– Almas, siz 2012-2015 jyldar aralyǵynda jankúıerler aldynda jarqyrap kórindińiz. Alǵashynda London Olımpıadasynda baq synasańyz, kóp uzamaı álemdik dodalarda daralandyńyz. Osy juldyzdy sátter jadyńyzda shyǵar?
– Árıne, ondaı keremet sátterdi umytý múmkin emes. Sóz oraıy kelgende, onyń aldynda da biraz eleýli tabystarǵa qol jetkizgenimdi aıta ketsem, esh aıyby joq dep oılaımyn. 2007 jyly jastar arasynda Azııa chempıony atanǵannan soń eresekter dýyna erkin qosyldym. Qurlyq birinshiliginde eki ret qola medaldy ıelenip, London Olımpıadasynda baq synadym. Negizi Tumandy Albıon eline barý maǵan ońaıǵa soqpady. Sebebi 94 kılo salmaqta elishilik jarystardyń ózinde kil myqtylar jınaldy. Kóshbasshymyz dańqty Ilıa Ilın bolsa, ekinshi joldama úshin álem chempıony Vladımır Sedovpen aıanbaı aıqasýyma týra keldi. Taldyqorǵanda ótken sońǵy irikteý synynda basty qarsylasymdy qapy qaldyryp, Olımpııa oıyndaryna qatysatyn ziltemirshilerdiń tizimine qosyldym. Londonda Ilın bas júldeni oljalasa, men jetinshi orynǵa taban tiredim.
– Esesine 2013 jyly Vroslavta ótken álem chempıonatynda kúmis medaldy oljalap, qazaqtyń sport shejiresiniń jańa paraǵyn ashtyńyz ǵoı...
– Tórtkúl dúnıeniń eń myqty jigitteri jınalǵan jarysta jeńis tuǵyryna kóterilgen kezimde erekshe shattandym. Aldymdaǵy aǵalarym men bapkerlerimnen bastap, sport salasynan habardar qarapaıym jankúıerlerge deıin «Osy kúnge deıin qazaqtyń birde-bir aýyr atleti álemdik dodalarda júlde alǵan emes. Sen sol kóshti bastaýǵa tıissiń» dep jıi aıtatyn. Dál sol tusta maǵan respýblıkalyq federasııanyń prezıdenti Qaırat Turlyhanov pen Qyzylorda oblystyq sport basqarmasynyń bastyǵy Sadyq Mustafaev qatty qoldaý kórsetti. Aǵalarymnyń aıtqan salıqaly sózderin sanama myqtap sińirdim. Kózdegen maqsatyma jetý úshin erinbeı eńbektendim. Al Olımpıadaǵa qatysyp, uly dúrmekti óz kózimmen kórgennen keıin boıymda erekshe bir senimdilik paıda boldy. Vroslavta tek reseılik Aleksandr Ivanovtan qalyp qoıyp, kúmis medaldy oljaladym. Negizi julqyp kóterýde ekeýmiz birdeı nátıje kórsetken edik, alaıda serpe kóterýde ol meniń aldymdy orap ketti.
– 2015 jyly Hıýstonda sol nátıjeni qaıtalap, ekinshi márte jeńis tuǵyryna kóterildiń. Sol kezde de qazaq jankúıerleri bir jelpinip qalǵan edi. Biraq qýanyshymyz uzaqqa sozylmady. О́ıtkeni bir top ziltemirshimizge «ruqsat etilmegen dári-dármekterdi paıdalandy» degen aıyp taǵylyp, olar qatań jazaǵa ushyrady. Úlken sporttan túrli merzimge shettetilgen ziltemirshiler tiziminde siz de bar edińiz...
– Dál sol kezderi men keremet babymda edim. Eki birdeı álem chempıonaty aralyǵynda Inchhonda alaýy tutanǵan Azııa oıyndarynda kúmis medaldy ıelendim. Amerıkada belorýssııalyq Vadım Strelsovtan qalyp qoıyp, ekinshi oryndy enshiledim. Taǵy bir beldi ziltemirshimiz Jasulan Qydyrbaev úshinshi satyǵa taban tiredi. Qos qazaq jeńis tuǵyrynda marqaıyp qatar turdyq. Osy tabystyń arqasynda 2016 jyly Rıo Olımpıadasyna joldama aldyq. Biraq arada birer aı ótkennen soń basymyz «dopıng daýyna» ilikti. Bul jaısyz habar bizdi seń soqqandaı etti. Sonyń saldarynan AQSh-ta jeńip alǵan júldeden aıyrylyp, túrli merzimge sporttan shettetildik. Jalpy, Jasulan da, men de ondaı arzandyqqa barmaǵan edik. Ár jarys qarsańynda Almatydaǵy dopıngke qarsy laboratorııa barlyq aýyr atletterdi eki-úsh aı saıyn únemi tekserip turady. San márte sheteldik VADA-nyń da «súzgisinen» de ótkenbiz. Barlyǵy bizdi taza dep tapty. Biraq aqyrynda «aıaǵymyzdy kókten keltirdi». Osylaısha, áldebireýler uıymdastyrǵan «qıturqy oıynnyń qurbany» boldyq.
– Ne sebepti dep oılaısyz? VADA sekildi beldi uıym sportshylarǵa bosqa kılikpeıtin shyǵar...
– Sony ózimiz de áli kúnge deıin túsine almaı dalmyz. Bálkim, qysqa ǵana merzim aralyǵynda Qazaqstannyń aýyr atletteri álemdegi kóshbasshy komandalardyń birine aınalǵany biraz dókeılerge unamaǵan bolar dep oılaımyn. Shyny kerek, sol jyldary alpaýyt memleketterdiń ózderi bizdiń tolaǵaı tabysymyzǵa qyzyǵa da, qyzǵana qaraıtyn. Alysqa barmaı-aq, Rıo Olımpıadasyna joldama alǵan sańlaqtardyń tizimine kóz júgirtseńiz, kóp nárseni ańǵarasyz. Barlyǵymyzdyń da jeńis tuǵyryna kóterilýge múmkindikterimiz zor edi. Eger qııanat jasalmaǵanda, 94 kılo salmaqta synǵa túskeli otyrǵan Jasulan ekeýmizdiń Brazılııa tórinde de atoı salatynymyz anyq edi.
– Siz «Rıo Olımpıdasyna qatysqanymda mindetti túrde júlde alatyn edim» dep aıtyp otyrsyz. Ondaı baq «myńnan tulpar» shyqqandarǵa ǵana buıyratyny belgili. Al joǵarydaǵy joramaldy siz nege súıenip aıtyp otyrsyz?
– Bul jerde naqty derekterge arqa súıegen jón. Tórtjyldyqtyń basty dodasynda bizdiń salmaqta bas júldeni oljalaǵan ırandyq Sohrab Mýradı qossaıystyń qorytyndysy boıynsha 403 (128+221) kılony eńserdi. Kúmispen kúptelgen Vadım Strelsovtiń kórsetkishi – 395 (175+220) kılo. Qolaǵa qol sozǵan lıtvalyq Aýrımas Dıdjbalıstiń nátıjesi – 392 (177+215) kılo. Men 2013 jylǵy álem chempıonatynda 397 (175+222) kılolyq ziltemirdi tik kótersem, 2015 jyly 402 (172+230) kılolyq mejege jettim. Osyǵan qarap-aq meniń kórsetkishim ýaqyt ozǵan saıyn jaqsaryp kele jatqandyǵyn anyq ańǵarýǵa bolady. Tipten, joǵarydaǵy nátıjeniń ózi de Rıo-de-Janeıroda júldeli oryndardyń birin ıelenýim úshin jetkilikti edi. Al Olımpııa oıyndarynyń jóni bólek qoı. Eger Brazılııada barymdy salǵanymda, Alash jurty altyn medaldyń syńǵyryn estýi de bek múmkin edi.
– Buryndary dopıngpen ileýde bireý ǵana ustalatyn. Sońǵy jyldary basy pálege qalǵandardyń qatary kúrt kóbeıdi. Eń ókinishtisi, onyń kesiri búkil komandaǵa tııýde. Dopıng daýy saldarynan Qazaqstannyń ulttyq quramasy keıbir jaýapty saıystarǵa sanaýly ǵana órenderin attandyrsa, keıbir jarystan múldem shettetildi. Osy jerde bir shıkilik bar sekildi?
– Ol da múmkin. Aǵattyqtyń kimnen ketkenin dál qazir dóp basyp aıtý qıyn. Áıtpese, bizdi quzyrly organdar jıi tekserip turatyn dep joǵaryda aıttym ǵoı. Ol kezde bári durys bolatyn. Sportshylar jarysqa esh alańsyz qatysyp, ózderiniń deńgeıine saı oryndardy ıelenedi. Alaıda birer aı nemese birneshe jyl ótkennen soń áıteýir bir bylyq shyǵady. Ádette, biz tekseris kezinde zárimizdi kishkene ydysqa quıyp, VADA-ǵa tapsyramyz. Ol sol uıymnyń laboratorııasynda jyldar boıy saqtalady. Arnaıy ruqsaty bar adamdar atalǵan jerge esh kedergisiz kirip-shyǵa alady. Solarda bir nárseni bylyqtyrýy da múmkin ǵoı. Ony qadaǵalap otyrǵan eshkim joq. Nátıjesinde, zardap shegetin sportshylar. Bul iske VADA myqtap kiriskennen soń ózińniń taza ekenińdi dáleldeý tipten múmkin emes.
– Bir kezderi Qazaqstan qurama komandasynyń teń jartysy legıonerlerden jasaqtalǵany belgili. Qazirgi kezde de kelimsekterden aryla almaı júrmiz. О́zimizdiń ór minezdi órenderimiz turǵanda, shet memleketterden sportshylardy shaqyrtýdyń qajeti ne?
– Negizi bul tirlikti bastaǵan komandamyzdyń bas bapkeri Alekseı Nı edi. Ol aýyr atletıkany bızneske aınaldyrdy. Buryndary reseılik Tatıana Hromova, odan keıin Alla Vajenına syndy ziltemirshiler bizdiń ulttyq qurama sapynda óner kórsetti. 2007 jyly olar Qytaıdan Zúlfııa Chınshanlo men Maııa Manezany aldyrdy, Reseıden Svetlana Podobedovany shaqyrtty. Nı myrza resmı qujattarǵa olardyń jeke bapkeri retinde ózin jáne týǵan inisi Vıktordy jazdyrdy. Zúlfııa, Maııa jáne Svetlana London Olımpıadasynda altynnan alqa taqty. Osy jetistikteriniń arqasynda atalǵan sportshylar memleket tarapynan 250 myń AQSh dollary kóleminde syıaqy aldy. Dál sondaı mólsherde qarajat jeke jattyqtyrýshylarynyń da esepshotyna aýdaryldy. Sol legıonerlerdiń álem chempıonattary men basqa da baıraqty básekelerde jeńip alǵan júldeleri taǵy bar. Sol aqsha da aǵaıyndy Nılerdiń qaltasyna tústi. Qazir qurama sapynda Qytaıdan kelgen Farhad Harkı men Arlı Chonteı júr. Olardy Qazaqstanǵa shaqyrtýdyń ne qajeti bolǵanyn barlyǵymyz jaqsy bilemiz. Munyń barlyǵy da ońaı jolmen abyroıǵa kenelip, aqsha tabýdyń amaly. Sonyń kesirinen ózimizdiń talaı daryndy jastarymyzdyń joly bógelip, nebir myqty sportshylar tasada qaldy. Allaǵa shúkir, sońǵy kezderi qandastarymyzdyń arasynan da myqty ziltemirshiler kóptep shyqqanyn ózderińiz jaqsy bilesizder. Olardyń aldy Olımpıada men álem chempıonattarynda atoı saldy. Saqa sportshylardyń izin basyp, daryndy ul-qyzdardyń qalyń shoǵyry ósip keledi. Eń birinshi kezekte, sol saıypqyrandardy durystap baptap, oń baǵyt berip, esh alańsyz daıarlanýyna jaǵdaı jasaýymyz kerek. Erteńgi kúni Qazaqstan sportynyń abyroıyn asyryp, dańqyn asqaqtatatyndar dál solar. Al kelimsekterdiń «tirligi» belgili: olar búgin bar da, erteń joq. Al legıonerler qaltalaryn qampıtyp alǵannan soń óz otandaryna taıyp turady.
– Kezinde jergilikti mamandar «Chınshanlo men Maneza Qytaıdyń týmalary emes, olar Qyrǵyzstanda dúnıege kelgen dúńgen qyzdary» degen aqparat taratty emes pe? Dál sondaı málimetti «Vıkıpedııadan» da oqýǵa bolatyn. Ol jerde ekeýi Alataýdyń arǵy betindegi Toqmaq óńirinde týyp-ósken dep jazylǵan...
– Bul – bos sóz, jalǵan aqparat. Adamnan qýlyq artylǵan ba?! Áıteýir, qısyny kelse de, kelmese de, bázbireýler birdeńeni oılap taýyp, soǵan halyqty sendirgisi keldi. Chınshanlo men Manezanyń Qytaıda týyp-óskenin biz jaqsy bilemiz. Qyrǵyzstanǵa olardyń esh qatysy joq. О́z elinde júrgende aty-jónderi basqa bolatyn. Qazaqstannyń azamattyǵyn alǵannan soń ekeýi de esimderin ózgertip, biri – Zúlfııa, ekinshisi – Maııa bolyp shyǵa keldi.
– Dańqty bapker Enver Túrkilerı Qazaqstanǵa kelgennen soń sporttyń bul túri elimizde qaryshtap damı bastady. 2005-2016 jyldar aralyǵynda otandyq aýyr atletıkamyzdyń orasan zor bıikke kóterilýi túrkııalyq mamannyń qajyrly eńbeginiń arqasy dep nyq senimmen aıtýǵa bola ma?
– Ol kisiniń el sportynyń órkendeýine sińirgen eńbegi ushan-teńiz ekeni esh daý týǵyzbasa kerek. Enver Túrkilerıden biz kóp nárse úırendik. Eń bastysy, jattyǵý prosesine ol túbegeıli ózgeris engizdi. Keńes Odaǵynan qalǵan eski júıeni túbirimen joıyp, sporttyń bul túrine jańa lep, sony serpin ákeldi. Tipten, «tóńkeris jasady» desek te bolady. Bir ǵana mysal, buryndary biz jaýapty jarystyń bastalýyna bar-joǵy eki-úsh aı qalǵanda ǵana jınalatynbyz. Basqa ýaqytta «úıde» daıarlanatynbyz. Túrkilerıdiń tusynda oqý-jattyǵý jıyndary jyl on eki aı boıy ótetin boldy. Shyny kerek, qurama sapyndaǵy sportshylardan bastap, bapkerlerge deıin sol kezderi úıdiń bosaǵasyn kórmeı ketti. Eren eńbek, jankeshti jattyǵýlar jáne jańa júıe óz jemisin berdi. Turalap qalǵan Qazaqstannyń aýyr atletıkasy Enver aqsaqal kelgennen soń az ǵana ýaqyt aralyǵynda eńse tiktep qana qoımaı, bizdiń komanda álemdegi úzdikter sanatyna erkin qosyldy. Osynyń ózinen-aq Túrkilerıdiń sińirgen eńbegin baǵamdaı berýge bolady.
– Rıo Olımpıadasy qarsańynda qatań jazaǵa ushyrap, tórt jylǵa úlken sporttan shettetilgenińiz jaıynda aıttyńyz. Árıne, bul az merzim emes. Sol aralyqta nemen shuǵyldandyńyz?
– VADA-nyń talaby boıynsha biz tek úlken sporttan shettetilýmen shektelip qalǵan joqpyz. Sonymen qatar osy salada eńbek etýimizge, tipten jattyǵý zalyna kirýimizge de shekteý qoıyldy. VADA-nyń qaharynan qaımyqqan sporttyq mekemeler bizdi jumysqa qabyldaýdan bas tartty. Ol azdaı, memleket tarapynan beriletin stıpendııadan da qaǵyldyq. Shyny kerek, japan dalada jalǵyz qalǵan adamnyń kúıin keshtim. Sodan men týǵan jerim – Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdanynyń Ekpindi aýylyna oraldym. Sol jerde bos turǵan qyrmandy satyp alyp, aýyl sharýashylyǵymen aınalysýǵa bel býdym. 10 mıllıon teńge kóleminde nesıe aldym. Qujattardy resimdeý kezinde aýylymyzdyń burynǵy ákimi ony basqa bireýge 50 jylǵa jalǵa bergeni anyqtaldy. Sodan qyrmandy jalǵa alǵan adamdy izdep taýyp, ony ózimniń atyma aýdarý úshin zyr júgirdim. Zańdastyrý rásimine nesıemniń teń jartysyna jýyǵyn jumsadym. «Qyrsyq bir aınaldyrsa, shyr aınaldyrady» demekshi, dál sol kezde jol apatyna ushyrap, biraz ýaqyt ábigerge tústim. Sóıtip «Baıtal turmaq, bas qaıǵy» boldy. Qalǵan qarajat túkke jetpedi. Áıelim qıyndyqqa tóze almaı, aqyry ekeýmiz zańdy túrde ajyrastyq. Esimdi jıǵannan soń Qyzylordadaǵy baspanamdy satyp, nesıeden qutylmaq boldym. Kezinde álem chempıonatynan oljaly oralǵanymda maǵan ony oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaevtiń ózi dúıim jurttyń kóz aldynda syıǵa tartqan edi. Keıin bul arendalyq baspana bolyp shyqty. Jekemenshigiń bolmaǵannan soń ony satýǵa ruqsat joq. Sóıtip taza taqyrǵa otyrdym. Nesıeni der kezinde tólemegendikten barlyq kartochkalarym buǵattaldy. Sonyń kesirinen qazirgi kezde esh jerge jumysqa ornalasa almaı júrmin. Eger múmkindik bolsa, sol baspanany basy bútin meniń atyma aýdarylsa deımin. Páterimdi satsam, nesıemnen tolyqtaı qutylyp, áıteýir bir kásiptiń tutqasyn ustaıtyn edim.
– Buryndary otandyq saıttardyń birine bergen suhbatyńyzda «Men aralasatyn adamdar arasynda baı-qýatty bıznesmender de, túrli deńgeıdegi sheneýnikter de, quqyq qorǵaý salasynyń beldi qyzmetkerleri de bar» dep aıtqan edińiz. Jyldar boıy jumyssyz júrgen kezińizde sol dos-jarańdaryńyzdyń biri de qolushyn bermedi me?
– Basyńnan baǵyń taısa, aralasatyn adamdaryń da azaıady eken. Dáýirim júrip turǵanda ekiniń birine dos sanaldym, kóptegen tanymal tulǵalar, bedeldi azamattarmen aralas-quralas boldym. Biraq basyma qıyndyq túskende eshqaısysy janymnan tabylmady. Bálkim, bul ómirdiń zańdylyǵy shyǵar. Oǵan esh nalymaımyn. Desek te meniń janyma qatty batatyn bir nárse bar. Ol aýyr atletıkanyń mańaıyna jolaı almaı júrgenim. Qansha degenmen bul salaǵa meniń de eńbegim sińdi ǵoı. Talaı dúbirli dodalarǵa qatysyp, san márte jeńis tuǵyryna kóterildim. Shet memleketterde qazaqtyń Ánuranyn shyrqatyp, Týyn bıikte jelbirettim. Endi kórgen-bilgenimdi jastarǵa úıretkim keledi. Biraq osy sport túriniń aınalasynda júrgender básekeles kóre me, áıteýir meni eshkim mańyna jolatqysy kelmeıdi. Respýblıkalyq aýyr atletıka federasııasy tarapynan da usynys túspedi. Jasyratyny joq, qazirgi kezde ózimdi qoǵamǵa múlde kerek bolmaı qalǵan adamdaı sezinemin. Osy jaǵdaı meni qatty qynjyltady.
– Jýyrda jeke jattyqtyrýshylaryńyzdyń biri Nurjan Smahanov elimizdiń ulttyq qurama komandasynyń tizginin ustady emes pe?! Bálkim, ustazyńyzdyń tarapynan aldaǵy ýaqytta bir usynys bolatyn shyǵar?
– Negizi aýyr atletıkanyń qyr-syryn men Asqar Meńdııarov pen Ǵalym Sıqymov syndy bilikti bapkerlerden úırendim. Sheberligim shyńdala kele Vılorıı Paktyń qol astynda jattyqtym. Iá, sportshy retinde jaqsy nátıjelerge qol jetkizip júrgenimde kóp adam janymnan shyqpaıtyn. Solardyń arasynda Qyzylordada bapkerlik qyzmet atqaryp júrgen Nurjan Smahanov ta bar. Ol «Eńbek sińirgen jattyqtyrýshy ataǵyn alýǵa kómektesshi» dep biraz ýaqyt boıy qyr-sońymnan qalmady. Jerles aǵamnyń kóńilin jyqqym kelmedi. 2013 jyly Vroslavta álem chempıonatynyń kúmis júldegeri atanǵan soń «Meni sol jarysqa daıarlaǵan Smahanov» dep óz qolymmen qolhat jazyp berdim. Sonyń arqasynda ol mártebeli ataqqa ıe boldy. Jýyrda Nurjanmen jolyqtym. «Qazaqstan aýyr atletıkasynyń damýyna óz úlesimdi qosyp, bilgenimdi jastarǵa úıretkim keledi» dep ózimniń oı-josparymmen bólistim. Biraq ol meni tyńdaǵysy da kelmedi. Sóıtip meniń arqamda elimizge eńbek sińirgen jattyqtyrýshy ataǵyn alǵan azamat kózdegen maqsatyna qol jetkizgennen soń Almas О́teshovti kerek qylmady.
– Áńgimeńizge kóp rahmet, Almas! Sizdiń búgingi suhbatyńyz Qazaqstan aýyr atletıkasynyń tizginin ustap otyrǵan azamattarǵa biraz oı salady dep úmittenemiz.
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
