Qaýipti qaldyqtar qaıta óńdeledi

Sonymen qatar senatorlar «Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqtyń kedendik aýmaǵy arqyly qaýipti qaldyqtardy transshekaralyq ótkizý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn qarady. Bul Kelisim EAEO-ǵa múshe memleketterdiń ózara saýdasyn júzege asyrý kezinde EAEO-nyń kedendik aýmaǵy arqyly qaýipti qaldyqtardyń transshekaralyq ótkizilýine baılanysty qatynastardy retteýge arnalǵan.

Kelisim 2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart aıasynda jasalǵan halyqaralyq shart. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart osy EAEO-ǵa múshe memle­ketterdiń úshinshi eldermen saýda-sat­tyqta tarıftik emes retteýdiń biryńǵaı sharalaryn qoldanýyn kózdeıdi. «Qazaqstanda qaýipti qaldyqtardy ákelý, áketý jáne tranzıtin zańnamalyq retteý Bazel konvensııasy jáne Ekologııalyq kodeks normalarymen júzege asyrylady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirmeıtin elderge qatysty lısenzııalyq tártip qoldanylady. Qaldyqtardyń eksportyna jáne ımportyna lısenzııa berýdi mınıstrlik 2019 jyldan bastap, ıaǵnı ol qurylǵannan bastap júzege asyrady», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, qaldyqtardy eksporttaıtyn jáne ımporttaıtyn kásipkerler Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń kedendik aýmaǵyna ákelýge jáne áketýge ruqsat berý tártibi belgilengen qaýlylardyń tizbesin basshylyqqa alady. Jeke tulǵalardyń jeke paıdalanýy úshin qaldyqtardy transshekaralyq ótkizýine tyıym salynady. «Kelisim talaptaryn saqtaý Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter arasynda qaýipti qaldyqtardy ótkizýdiń biryńǵaı tártibin belgileýge múmkindik beredi. Sondaı-aq qaýipti qaldyqtardy ekologııalyq negizdelgen túrde joıýǵa jáne qaıta óńdeýge ákelip, qorshaǵan ortanyń lastanýyna jol bermeıdi», dedi mınıstr.

Osylaısha, taraptar osy Kelisimge jáne Taraptar memleketteriniń zańna­­masyna sáıkes qaldyqtardyń trans­she­karalyq ornynyń aýystyrylýyn baqylaýdy jáne qadaǵalaýdy júzege asyrmaq. Taraptar qaldyqtardy kómý jáne zalalsyzdandyrý maqsatynda olar­dy transshekaralyq tasymaldaýyna jol bermeıdi. «Kelisim Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqqa múshe memleketter arasynda qaýipti qaldyqtardy ótkizý­diń biryńǵaı tártibin aıqyndaıdy. Sondaı-aq olardy tasymaldaý kezinde berilgen qorytyndylar men anyqtalǵan buzýshylyqtar týraly aqparat almasýǵa quqyqtyq negiz qalyptastyrady. Aldaǵy ýaqytta osy zań qaýipti qaldyqtardy joıýǵa jáne qaıta óńdeýge, qorshaǵan ortany taza ustaýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Otyrys barysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn da joldady. Premer-Mınıstrdiń atyna joldaǵan saýalynda Álı Bektaev Reseıge salynǵan sanksııalarǵa baılanysty Qazaqstanǵa azyq-túlik taýarlarynyń ádetten tys kóp kelýi múmkin ekenin eskerip, otandyq agrarlyq sektordy qoldaý sharalaryn kúsheıtýdi usyndy. Onyń aıtýynsha, qurǵaqshylyq, mıneraldy tyńaıtqyshtar men pestısıdter baǵasynyń ósýi salaǵa teris áser etpeı qoımaıdy. Sonymen qatar Reseıge salynǵan sanksııalarǵa baılanysty Reseıden Qazaqstanǵa azyq-túlik jetkizý kólemi kúrt ulǵaıýy múmkin.

Álı Bektaevtyń aıtýynsha, beıindi memlekettik organdar jumysynyń baıaýlyǵy eleýli problema týdyryp otyr. Olar sýbsıdııalaý qaǵıdalaryn 2022 jylǵy 1 shildege ǵana daıyndaıdy. Al eldiń ońtústiginde bul ýaqytta jumys «qaınap» turýy kerek. «Janarmaıǵa, mıneraldy tyńaıtqyshqa, aǵyn sýǵa qatysty túıindi máselelerdiń birde bireýi sheshilgen joq. Soǵan qaramaı sýbsıdııalardyń kólemi men túrleri, olardy bólýdiń tártibi aıaq astynan ózger­tilmek. Agrarlyq sektor – eksperıment jasaıtyn alań emes. Kerisinshe, ásirese bıyl aýyl sharýashylyǵyna qosymsha qoldaý kórsetý qajet», dedi senator.

Depýtat aýyl sharýashylyǵy óndirý­shileri úshin eń qajetti mıneraldy tyńaıt­qyshtar baǵasynyń kúrt ósýin de nazardan tys qaldyrmady. Onyń derek­teri boıynsha 2021 jylǵy qańtarda «QazAzot» AQ óndirgen ammıak selıtra­synyń tonnasy 81 myń teńgeni qurady. Jeltoqsanda onyń quny 200 myń teńgege deıin, ıaǵnı 2,5 esege qymbattaǵan. «Qazfosfat» AQ óndirisiniń ammofos baǵasy sol kezeńde eki esege ósip, 207 myń teńgeni qurady. Senator eldegi mıneraldy tyńaıtqyshtardyń baǵasy men eksportyn retteý boıynsha qatań sharalar qabyldaý qajettigin atap ótti. Depýtattyń pikirinshe, qatań retteý sýǵa tarıf belgileý salasynda da oryn alýy tıis. «Sý tapshylyǵy jyl basynan-aq sezilip tur. Ońtústik óńirlerindegi sharýalar úshin bıyl ekonomıkalyq turǵydan da, áleýmettik turǵydan da aýyr soǵaıyn dep otyr. Onyń ústine aǵyn sýǵa bólinip júrgen sýbsıdııalardyń taǵdyry taǵy da belgisiz. Soǵan qaramastan «Qazsýshar» AQ aǵyn sýdyń baǵasyn 2,5 ese qymbattatqan. Sebebi sheteldik qarjy uıymdarynan alǵan zaımdardyń tóleý ýaqyty kelgen. Qazaqstan ókimeti bıylǵy klımattyq erekshelikterdi, sońǵy eki jyldyń pandemııaǵa qatysty aýyrtpashylyqtaryn eskere otyryp aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin sýmen qamtamasyz etýdiń, onyń baǵasyn tómen­detýdiń naqty sharalaryn qabyl­daýy qajet. Kerek bolsa, álemdik qarjy ınstıtýttarymen kelissózder júrgizip, sheteldik zaımdardyń tóleý merzimderin qaıta qaraýdy usynamyz», dedi depýtat.

Mınıstrler Kabınetiniń basshysy Álıhan Smaıylovqa joldaǵan saýalynda Andreı Lýkın memlekettik kiris­ter organdarynyń ákimshilik quqyq buzýshylyqtary boıynsha isterdi qaraý­dyń biryńǵaı tájirıbesi joq ekenine nazar aýdardy. Senator keltirgen derekterge súıensek, keıingi jyldary eseptelgen salyq somasyn tóleýden jaltarǵany úshin salynǵan aıyppuldardy óndirý 5,9 paıyzǵa, deklarasııadaǵy salyq somalary 52,7 paıyzǵa tómendegeni baıqalady. Sonymen qatar ákimshilik jaýapkershilikke tartýdyń bes jyldyq merzimi ótkennen keıin kásipkerlerge 4,5 mlrd teńge mólsherinde negizsiz aıyppul salynǵan. Depýtat osyǵan baılanysty, salyq salý salasyndaǵy ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister boıynsha materıaldardy ázirleý jáne qaraý jónindegi ádistemelik usynymdar daıyndaýdy usyndy.

Senator Rysqalı Ábdikerov elimizdiń Premer-Mınıstri Álıhan Smaıylovtyń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalarynyń turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtamasyz etýdi surady. Depýtat Keńgir sý qoımasy jezqazǵandyqtardyń aýyz sýynyń negizgi kózi ekenin aıta kelip, onyń áli kúnge deıin jekemenshikte ekenin, biraq zań boıynsha ol memlekettik menshikte bolýy qajettigin atap ótti. «Ony 1996 jyly Úkimettiń qaýlysy boıynsha memlekettik basqarýǵa qaıtarý kerek bolatyn. Biraq bul mindet ártúrli syltaýmen oryndalmady. Osylaısha, strategııalyq mańyzy zor nysan «Sý kodeksiniń» jáne «Memlekettik múlik týraly» zań talabyna saı jeke menshik qolynan memleket ıeligine qaıtarylmaı qaldy. Qazir Keńgir sý qoımasy gıdrotehnıkalyq qurylymdarymen birge «Qazaqmys Dıstrıbıýshn» JShS-niń ıeliginde», dedi senator.

Rysqalı Ábdikerov sonymen qatar Jezdi sý qoımasyna qatysty máselelerdi de aıtty. Ol Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalarynyń turǵyndaryn kókónistermen jáne et-sút ónimderimen qamtamasyz etýge kómektesýge tıis edi. 2011 jyly Úkimet qaýlysynda Jezdi sý qoımasyn Talap sýarý júıesiniń magıstraldyq kanalymen qaıta jańartý kózdelgen bolatyn. О́kinishke qaraı, senator atap ótkendeı, óńirge arnalǵan ózekti joba qaǵaz júzinde ǵana qaldy.

Premer-Mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda depýtat Muhtar Jumaǵazıev aýylsharýashylyq ónimderin, onyń ishinde júndi qaıta óńdeýdi damytýdyń mańyzyna toqtaldy. Osyǵan oraı senator bul salany Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine berýdi jáne ony agroónerkásiptik keshendi memlekettik qoldaý baǵdarlamasyna qosýdy usyndy.

Otandyq toqyma jún ónimderin óndi­rýshiler kúrdeli shıkizat tapshylyǵyn bas­tan keship otyrǵanda, jún óndirýshiler qarapaıym jáne tıimdi tehnologııalarǵa, sondaı-aq óndirilgen shıkizatty qaıta óńdeıtin bıznesti qoldaýǵa muqtaj bolyp otyr.

Qoı ósirýmen elimizde 4 myńǵa jýyq aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndi­rýshiler aınalysady. Al 13 jún óń­deıtin zaýyt bar. Depýtattyń aıtýynsha, suranystyń joqtyǵynan nemese shı­kizat bolmaǵandyqtan ótken jyly jún óńdeıtin 6 kásiporyn jumys istegen joq. Al istep turǵan 7 kásiporynnyń júktelýi jalpy alǵanda 30 paıyzdy ǵana quraǵan. Bul rette Qazaqstanǵa toqyma ónerkásibiniń 90 paıyzy ımporttalady. Bul rette elimizde júnniń 29,7 myń tonnasy nemese 73,5 paıyzy óńdelmeıdi. «Otandyq alyp-satarlar tek bııazy qoı júniniń bir kılogramyn 100-150 teńgeden qabyldaıdy. Al bir qoıdy qyrqýǵa ketetin shyǵyn 300-500 teńgege deıin. Onyń ústine júndi ótkizý máselesi de jolǵa qoıylmaǵanyna baılanysty sharýalar órtep jiberýge májbúr», dep atap ótti senator.

Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda Dúısenǵazy Mýsın Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parkine qatysty problema kóterdi. Depýtat parktiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn kúsheıtý jáne kadrlyq áleýetin arttyrý kerektigin atap ótti. Katonqaraǵaı ulttyq parkiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy álsiz jáne kadrǵa zárýlik bar. Senator aıtqan aqparat boıynsha normatıvke sáıkes park aýmaǵynda 732 adam jumys isteýge tıis, alaıda is júzinde 354 adam eńbek etedi. Sonda ár ormanshyǵa eki ese aýyrtpalyq túsedi. Ulttyq park avtokólikpen 70 paıyz, traktorlarmen – 35 paıyz, basqa arnaıy tehnıkamen 4-ten 20 paıyzǵa deıin, al ınspektorlardy kólikpen qamtý 36% qamtamasyz etilgen. Mundaı jaǵdaıda erekshe qor­ǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy sapaly qor­ǵaý men kúzetý múmkindigi az. Sonymen qatar vahtalyq ádispen jumys isteıtin ormanshylarǵa basqa vahtashylar sııaqty dalalyq jabdyqtaý aqshasy tólenbeıdi. О́ıtkeni orman sharýashylyǵynyń qyzmetkerleri mundaı tólemge quqyǵy bar qyzmetkerler sanatynyń tizbesine kirmeıdi. «Ulttyq parktiń shekteýli sharýashylyq qyzmet aımaǵynda janama orman paıdalaný, bal ara sharýashylyǵy, sanıtarlyq maqsatta aǵash kesý sekildi qyzmet túrlerine ruqsat berilgen. Alaıda aǵash kesýshilerdi esepke alý men jınaýǵa ruqsat alýdyń qoldanystaǵy júıesi bir jylǵa deıin sozylatyn kóp satyly kelisý rásimderin talap etedi. Sondyqtan da ýákiletti organnyń ruqsat berý fýnksııalaryn jergilikti deńgeıge berý zańnamalyq turǵydan rettelip, sheshilýi qajet dep esepteımin. Sonymen qatar jergilikti halyqtyń suranysyna oraı, zańnamadaǵy janama paıdalaný tizbesine qaraǵaı jańǵaqtaryn jınaý da engizilýi tıis», dedi Dúısenǵazy Mýsın.

Depýtat sonymen qatar ulttyq park qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn art­tyrý, ekotýrızmdi damytý úshin ınfra­qu­rylymdy jańǵyrtý, zamanaýı zertha­nalarmen qamtamasyz etý jáne ǵyly­mı-zertteý jumystaryn jetkilikti qar­jylandyrý qajettigin atap ótti.