasy anyq. Onyń syrtynda, bul kez Mońǵol elinde jeńil atletıka damyp kemeldene qoımaǵan shaq. Soǵan qaraǵanda, Tokıodaǵy Olımpıadasynda Aldanyshtyń kórsetken nátıjesi jaman emes ekeni anyq.
