TО́BE BI TО́RT TARABYNA TÚGEL ALAŃDAIDY

ALMATYDA О́TIP JATQAN EKINShI TRANSAZIIаLYQ PARLAMENTTIK FORÝMDA

EQYU-DAǴY QAZAQSTAN TО́RAǴALYǴY OSYLAI BAǴALANÝDA

“EQYU-nyń Eýrazııalyq ólshemi” Ekinshi Transazııalyq parlamenttik forýmyna qatysýshylarǵa Ekinshi Transazııalyq parlamenttik forýmnyń qatysýshylary men qonaq­taryna sálem joldaımyn! Parlamentarııler forýmynyń Almatyda fashızmdi tize búktirgen Jeńistiń 65 jyldyq mereıli jylynda, Helsınkı qorytyndy aktisi qabyldanýynyń 35 jyldyǵynda, jańa Eýropa úshin Parıj hartııasyna qol qoıylýynyń 20 jyldyǵynda ótkizilip otyrýy nyshandy jaǵdaı. Osynaý mańyzdy datalar adamzat tarıhyndaǵy betburysty kezeńderdi bildirip qana qoımaı, sonymen birge, bizge ǵasyrlar toǵysynda Eýr­azııa qurlyǵynda bolǵan túbegeıli ilgeri basý­lardy oı qoryta paıymdaýǵa sebepker bolady. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy osy ózgeristerdiń jarqyn nyshany bolyp tabylady. Bizdiń elimiz burynǵy keńestik keńistikten jáne Azııa óńirinen osynaý bedeldi halyqaralyq uıymdy basqaryp otyrǵan alǵashqy el. Biz EQYU-daǵy tóraǵalyqty Qazaqstannyń óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosqan úle­sin álemdik qoǵamdastyqtyń moıyndaýy dep ba­ǵalaımyz. Qazaqstannyń zymyrandyq-ıadro­lyq áleýetin erikti jáne transparentti túrde alastaý turǵysyndaǵy is júzindegi tájirıbesi EQYU úshin paıdaly bolatyndy­ǵyna kámil senimdimiz. Qazaqstandyqtar 20 jylǵa jeter-jetpes ýaqytta jahandyq daǵdarys synaǵynan ta­bysty ótken, saıası júıesi turaqty jáne tıimdi na­ryq­tyq ekonomıkaǵa kóshken memleket ornatty. Biz­diń ultaralyq jáne dinaralyq ke­lisim mode­li­miz – EQYU qyz­me­tiniń gýmanı­tarlyq ól­shem­derin qamtama­syz etýge Qazaq­stannyń qosqan naqty úlesi. Sabaqtastyq qaǵıdattaryna negizdelgen qa­zaq­standyq tóraǵalyq tujyrymdamasy bizdiń EQYU tıimdiligin arttyrýǵa, onyń Jer shary­nyń úsh qurlyǵyndaǵy 56 memleketti biriktirip otyrǵan biregeı únqatysý alańy retindegi áleýe­tin damytýǵa úles qosýǵa degen nyq uıǵary­my­myz­dy pash etedi. Eýrazııanyń qaq kindiginde jatqan Qazaq­stan mundaı únqatysýdyń kókeıkestiligin aı­ryq­sha ótkir sezinedi. Biz EQYU-daǵy tóraǵa­ly­ǵymyz Shyǵys pen Batys arasyndaǵy qa­ty­nastardyń jańa kezeńine jol ashady, “Van­kýverden Vla­dıvostokqa deıingi” baıtaq keńis­tikte ózara senimniń nyǵaıýyna qyzmet etedi dep senemiz. Naq sondyqtan da men 2010 jyly EQYU Memleketteri basshylarynyń sammıtin shaqy­rý týraly bastama kóterdim. Biz osy ıdeıany qol­daǵany úshin EQYU-nyń Parla­menttik Assam­bleıa­syna alǵysymyzdy aıta­myz. Jo­ǵar­ǵy deń­geıdegi kezdesý EQYU-ǵa qatysýshy elder kósh­basshylaryna “kózqaras úıles­ti­rý­diń”, uıymnyń bolashaqtaǵy asa mańyzdy ba­sym­dyqtaryn aıqyndaýdyń biregeı múmkin­di­gin ashatynyna kózimiz aıqyn jetedi. Sammıtti ótkizý jańa tarıhı jaǵdaılarda “Helsınkı rýhyn” qaıta órletýdiń nyshanyna aınalar edi. HHI ǵasyrdaǵy qaýipsizdik táýekelderi men synaqtarynyń jahandyq sıpaty álemdik qoǵam­dastyqqa oǵan jaýap izdeýdegi kúsh-jigerdi ǵalam­dyq jáne óńirlik qaýipsizdik qaterleriniń keń órisinde biriktirý qajettigin usynady. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys zardaptary túrli elder men óńirler damýyndaǵy áleýmettik problemalar men alshaqtyqtardy odan ári ýshyqtyryp, álemdi dúrliktirýin jalǵastyrýda. Turaqty ekonomıkalyq damý, kedeılik, bos­­qyn­dar, jumyssyzdyq pen eńbek kóshi-qony, lań­kestik, esirtki saýdasy problema­la­ry jáne basqa qaýip-qaterler adamzat synaq­tarynyń tizimin ulǵaıta túsken. Olarmen kúres árbir memlekettiń jáne EQYU sııaqty yqpaldy uıymdardyń tarapynan barynsha kúsh-jiger jumsaýdy talap etedi. Transazııalyq forýmdy ótkizý EQYU qyz­meti­niń kókeıkesti máselelerin – óńirlik qaýip­sizdiktiń kindikazııalyq ólshemin, atap aıtqanda,  Qyrǵyzstandaǵy saıası ahýaldy, Aýǵanstandy qalpyna keltirý jaıyn, áleýmettik-ekonomı­ka­lyq damýdyń, qorshaǵan ortany qorǵaý men gý­ma­nıtarlyq ólshemniń mańyzdy qyrlaryn tal­qylaýdyń jaqsy múmkindigi bolyp tabylady. Qazaqstan EQYU-nyń azııalyq áriptes­teri­­men jumysqa basa kóńil bólýdi, EQYU-nyń Azııadaǵy óńirlik uıymdarmen únqaty­sýyn keńeıtý oraıynda kúsh-jiger tanytýdy uıǵarǵan. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý jónindegi Qazaqstan bastamasy dál qazirgi kezde Azııa qurlyǵynda qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty qoldaýdyń alýan qyrly biregeı quralyna aınaldy. Biz EQYU-nyń Parlamenttik Assam­bleıa­sy tóraǵasyn jáne “Úshtik” ókilderin 2010 jyl­dyń maýsymynda Túrkııada ótetin AО́SShK-niń 3-shi sammıtine qatysýǵa sha­qy­rýǵa qýanyshtymyz. Bul qaýipsizdik pen preventıvti mámilegerlikti qam­tamasyz etýdiń eýropalyq jáne azııalyq júıe­leriniń keleshektegi is-qımyl birligi úshin negiz salýǵa múmkindik beretindigine kámil senimdimin. Búgingi forýmnyń taqyryby – “EQYU-nyń eýrazııalyq ólshemi” – 2003 jyly Qa­zaq­­standa ótken EQYU elderi parlamen­tarıı­­leriniń birin­shi sammıtindegi pikirta­las­ty qı­syndy túrde jal­ǵastyrady. 2008 jyl­dyń shil­desinde Assam­bleıa­nyń jyl saıynǵy 17-shi ses­sııa­syn ótkizý Qazaqstan men EQYU Parla­ment­tik Assambleıa­sy arasyndaǵy qatynastar aıasyndaǵy asa ma­ńyzdy oqıǵa boldy. Par­la­ment­tik Assambleıa­nyń belsendi qoldaýy jaǵ­daı­ynda biz Qazaqstannyń EQYU-daǵy  tóraǵa­ly­ǵynyń basym mindet­te­rin tabysty iske asyramyz dep esepteımiz. EQYU keńistigindegi senim men ózara túsi­nis­tik aýanyn qamtamasyz etýdegi parlamenttik má­milegerliktiń rólin asyra baǵalaý qıyn. О́z hal­qynyń tikeleı senimine bólengen naq osy par­la­mentarııler EQYU alǵa tartyp otyrǵan qaýip­sizdikti nyǵaıtý ıdeıalaryn qoǵamdyq damý­dyń kókeıkesti úrdisterimen barynsha tıimdi jalǵastyra alady. Astanadaǵy forým EQYU qoǵamdastyǵy aldynda turǵan ózekti túıtkilderdi sheshýdiń jańa turǵylaryn izdeýge kómektesetindigine meniń kózim kámil jetedi. Forýmǵa qatysýshylarǵa jemisti jumys jáne tabys tileımin!

Nursultan NAZARBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.

Keshe Almatydaǵy “Interkontınental” qonaq úıinde “EQYU-nyń eýrazııalyq ólshemi” atty Transazııalyq parlamenttik forým óz jumysyn bastady. Aldyn ala aıta ketsek, mundaǵy talqylanǵan hám talqylanyp jatqan máseleler óziniń búgingi tańdaǵy asa kókeıkestiligimen daralanady. Forým baǵdarlamasynda 3 sessııanyń jumys isteıtini josparlanǵan bolatyn. Keshe salǵan betten talqyǵa túsken sonyń birinshisi – “Aımaqtyq qaýipsizdik. Aýǵanstan, lańkestik jáne esirtki zattarymen kúres, qarýsyzdaný” taqyrybyn qaýzady. Al “Eýrazııa: damýshy naryqtar jáne óris alǵan óktem qaterler. Ekonomıkalyq damý, saýda, resýrstardy basqarý, eńbek kóshi-qony, ekologııalyq máseleler” jáne “Adamzattyq ólshem. Dinı tózimdilik, saıası damý, adam saýdasymen kúres, genderlik teńdik” atty álemdik qoǵamdastyqty sansyratyp turǵan san taraý máseleler búgin ótetin ekinshi jáne úshinshi sessııalardaǵy ótkir pikirtalas pen parasatty da paıymdy áńgimeniń ózegine aınalmaq. Parlamentaralyq yntymaqtas­tyq­tyń aıasyn keńeıtý maqsatyn kózdegen bul forým Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna tóraǵalyq etýi sheńberinde asa úlken mańyzǵa ıe ekendigi eshbir talas týdyrmasa kerek. Forým jumysyna EQYU-ǵa múshe kóptegen memleket­ter­diń, Jerorta teńizi aımaǵy men Azııa­daǵy seriktes memleketter parla­ment­shileri men halyqaralyq uıymdar ókilderiniń asa múddelilikpen qatysýy osy oıymyzdy aıǵaqtaı túskendeı. Talqylanatyn ózekti máselelerge osyndaı orasan zor mán berýshilik EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memle­ket­tik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń forýmnyń ashylý rásimi aldynda EQYU-nyń Bas hat­shysy Mark Perren de Brıshambomen jáne EQYU Parlamenttik Assam­bleıa­synyń Prezıdenti Joao Soareshpen kezdesýlerindegi yqylasty da múddeli áńgimeler barysynda aıqyn baıqaldy. EQYU-nyń búgingi tańdaǵy tizginin óz qoldarynda ustaǵan derlik osynaý jo­ǵary laýazymdy qaıratkerler atalmysh kezdesýlerde Uıym qyzmetiniń, Qyr­ǵyzstandaǵy ahýal jóninde birlesken is-qımyldy úılestirýdiń aǵymdaǵy máselelerin, sondaı-aq syrtqy ister mınıstrleriniń beıresmı jıynyna jáne EQYU sammıtine ázirliktiń ba­rysy jaıyn baıypty talqyǵa salyp, sóz etti. Osy oraıda M.P.de Brıshambo men J.Soaresh tarapynan Qazaqstan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyna, Qyrǵyz­stan­daǵy daǵdarys ahýalyn turaq­tan­dyrý oraıyndaǵy jedel de ilkimdi kúsh-jigerine jáne bul rettegi Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń zor róline joǵary baǵa berildi. Ásirese, Qazaqstan tóraǵalyǵynyń sheshimtaldyǵy, jedel­digi jáne joǵary kásibıligi erekshe atap ótildi. Budan bylaı da Qazaqstanmen tyǵyz yntymaqtastyqqa yqylastylyq bildirildi. “Qazaqtardyń tóraǵalyq etýi óte tamasha. Saýdabaev myrza shar­sha­maı, damylsyz, kásibı turǵydan jumys júrgizýde. Prezıdent Nazarbaevtyń joǵary dárejedegi kezdesý ótkizý jó­nindegi bastamasyn, ıadrolyq qarýsyz­daný jónindegi usynys-ıdeıalaryn Parlamenttik Assambleıamen qatar Italııa, Fransııa, Germanııa sııaqty elder, Amerıkanyń jańa basshylyǵy qoldap otyr, jańa tóraǵaǵa tabys tileımiz”,– dep atap ótti J.Soaresh. Forýmnyń ashylý rásiminde alǵash­qy bolyp kirispe sóz sóılegen EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń Tór­aǵasy J.Soaresh osy aıtqandaryn jáne bir qaıtalady. Parlamenttik Assam­bleıanyń Qazaqstan tóraǵalyǵyn únemi qoldap kele jatqandyǵy jáne aldaǵy ýaqytta qoldaı beretindigi mártebeli minberden taǵy da pash etildi. Árıne, óńirde problemalar barshylyq. Saıası bostandyq degenimiz – eń áýeli saıası turaqtylyqtyń kepili bolýy kerek. Osy oraıda Qyrǵyzstandaǵy jaǵ­daı kóptegen elderge ortaq prob­lemalardyń da betin ashyp bergendeı. Qazaqstan tóraǵalyǵynyń baýyrmal­dyq, adal da izgilikti mıssııasy naq osy qyrǵyz elindegi ahýaldy túzetýge, ondaǵy tártipti jolǵa qoıýǵa jáne búl­dirgi áreketterge jol bermeýge baı­lanysty naqty qadamdarynan kórinis tapty. Demek, Qazaqstan Úkimetine, Qazirgi tóraǵaǵa rahmet. Osynyń bári tóraǵalyq durys jolda ekenin aıǵaq­taıdy. Onyń EQYU-ny nyǵaıta túse­tindigine senimi zor. Naq osy ámbebap halyqaralyq uıym qazirgi tańda álemge kerek, dep túıindedi óz oıyn sheshen. Transazııalyq parlamenttik forým­nyń osynaý ashylý saltanatynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaevtyń forýmǵa qatysýshylarǵa úndeýin EQYU-nyń qazirgi tóraǵasy, QR Memlekettik hat­shysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev oqyp berdi (N.Nazarbaevtyń úndeýi bólek jarııalanyp otyr). Q.Saýdabaev forýmǵa qatysýshy­lar­dy qonaqjaı qazaq jerine qadam basýymen shyn júrekten quttyqtaı otyryp, tóraǵalyq kezeńinde Qazaqstan atqarǵan jumystardy qysqasha aıtyp berdi. Ústimizdegi jyldyń 14 qańta­ryn­daǵy Turaqty keńes otyrysynda Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń EQYU qoǵam­dastyǵyna arnaǵan baǵdarlamalyq beıneúndeýinde EQYU qyzmetine qýatty serpin bergen Qazaqstan tór­aǵalyǵynyń negizgi basymdyqtary men ustanymdary keńinen baıandaldy. Tór­aǵalyqtyń alǵashqy kúninen bastap EQYU-nyń barlyq ınstıtýttarymen tolyqqandy is-qımyl birligi qamta­ma­syz etilip, sońǵy bes jylda alǵash ret Uıymnyń bıýdjeti ýaqtyly qabyl­danýyna qol jetkizildi. – Biz óz qyzmetimizde EQYU keńis­tiginde jańa ajyratqysh mejelerdiń týyndaýyn boldyrmaýǵa, barshanyń múddesi jolyndaǵy senim aýanyn da­mytýǵa jáne Uıymdy damytýdyń negiz­gi máseleleri boıynsha mámile alańyn keńeıtip, nyǵaıtýǵa kóńildi basa bóle­miz. Biz sondaı-aq EQYU jaýap­ker­shiligi aımaǵyndaǵy qaýipsizdiktiń ózekti máselelerin naqty sheshý maqsatyn kózdeımiz. Qazaqstan tóraǵalyǵy bizdiń áriptesterimizdiń baıypty usynystary úshin ashyq. Sonyń bir dáleli búgingi fo­rým bolyp tabylady. О́z jumysymyzda biz Ortalyq Azııa óńiriniń de, sondaı-aq jalpy Eýrazııa keńistiginiń de ortaq sıpattaǵy qaýipsizdik proble­ma­laryn sheshýge kóp mán beremiz. О́ńirlik qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdiń mańyz­dylyǵy osy jylǵy sáýirdiń ba­syn­da eldi tártipsizdik, daǵdarys pen zańsyz­dyq jylymyna tartqan Qyrǵyzstandaǵy qaıǵyly oqıǵalar taǵy bir áıgiledi. Bul Qazaqstan tóraǵalyǵy jáne tutastaı EQYU úshin zor syn bolyp tabyldy. Osy qıyn jaǵdaılarda bizdiń Uıym óziniń qajettiligin jáne pármendiligin tanyta bildi. Osyǵan baılanysty biz BUU Bas hatshysyna, Eýroodaqtyń jáne EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń basshyly­ǵyna Qyrǵyzstanǵa ózderiniń arnaıy ókil­derin jedel jibergenderi úshin aıryq­sha rahmetimizdi aıtamyz. Tóraǵalyq Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jeke basynyń bedeli syndy mańyzdy resýrsty iske qosty. Prezıdentter Nursultan Nazar­baevtyń, Barak Obamanyń jáne Dmıtrıı Medvedevtiń birlesken kúsh-jigerleriniń arqasynda zorlyq-zombylyqty aýyzdyq­taýǵa jáne azamat soǵysyn boldyrmaýǵa qol jetti, – dedi Q.Saýdabaev. Budan ári EQYU-nyń Qyrǵyzstannyń tez arada daǵdarystan shyǵýyna kómek kórsetýdi jalǵastyryp otyrǵandyǵy aıtyldy. Uıymnyń Rezerv qorynan qo­ǵamdyq tártip pen qaýipsizdikti qoldaýǵa, zańnyń ústemdigi men demokratııany ny­ǵaıtýǵa 200 myń eýro bólingen. Eki jaqty negizde Qazaqstan da qajetti gýmanıtar­lyq kómek kórsetýde. Budan ári sheshen qa­zirgideı almaǵaıyp zamanda, qaýipsiz­dikke qater kóbirek tóngen shaqta tyǵyz yntymaqtastyq pen ózara túsinistik, barlyq múddeli memleketter men uıym­dardyń kózqaras birligi jáne is-qımyl­daryndaǵy úılesimdilik asa qajettigine toqtaldy. Osy rette Qazaqstan Prezı­denti N.Nazarbaevtyń álemdegi senim men ózara túsinistik aýanyn qamtamasyz etý­degi parlamentaralyq is-qımyl birligin damytýǵa erekshe kóńil bólip otyrǵan­dyǵyn atap kórsetti. Kelesi kezekte forýmǵa qatysýshylar aldynda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev quttyqtaý sóz sóıledi. Meniń paıymdaýymsha, dedi ol, bizdiń Memleket basshysynyń búgingi úndeýi onyń EQYU-daǵy parlamenttik ólshemge degen asa beıildi yqylasyn kórneki túrde aıǵaqtaıdy. Qazaqstan Prezıdenti budan ári de Eýrazııa qaýipsizdigin nyǵaıtý jolynda belsendi jumys isteýge óziniń ázirligin taǵy da rastady. – Álem jahandyq qarjy daǵdary­sy­nyń saldarynan áli aıyǵyp bolǵan joq. Memleketter qarjy rynogyndaǵy turaq­syz­dyqqa, tabıǵı jáne tehnogendik apat­tarǵa, sondaı-aq ekstremızm men lań­kestikke, ıadrolyq qarýdy taratýǵa, esirt­kilerdiń zańsyz aınalymyna baılanysty ártúrli qaterlermen betpe-bet kelýde. Naq sondyqtan da transóńirlik ynty­maqtastyq qajettiligi óse túsýde. Álbette, tabysty reformalardy iske asyrý jáne halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý tájirıbesin ıelengen Qazaqstan osy úderisti bastap júrgizýge jáne EQYU-daǵy jalǵasqan oń ózgeristerge óz úlesin qosýǵa ázir. Biz Parlament qoǵamdastyǵy Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵy­nyń dáıekti ári adal jaqtaýshysy bol­ǵan­dyǵyn tereń alǵys sezimimen atap ótemiz. Prezıdent Nursultan Nazarbaev aıqyn baıandaǵan qazaqstandyq basymdyqtardy iske asyrýda Assambleıanyń árdaıym qoldaıtyndyǵyna nyq senemiz. Qazirgi kezeńde tóraǵalyqtyń asa mańyzdy basymdyǵy bıyl EQYU Sammıtin ótkizý bolyp tabylady. Biz Sammıt EQYU-ǵa qatysýshy memleketterdiń kóshbasshy­lary­na jańa tarıhı jaǵdaılarda Hel­sın­kı rýhyn damytýdy qamtamasyz etýdiń jáne aldaǵy jyldardaǵy Uıym basym­dyqtaryn aıqyndaýdyń biregeı múm­kin­digin beredi dep sanaımyz,– dedi Q.To­qaev. Odan ári Senat Tóraǵasy kún tár­tibindegi kókeıkesti problemalar tóńi­regindegi pikirtalas Transazııalyq parla­menttik forýmnyń alǵa qoıǵan maqsat­taryna jetýge jáne qaýipsizdik pen yntymaqtastyq máselelerindegi alýan túrli kózqarastarymyzdy jaqyndatýǵa kómektesetinine senim bildirdi. Parlamentaralyq forým EQYU keńistigindegi yntymaqtastyq pen ózara túsinistik úderisine jańa serpin beredi. О́ıtkeni, osy mańyzdy basqosýǵa qaty­sýshylar óz halqynyń senimdi ókilderi bolyp tabylady. Bul jóninde forýmǵa qatysýshylar aldynda QR Parlamenti Má­jilisiniń Tóraǵasy Oral Muhamed­janov málimdedi. Sondyqtan da EQYU-ǵa qatysýshy mem­leketter parlamentshileriniń Qazaq­standa bas qosýy qazirgi zamanǵy mańyzdy máselelerdi tıimdi sheshýdiń joldaryn aıqyndaý úshin óte mańyzdy bolyp otyr. Osy oraıda O.Muhamedjanov aımaqtaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýda, áleýmettik-ekonomıkalyq salany qar­qyndy damytýda, tózimdilik pen máde­nıet­aralyq kelisim ıdeıasyn alǵa bas­tyrýda bizdiń elimizdiń biregeı tájirıbesi bar ekenin atap kórsetti. Májilis Tóraǵasy qazirgi kúrdeli de qaıshylyqqa toly álemde bizdiń elderimiz ben halyqtarymyzdyń arasynda túrli yntymaqtastyq forýmdarynyń órken jaıýy óte qajet ekenine kóz jetkizip otyr­ǵanymyzdy basa aıtty. Sońǵy on jyl kóleminde Eýrazııa aımaǵyn jáne álemdi dúr silkindirgen, jahandyq qaýipsizdik júıesiniń beriktigine naǵyz synaq bolǵan birneshe oqıǵalar oryn alǵany anyq. Ǵalamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde azııalyq baǵyttyń mańyzdylyǵy artýda jáne EQYU qyzmetiniń eýrazııa­lyq qyryna qatysty másele óte ózekti bola túsýde. Májilis Tóraǵasy Qazaqstan atalǵan Uıymnyń kózqarasyn eýropa­lyq­tan eýrazııalyqqa qaraı burýdy usynyp otyrǵanyna mańyz berip ótti. Sondyqtan EQYU-nyń Eýrazııalyq ólshemi jónindegi máseleni qaraý óte kókeıkesti jáne aqylǵa syıymdy ekenin atady. Eýrazııa júreginde oryn tepken Qazaqstanǵa eýropalyq jáne azııalyq jahandyq “qaýipsizdik tinin” jalǵastyrý rólin taǵdyrdyń ózi júktegen ispettes. Osy oıdyń dáleli retinde Oral Muha­medjanov óz sózinde Papa Ioann Pavel II bir kezde aıtqan: “Qazaqstan – birneshe ǵasyrlyq tarıhy bar el, sondyqtan beıbitshilikti qorǵaýdyń mańyzdylyǵyn jaqsy biledi. Eýropa men Azııa arasyn­daǵy kópir bolatyn erekshe syı buıyrǵan el ekendigi asyra aıtqandyǵym emes”, degen pikirin keltirdi. Májilis Tóraǵasy bizdiń beıbitshilik súıgish saıasatymyzdyń aıǵaǵy Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngton sammıtinde ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń bastamashysy bolǵandyǵyna da baılanysty dep málimdedi. Qaýipsizdikti nyǵaıtý isinde halyq­aralyq yntymaqtastyqtyń kókjıegin ke­ńeıtýdiń birden-bir joly sol salada ult­tyq zańnama men halyqaralyq quqyqty jetildirý bolyp tabylady, dedi Oral Muhamedjanov. Bul jolda parlamenttik dıplomatııanyń múmkindigin paıdalanǵan durys. Ár túrli elder men halyqtar arasynda týyndaǵan máselelerdi kúshpen sheshýge bolmaıdy. Budan soń EQYU-nyń Bas hatshysy Mark Perren de Brıshambo jınalǵan qaýymǵa quttyqtaý sóz arnady. Ol osyn­daı alqaly jıyndy úlken jaýapkershi­likpen uıymdastyrǵan Qazaqstan tara­byna, Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa, sondaı-aq eldiń basqa da basqarýshy hám atqarýshy, zań shyǵarýshy organdarynyń basshylyǵyna alǵysyn bildirdi. 1975 jyldan bergi Helsınkı rýhyn jańǵyr­typ, eýropalyq jáne azııalyq ólshemderdi teńdestirý baǵytynda belsendi jumys júrgizip kele jatqan Qazaqstan qandaı bolsa da maqtaýlarǵa laıyqty, dedi ol. Osy rette Qyrǵyzstandaǵy janjaldy, sony týyndatqan, eldi ishten iritken prob­lemalardy óńirge taratpaý oraıyn­daǵy Qazaqstan tóraǵalyq etip otyrǵan EQYU-nyń róline toqtaldy. Demek, EQYU naq osy jaǵdaıda óńir elderindegi keıbir saıası álsizdikterge jol bermeı, judyryqtaı jumyla birlesip, serpindi jumys isteýi kerek. Qazaqstannyń osy údeden shyǵatynyna senim zor. Forým aıasynda ótken mańyzdy kezde­sýler az emes. Máselen, forým barysynda QR Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy Oral Muhamedjanov Aýǵanstan Islam Res­pýblıkasynyń Volesı Djırga (tó­mengi palata) tóraǵasynyń birinshi orynbasary Mırvaıs Iаsını bastaǵan delegasııamen kezdesti. Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etip turǵan kezeńde irgeles eldiń elimizden kúteri kóp ekeni málim bolyp otyr. Májilis Tóraǵasy kezdesý­den keıin jýrnalısterge bergen suh­ba­tynda: – Forýmǵa 40 memlekettiń delega­sııa­lary qatysyp otyr. Bul – kópten daıyndalǵan forým. EQYU-nyń Qazirgi tóraǵasy retinde osyndaı únqatysýlardy jıi ótkizýge múddelimiz. О́ıtkeni, HHI ǵasyrdyń ózinde Eýropada, Eýrazııada, elder men elder arasynda bolsyn buryn kútpegen, jańa sıpattaǵy qaýipter týyn­dap jatyr. Sol qaýipterdiń aldyn alý, birlese tótep berip, onyń jolyn bógeý búgingi forýmǵa ózek bolýda. Al Aýǵan­stanǵa kelsek, onda áli de beıbitshilik joq. Ondaǵy aýrýhanalardy, joldardy qa­lypqa keltirý de kezegin kútýde. Al Qazaqstannyń ózi sońǵy jyldarda bul elge 2,5 mıllıon dollar kóleminde qarjy­laı kómek, 2 myń tonna astyq berdi. Qazir 50 mıllıon dollarǵa Aýǵanstanda mamandar daıarlaý máselesi kózdelip otyr, – dedi. Májilis Tóraǵasy kezdesý kezinde Má­jiliste Aýǵanstan máselesimen aınaly­satyn arnaýly jumys toby bar ekendigin málimdedi. Mırvaıs Iаsını eki eldiń parlamentaralyq qana emes, senataralyq baılanystaryn da belsendi etsek, ha­lyqtar arasyndaǵy aralas-quralastyqty ulǵaıtsaq degen múddeles pikirin bildirdi. Oral Muhamedjanov forýmnyń kó­keıkesti máselelerine aınalǵan Aýǵanstan jáne Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıǵa Qazaq­stan EQYU-ǵa tóraǵalyq etpegen kúnniń ózinde alańdaýshylyq bildirip, irgeles, baýyrlas el retinde jaǵdaıdy turaqtan­dyrýǵa atsalysqanyn alǵa tartty. Tústen keıin forým delegattary “Aımaqtyq qaýipsizdik” taqyrybynyń tóńireginde toqaılasty. Bul Transazııa­lyq parlamenttik forýmnyń eń ózekti máselesi bolyp tabylady. “Aýǵanstan, lańkestikpen, esirtki tasymalymen kúres, qarýsyzdandyrý” atty saǵattarǵa sozyl­ǵan otyrysta negizgi baıandamashylar osy eldegi ahýalǵa egjeı-tegjeıli saraptama jasap, tipti el umyta bastaǵan eski máselelerdi de eske túsirdi. Otyrysta alǵashqylardyń biri bolyp sóz alǵan Aýǵanstandaǵy Volý­sı Djırga (tómengi palata) tóraǵasynyń orynbasary Mırvaıs Iаsını óz elinde qalyptasyp otyrǵan keri jaǵdaılardyń qatparlaryn sógýge umtyldy. Lańkestik pen esirtki egiz júrgen eldegi terrorızmge esirtkiden túsken qarjy tamyzyq bolyp otyrǵanda, ony tek halyqaralyq deńgeıde aýyzdyq­taýǵa bolatyndyǵyn atap kórsetti. – Biz halyqaralyq qoǵamdastyqtyń elimizdegi ınfraqurylymdy, bilim jáne basqa da áleýmettik ınstıtýttardy qal­pyna keltirýde jasap jatqan sharalaryna razymyz. Alaıda, odan da úlken nárse talap etiledi. Qoǵam ómirine belsene aralasý úshin áıelderge teń quqyq berip, esirtki trafıgin túbirimen joıý qajet. Al lańkester esirtkiden túsken qarajatqa ómir súrýde, esirtki saýdalaýshylar lań­kestikti qoldap otyr. Aýǵanstan geroın ja­saý úshin hımııalyq reaktıvter óndir­meıdi, ony basqa elder qamtamasyz etedi. Sondyqtan onyń da qarý-jaraq sekildi jolyn kesý kerek, – dedi Mırvaıs Iаsını. Ol Aýǵanstanǵa kórshi elderden qarý-jaraqtar qandaı joldarmen bolsa da aǵylyp kelip jatqanda jaǵdaıdy ýystan taǵy da shyǵaryp alý qaýpiniń bar ekendigin joqqa shyǵarmaıdy. – Aýǵanstanda pozıtıvtik basqarý júıesiniń ornaǵanyn qalap edik. Bizge transparentti sot júıesi qajet. Ol bizde joq, osy qatelikterdi týyndatatyn qaýipterdiń bári qylmystyq toptardyń áreketinen bolyp otyr, – dedi Iаsını. Aýǵanstannyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri Abdolla Abdolla: Qoldaýdy aýǵandyqtar tek bir adamǵa qoldaý kórsetý turǵysynda tanymaýy tıis. Bul – óte mańyzdy. Mundaı jaǵdaıda bul kómekti bireýler teris paıdalanýy múmkin. О́ki­nishke qaraı, Aýǵanstan úkimeti sybaılas jemqorlyqtyń túp-tamyryn qurta almaı otyr. Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qoldaýyna keler bolsaq, ártúrli deńgeıdegi merdigerlik jaǵdaıda salyq tóleýshilerdiń mıllıardtaǵan qarjysy joǵalyp ketip jatady. Dál osynyń asa mańyzdy másele ekendigin aıtqym keledi. Úkimettik emes uıymdar ózderiniń isi úshin donorlar aldynda jáne Aýǵanstan úkimeti aldynda esep berýi tıis. Olar qazir tym táýelsiz bolyp ketken, dedi. Onyń aıtýynsha, NATO áskerlerin shyǵarýdan týyndaıtyn saldarlar ár­túrli. Aýǵanstan halyqaralyq qoǵamdas­tyqtyń qatysýymen 9 jyl boıy ómir súrip kele jatyr. Endi onsyz ómir súretin bolady, biraq, aıaǵynan nyq turyp kete alatyn deńgeıge áli jetken joq. “Aýǵandyqtar sizderdiń qoldaýlary­ńyzdy túsinistikpen qabyldaıdy. Azamat­tyq shyǵyndar oryn alǵan kezde, árıne, bul jaǵdaıdy da qabyldaı bilý qajet. Biz áskerı qatysýdyń merzimin qysqartýy­myz kerek. Demokratııalyq damý úderisterinde aýǵandyqtardyń kópshiligi biri­gip, ózderin ózderi qoldaýǵa jumylýy tıis. Oǵan qol jetkizbeıtin bolsaq, Aýǵanstan 1999 jyldyń qarańǵy kezeńine qaıta oralady. Onyń saldary uzaqqa sozylyp jáne álemge taralýy múmkin. Al mıllıondaǵan beıbit halyq lańkes shaǵyn toptardyń yqpalyna túspek”, dedi Abdolla Abdolla. Ol dál qazirgi tańda Aýǵanstanda adamdardyń senimine ıe júıe qurylmasa, halyq zańǵa senbese, tepe-teńdikke qurylǵan turaqtylyq qalyp­taspasa, barlyq áreketter zaıa bola beretindigin qynjyla alǵa tartty. Degenmen, sońǵy 2 jylda álemdik qoǵamdastyqtyń jáne qarapaıym halyqtyń óz nıetimen elinde azdap bolsa da ıgi tirlikter oryn alyp otyrǵanyn ortaǵa salǵan Abdolla Abdolla, biz qazir eshteńe bolmaǵandaı syńaı tanytyp, tirshilik ete berýge tıisti emespiz. Alda taǵy da úlken saılaýlar kele jatyr, dedi. EQYU-nyń Bas hatshysy Mark Perren de Brıshambo Aýǵanstannyń tragedııasyn tarqatyp aıtyp bergen joǵarydaǵy eki sheshenge de alǵys bildire otyryp, biz endi osyǵan ne úles qosa alamyz degen saýal tastady. Aýǵanstan 10 jyldan beri bizge áriptes. Bizdiń Uıymnan tys memleket bolsa da turaqtylyq týraly pikirtalas­tar­da oıy bizben úndesip keledi. Aýǵan­standaǵy jaǵdaıdan esh el shet qala al­maı­dy. Bul EQYU-ǵa múshe memleketterge de, múshe emes memleketterge de qatysty. Endigi jerde EQYU Aýǵanstanǵa jan-jaqty kómek berý kerek degen sheshimge keldik, degen Bas hatshy onyń naqty sharalaryn túıindep berdi. Onyń ishinde shekarany nyǵaıtý máselesi turǵanyn aıta ketý kerek. Sol sııaqty Brıshambo aýǵandyq azamattardyń Taılandtyń taýly aımaqtarynda apıyndyq shópter ósirýge tyıym salyp, onyń ornyna basqa daqyldar egýge qol jetkizgendigin aıtty. Osy máselelerdiń bárinde EQYU Bas hatshysy barlyq elderdiń parlament­shi­leriniń qoldaýyna zárý bolyp otyrǵan­dyǵyn jasyrǵan joq. EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń Aýǵanstan jónindegi arnaýly tóraǵasy, Fransııa Ulttyq Assambleıasynyń depýtaty Mıshel Výazen sońǵy eki aıda­ǵy ahýalǵa alańdaýshylyq bildire kele, azdap bolsa da optımıstik turǵyda áńgime óristetýge múddelilik tanytty. Ol joǵa­rydaǵy qıynshylyqtardy joqqa shyǵar­maı-aq, osy eldegi saılaý erejelerin óz­gertý qajettigin jáne talıbtermen kelis­sóz júrgizý qajettigin kóldeneń tartty. Biraq, qalaı jáne qandaı jaǵdaıda? Qazir Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaq­tandyrýǵa baılanysty Reseı, AQSh sııaq­ty eldermen jáne bedeldi halyqaralyq uıymdarmen kelissózder júrgizýge qol jetkizilgendigin, 2007 jyly Aýǵanstan­daǵy jaǵdaıdy qalpyna keltirýge qatysty 16 joba jasalyp, onyń qazir 14-i jumys istep jatqandyǵyn málimdedi. “Osy máselelerdiń bárinde EQYU óziniń qudirettiligin dáleldep bergen uıym”, deı kele Mıshel Výazen: “Erik bar jerde – durys sheshim tabý múmkindigi bar!” dedi. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK) Hatshylyǵynyń atqarýshy dırektory Dýlat Bákishev kóterilgen máselelerden bólek, Azııada qaýipsizdiktiń bólinbeıtin, barshaǵa ortaq aýmaǵyn qurý kerektigin alǵa tartyp, ol tek kóp qyrly ekonomı­kalyq jáne saıası áriptestikterdiń arqasynda júzege asatyndyǵyn AО́SShK-niń ıgi mysaldary arqyly atap berdi. Birqatar forým delegattary negizgi baıandamashylardyń sózin tyńdaı kele, kóterilgen máselelerge qatysty túsinik­temeler berip, óz ustanymdaryn bildirip ótti. Eýropalyq Parlamenttiń depýtaty Lıbor Rýchek: – Biz de osy sizder aıtyp otyrǵan máselemen aınalysyp kelemiz. Eýroodaq ta osyǵan aralasyp júr. Aýǵanstanda bizdiń tipti arnaýly ókilimiz de bar. Jýyrda, sáýir aıynda ol jaqta elshi taǵaıyndaldy. Eýroodaq osy eldegi ishki jaǵdaıdy turaqtandyrýshy bolyp tabylady. Bul úshin arnaýly bıýdjet te qarastyrylǵan. Degenmen, quqyq qorǵaý salasynyń jumysyn retteý áli alańdaýshylyq týǵyzyp otyr, – dedi. “Taýsyla bermeıikshi...” dep baryp sóz bas­taǵan Eýroparlament depýtaty alda Kabýl konferensııasy kele jatqanyn eske salyp: “Talıbtermen ymyraǵy kelýdi, Aýǵanstannyń ekonomıkalyq damýyn, osy eldegi sybaılas jemqorlyqpen kúre­sýdi, úkimettiń shoǵyrlaný kerektigin aıtaıyqshy. Biz osylardy tek talqylap qana kele jatqan joqpyz. 2004 jyly Aýǵanstanmen qarym-qatynas jasaıtyn top ta qurylǵan. Saılaýǵa da qatystyq. Endi biz sizderge qandaı kómek kórsete alamyz?” – degen suraýly júzben jınalǵandarǵa qarady. Bul suraqtyń tolyqqandy, kóńil kónshitetin jaýabyn keıin de estı almadyq. Al Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy saıası quraldardy paıdalana otyryp jeńýimiz qajet degen keıbir parlamentshi­ler bul maqsat jolynda kóp satyly stra­tegııa qajet ekendigin kóldeneń tartty. Sóz saptaýlarǵa qaraǵanda, halyqara­lyq qoǵamdastyqtyń basyn qatyrǵan másele de sol – qazir bul el eń qara­paıym degen qajettilikterin de óteı al­maı, adamzattyq ortaq ıgilikterin paı­da­lana almaı otyr. 150 myń NATO soldat­tarymen de esirtki essizdigine ıe bola almaı otyrǵan elde endi ne istemek kerek? Demokratııany ınvestısııalaý qajet, dedi Iаsını. Túıtkildi máselelerdi sheshýge Kabýl konferensııasy septigin tıgize alsa, qanekeı?! Osy máselede Aýǵanstan­nyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri Abdolla Abdolla: – Biraz ýaqyt buryn Londonda da kon­ferensııa bolǵan. Qandaı ýaǵdalas­tyq­tarǵa, tıimdi tetikterge qol jetkizdik? Álde belgili bir mátinderdi ázirleýmen kelemiz be? – dep sharasyzdyqtyń shetin shyǵardy. Osy turǵyda parlamentshilerdiń bári­niń oıy bir jerde toǵysatyndyǵy qaıta-qaıta ańǵaryldy. Iаǵnı, Aýǵanstandaǵy daǵdarysty áskerı kúshtermen sheshý múmkin emes. Dál osy forýmda terrorızm Aýǵan­stan men Pákstanǵa ǵana tán emes, ol jahandyq másele degen pikirdi estirtken­derińizge rızamyn. Sizder Kanadaǵa 144-shi tabyt kelgenin qaıta-qaıta aıtasyzdar. Al Pákstanda qansha adam qurban bolǵanyn bilesizder me? dedi osy eldegi Senat tóraǵasynyń orynbasary Mır Jan Muhammed Han Jamalı. Ol dál osyndaı forýmdar taptaýryn kózqarastardy ózgerte alatyndyǵyn aıta kele, lańkestikke qarsy kúreste Parla­mentterdiń róli úlken ekendigin alǵa tart­ty. Parlamentte ulttyq sıpat joq. Búkil elderdiń parlamentaralyq baılanystary men naqty is-sharalary kóterilgen máselelerdi sheshe alady, dedi ol. Nıderland tómengi palatasynyń depýtaty, delegasııa jetekshisi Koshkýn Korýz dál qazirgi kúnderi Qazaqstan tóraǵalyq etken EQYU belsendi jumys istep otyrǵanyna alǵys bildire kele, mamyr aıynyń aıaǵynda Nıderland Syrtqy ister mınıstri Gaagada ter­rorızm­ge qarsy ortalyq ashyp, bul orta­lyq sarapshylardyń basyn qosyp qana qoımaı, adamdardan qalaı terrorıster daıarlanatynyn zertteýdi qolǵa alatynyn aıtty. Qysqasy, saǵattarǵa sozylǵan oty­rys­ta Aýǵanstan aınalasyndaǵy másele jahandyq sıpat alǵany anyq boldy. Esirtki trafıgi máselesi de tek Aýǵan­stanǵa tán emes. Máselen, reseılikter sıntetıkalyq joldarmen jasalǵan esirt­kilik zattar Ortalyq Eýropadan ózderine aǵylyp kelip, qanshama taǵdyrlardy ýlap jatqanyn alǵa tartyp, bizge de kómek­tesińizder deıtin janaıqaılaryn jasyr­mady. Italııalyq parlamentshiler 2001 jyldan beri apıyn óndirý tyıylýdyń ornyna, kólemi birneshe ese ósip ket­ke­nine kóz jetkizip otyrǵandaryn kóldeneń tartty. Saýal kóp, jaýap az. Taǵdyrly túıtkilderdi sheshý úshin kúrestiń ortaq maıdanyn qurý qajettigi kún ótken saıyn kókeıkesti bolyp barady. Sonymen, 40-qa jýyq eldiń parla­ment­shileri bas qosqan forým adamzatty alańdatqan máselelerdi talqylaýdy búgin de jalǵastyrady. Nátıjesi ýaqyttyń úlesinde. Qorǵanbek AMANJOL, Aınash ESALI, ALMATY. Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.