Bıznes-elıta fılantropqa aınala ala ma?

Qańtar oqıǵasyna deıin de, odan keıin de bizderdi oılandyrǵan jaıt muqtajdarǵa materıaldyq kómek kór­setýge baǵyttalǵan is-áreket máselesi bol­maq. Bul Qazaqstandy aıtpaǵannyń ózin­de álemdegi damyǵan alpaýyt elder­diń ózin alańdatyp otyrǵan ózekti jaǵ­daıat. Ol – izgilikke negizdelgen qaıy­rym­dylyq nemese meıirimdilik is-sha­ralary.

Qaıyrymdylyq – kómekti qajet etýshilerge (adam jáne barlyq tir­shi­lik ıelerine) bildiriletin súıis­pen­shilik pen naqty kómek. Ol kisiniń aına­lasyndaǵy adamdarǵa degen yqylasy men kómegin adamgershilik qarym-qa­tynastaryn bildiredi. Ony álemdik ǵylymda keń uǵymda «fılan­tropııa», al bizde «mesenattyq», qa­rapaıym tilde «qaıyrymdylyq» dep atalady. Al endi onyń anyqtamasyn ǵylymı ád­e­bıetterde «fılantropııa – muqtaj tul­ǵalarǵa (jeke tulǵalar, uıymdar mem­lekettik ınstıtýttarǵa, memleketterge) materıaldyq kómek kór­setýge baǵyttalǵan is-áreket», dep kór­­setedi. Onymen qarjylyq múmkin­dikteri bar baı adamdar aınalysady. Ádette álemniń eń baı adamdarynyń ál aýqatyn AQSh dollarymen eseptep, Forbes  qarjylyq jýrnaly jarııa­lap turady. Málimet bo­ıynsha 2001 jyly álemde 564 mıllıarder bolsa, 2019 jyly olardyń sany 2153-ke jetti. Colar­dyń qataryna qazaqstandyq azamattar da kiredi. 2019 jylǵy málimet boıynsha bizdiń eldiń bes adamy eń baı adamdar tiziminde boldy.

Búgingi tańda qazaqstandyq qoǵamda atalǵan uǵym kópshilikke «mesenat» retinde keńirek tanylǵan. Biraq fılan­troptar men mesenattardyń uqsasty­ǵymen qatar aıyrmashylyqtary da bar. Ol basqa taqyryp, degenmen qysqasha aıta keteıik. Bizdiń oıymyzsha mesenat óner adamdaryna qamqorlyq jasaıdy, al fılantrop – jalpylama uǵym, ol muqtaj jandarǵa qyzmet salasyna qaramastan kómegin aıamaıdy.

«Qaıyrymdylyq jasasań, qaıyryn óziń kóresiń», degen maqaldyń astarynda jatqan oı Táýelsizdiktiń 30 jylynda bılik basyndaǵy jáne sonyń mańaıyna toptasqan gıbrıdtengen bıznes-elıtaǵa, Prezıdent ashyq aıtqan 162 adamnyń qaperine kirmese kerek. Budan olar tipti qaıyrymdylyq jasamady degen oı týyndap qalmaýy kerek. Árıne, jasady, biraq másele ol qandaı dárejede atqarylǵanynda. «Qa­zaqstandyq mesenattardyń jumys isteý erekshelikteri qandaı?» áńgime osyǵan baılanysty. Anyqtama boıynsha «Mesenat – óziniń jeke qarajatynan ǵylym, óner, bilimniń damýyna erikti túrde qaıtarymsyz materıaldyq kómek beretin tulǵa» (bul ataý ımperator Avgýst tusyndaǵy aqyndar men sýret­shilerdiń, ónerdiń qoldaýshysy, ıaǵnı demeýshisi bolǵan ejelgi etrýsk otbasy­nan shyqqan Gaı Sılnıýs Mesenas (Mekenat; lat. Gaius Cilnius Maecenas) atty rımdiktiń atymen baılanysty). Biraq joǵarydaǵy anyqtamaǵa saı bizdiń elde jumys isteýge múmkindik bar ma?

Elimizde 2015 jylǵy 16 qarashada «Qaıy­rym­dylyq týraly» zań da qabyldandy. Onda demeýshi, demeýshilik qyzmet, erik­ti qaıyrmaldyqtar, qaıy­rym­dylyq granty, qaıyrymdylyq volonteri, mesenat, mesenattyq qyzmet, nysanaly kapıtal (endaýment), fılantrop, fı­lantropııalyq qyzmet sııaqty termınderge anyqtamalar da berildi. Bizdegi qaıyrymdylyqtyń basty belgileri tó­mendegideı:

Birinshiden, qolynda bılik pen qatar baılyq qatar toptasqan qazaqstandyq alpaýyttardyń qaıyrymdylyǵy alpys aılaly saıasatqa negizdeldi. Al bul saıa­sattyń basty maqsaty – halyqtyń súıis­penshiligin jaýlap alý bolyp ta­bylatyny belgili. Ol týraly kóp­tegen moraldyq shyǵarmanyń avtory, fransýz jazýshysy Fransýa VI de Laroshfýko HVIII ǵasyrda-aq aıtqan bolatyn. Degenmen joǵaryda qa­byldanǵan zań formaldi túrde qol­danylyp, ásirese qazaqstandyq bıznes-elıta úshin salyqtan jaltarýdyń zańdastyrylǵan dańǵyl jolyna aınaldy. Oǵan dálel retinde kóptegen mysal keltirýge bolady.

Ekinshiden, «Mıssııamyz – talantty jastarǵa kómek kórsetý, qoǵamdyq mańyzdy áleýmettik jobalardy qoldaý arqyly qoǵamnyń sheksiz áleýetin damytý. Ǵylym jáne óner jolyndaǵy talantty jastardy qoldaý úshin jan-jaqty qolaıly jaǵdaı jasaýǵa tyrysý», degen uranmen jumys istegen iri qorlardan bas­tap sany men sapasy sáıkes kelmeıtin kózboıaýshylyqqa negizdelgen qorlar shyndyǵynda qarapaıym halyqtan alys boldy. Bul qorlardyń eń basty mıssııasy óz baılyqtaryn qaıtken kúnde saqtap qana qoımaı, ony eselep kóbeıtýge ne­gizdelgendeı.

Úshinshiden, sońǵy jyldary aza­mattyq qoǵamda «Qaıyrymdylyqty kóbine Alla jolynda júrgender jasaýǵa tıis» degen teris uǵymdar qalyptasty. Qazaqstanda qaıyrymdylyq qadirli is ekeni tek meshitter men shirkeýlerde aıtylatyn ýaǵyz retinde qabyldandy. Jalpy, memlekettik saıasatta osyǵan tıisti dárejede kóńil bólinbedi.

Qaıyrymdylyq jeke tulǵanyń boıyndaǵy eń jaǵymdy qasıetterdiń biri bolyp esepteledi. Ondaı adam úshin rýhanı qundylyqtar materıaldyq qun­dylyqtardan joǵary turady. Olar ózi­niń janashyrlyǵymen jáne taza nıe­timen erekshelenip, muqtaj adamdardyń qajettilikterine nem­qu­raıdy qaramaı, olarǵa barynsha kómek kórsetýge tyrysady. Búgingi tańda, ókinishke qaraı, qoly ashyq, jomart azamattardyń sany aza­ıyp keledi, adamdar kez kelgen jaǵ­daıda, birinshi kezekte óz paıdalaryn oılap turady.

Ashkózdik pen sarańdyqtan alys bolyp aýlaq júrmesek, ıgi ister jasamasaq, adamdyq keıpimizdi joǵaltyp alý qaýpi bar. Jomarttyq qasıeti bar qaıyrymdy tulǵalardy unatpaıtyn adam kemde-kem. Ondaı tulǵalar adamdarmen tek materıaldyq qundylyqtarymen ǵana emes, sonymen birge rýhanı baılyǵymen de bólisedi. Qaıyrymdy adam jaqsy isterdi kóp­shiliktiń alǵysyn alý úshin emes, ol muqtajdardy kishkene bolsa da baqytty etý nıetimen jasaıdy. Ol – qolynda turǵan zat ózine qajet bola tura, ony artyq sóz aıtpastan qınalmaı basqaǵa bere alatyn tulǵa. Biz osyndaı keremet jandardy úlgi tutyp, shyn qurmetteýge tıispiz. О́kinishke qaraı, búgingi tańda jastar meıirimdilik degen sózdi sırek estıdi jáne maǵynasyn tolyq túsinbeıdi. Ol memlekettik dárejede ózekti dep qarastyrylmaǵan. Bizdiń oıymyz­sha, meıirimdilik degenimiz – qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan adamǵa shyn júrekten qoldaý kórsetip, basqa adam­­nyń baqyty úshin óz ýaqytyńdy, aqshańdy nemese densaýlyǵyńdy qur­ban etý. Jasóspirimderdiń arasynda qatygez, ózimshil jáne maqtanshaq balalardyń sany artyp barady. Úlken adam súrinip nemese qulap qalsa, ony demep, qoldaýdyń ornyna, uıaly telefonnyń kamerasyna túsirý birinshi kezekte turady. Sondyqtan ata-analardan bastap balalardyń tárbıesine, jalpy qoǵamdyq tárbıege memleket erekshe kóńil aýdarýy kerek.

Al qazaqtyń  kúndelikti jıi qolda­ny­latyn dana sózderiniń biri: «Keń bolsań – kem bolmaısyń» degen na­qyldyń mánine tereńirek úńilsek, onda adam boıyndaǵy jomarttyq, qa­ıy­rymdylyq, meıirimdilik qasıet­terdiń mańyzdy ekeni meńzelip otyr. Iаǵnı qarapaıym adam úshin tórt qubylasy teń bolýdan artyq baqyt joq degendi bildiredi.

Endeshe, naqty máselege kósheıik. Shyn­dyǵynda, ol biz ashyp otyrǵan jańa­lyq emes, biraq ómir kórsetip otyrǵan­daı álemdegi eń baı fılan­troptar­dyń jiberetin 5 qateliginiń Qazaq­­standa da tolyq qaıtalanýy bıyl­ǵy qań­tar oqıǵasynyń negizgi sebe­biniń biri dep oılaımyn. Búkil álemde áleýmet­tik kásipkerlikpen jáne qa­ıyrym­dylyq­pen aınalysatyn bız­nes­menderdiń sany kún sanap artqanymen, jańadan basta­ǵandardyń barlyǵy der­lik birdeı qatelik­terdi qaıtalap, al olar­dyń azdaǵan bólik­teri ǵana sátsiz­dik­terge tótep berip, qatelikterge boı al­dyrmaı, odan aýlaq bola alady. Fı­lan­tropııalyq strategııa­ny jasaýdyń sheberi jáne osy másele jónindegi For­bes jýrnalynyń keńesshisi Krıs Pat­nem-Ýokerlıdiń fılantroptar men jeke qor quryltaıshylary jiberetin eń bas­ty qatelikterge toqtalaıyq.

№1 qatelik: nemquraıdy kózqaras

О́zińizdiń qoryńyzdy ashyp, komanda jınap, anda-sanda ishte bolyp jatqan jaǵdaılardy baqylap otyrý jetkilikti jáne sizdi qazirdiń ózinde mesenat dep ataýǵa bolady degen keń taralǵan mıf bar. Baı adamdar qaıyrymdylyqpen aınalysa bastaǵanda, nege ekeni belgisiz, bul bıznes sııaqty aýyr jumys emes dep oılaıdy. Nemese olar tabysty bıznes qurǵandyqtan, olar jetimdik nemese úısizdik máselelerin qalaı sheshýge bolatynyn jaqsy biledi. Bızneste árkimniń strategııasy bar, adamdar únemi jańa nárselerdi úırenedi, keńes beredi, forýmdarǵa barady, zertteýlerge tapsyrys beredi, al qaıyrymdylyq qoryna kelgende, olar óz betimen ómir súre alady dep oılaıdy. Tabysty jáne tıimdi fılantrop bolý úshin damýmen aınalysý kerek. О́zińizdi fılantrop retinde ınvestısııalaý, qyzmetkerlerge, jumys istep turǵan qamqorshylar keńesin qurýǵa, ınfraqurylymǵa, strategııany qalyptastyrýǵa ınvestısııa salý mańyzdy, barlyǵy ýaqyt pen aqshany talap etedi.

№2 qatelik: jabyqtyq

Qaıyrymdylyqtyń damýy­na qor­qynyshtyń kóptegen túri úl­ken kedergi jasaıdy. Sizdiń aty­­ńyz­­­ǵa aıtylǵan syndy estý, qaıy­rym­­dylyqpen aınalysyp jatqa­ny­ńyzdy moıyndaý, aqshańyz týraly aıtý. Barlyǵy jomart adamdar retinde kóringisi keledi jáne synnan qatty qorqady, sondyqtan kóptegen mesenat ózderiniń qorlaryn jarııa etpeı, ózderiniń uıashyǵynda oty­rýdy jón kóredi. Biraq, ókinishke qar­aı, tıimdi fılantropııany osylaı­sha úırený múmkin emes. Eger siz esh­kim­men aralaspasańyz, uıym damýyn toqtatady.

№3 qatelik: jaýapsyzdyq

Úlken baılyq – úlken jaýap­kershilik. Iri kapıtal ıeleri aq­shanyń zııandy bolýy múmkin ekenin túsinbeıdi jáne kómek árqashan olar usynǵan nysanda paıdaly bola ber­meıdi. Biz adamdardyń uzaqmerzimdi qajet­tiligin qarastyrýymyz kerek. Kómek kórsetýdiń saldary jáne aq­shanyń naqty ne isteı alatyny týraly oılanbasqa bolmaıdy. AQSh-taǵy iri donor aýrýhananyń janynan ıspandyq qaýymdastyq úshin aýrýhana saldy, ol da ıspandyqtarǵa kómektesti. Sonyń saldarynan biraz jyldan keıin suranys bolmaǵandyqtan, jabýǵa májbúr boldy. Kóbinese, adamdar qyzmetterdi, tutynýshylardyń naq­ty bilimi men sa­ýalnamasymen ras­talmaǵan jobalardy óz ıdeıalary negi­zinde tańdaıdy.

№4 qatelik: strategııanyń bolmaýy

Adamdar qaıda bara jatqanyn bilmegen kezde, ilgerileý jáne damý prınsıpi múmkin emes. Kóptegen fılantrop barlyǵyna birden kómekteskisi keledi jáne bir nársege jumylmaıdy, biraq ekinshi jaǵdaıda qor men onyń negizin qalaýshynyń maqsattary men strategııasy qandaı ekenin túsiný mańyz­dy. Strategııany qurastyrý esh­qashan kesh emes jáne aldaǵy 10 jyldy jos­par­laýdyń qajeti joq. Degenmen uıym­nyń eki-úsh jyl ishinde qandaı áleý­mettik nátıjege qol jetkizgisi kele­tinin, quryltaıshynyń bolashaqta qan­daı qaıyrymdylyq túrin jasaǵysy kele­tinin túsiný mańyzdy. Mundaı suraq­tardy eki-úsh jyl saıyn ózińizge qoıyp, basymdyqtardy belgilep, baǵ­dar­lamalardy oılastyryp otyrý ma­ńyzdy.

№5 qatelik: bıýrokratııa

Kóbinese iri uıymdar naǵyz bıýro­kratııalyq keńselerge aınalady. Olar­dyń mıssııasy men strategııalyq jos­pary bar, olar óte uzaq ýaqyt sheshim qabyldaıdy biraq alǵa jyljymaıdy. Quryltaıshylardyń kelisiminsiz ma­ńyzdy sheshim qabyldaı almaıtyn qor­lar bar jáne olardyń ýaqyttary joq, qoldary tımeıdi, tym bos emes adamdar, sondyqtan olarmen baılanysý úshin birneshe aı qajet.

Bıýrokratııa qor ashyq bolǵysy kelgende de damıdy, biraq sonymen birge tym kóp qujat jasaıdy. Bir qor keńesshi shaqyrmas buryn sektor mamandarynan keminde úsh tolyq usynys alýy kerek. Bul ashyqtyq úshin mańyzdy ma? Joq. Bul sizdiń jáne sarapshylardyń ýaqytty bosqa ketirýine ákeledi.

Kóbinese quryltaıshylar kúr­de­lirek nárselerdi qarapaıym etýdiń or­nyna, qarapaıym nárselerdi qıyn­datyp jiberedi. Bir otbasylyq qor qa­ıy­rymdylyq josparyn jasap, qaıy­rymdylyqqa basymdyq bermek boldy deıik. Al jospar boıynsha jumys eki jylǵa sozylýy kerek edi. Búkil otbasy jylyna bir-aq márte kezdesip, bir ret telefonmen sóılesetin bolyp shyqty. Olar bir jyl keńesshi izdeýdi, al ekinshi jyly jospardy talqylaýdy josparlaıdy delik. Qazirgi álem tym jyldam ózgerýde, sondyqtan da ózgeristerge ilesý, úırený, ózgertý mańyzdy.

Krıs Patnem-Ýokerlı aıqyndaǵan jalpyǵa ortaq nemquraıdy kózqaras, jabyqtyq, jaýapsyzdyq, strategııanyń bolmaýy jáne bıýrokratııa saldarynan bolǵan bes qatelikke qosymsha biz kór­setken qazaqstandyq bıznes-elı­ta­nyń ózine tán kemshilikter saldarynan eli­mizde qańtar qyrǵyny oryn aldy.

Jalpy, qorytyndylaı kele, Qazaq­stannyń búgingi baılary qaıy­rym­dylyqtyń dástúrli tamyrynan aıyrylyp qaldy. Táýelsizdik alǵan jyldarda jańa qalyptasqan bılik tóńiregindegi jergilikti bıznes-elıta olıgopolııalǵa aınalǵanymen, naǵyz mesenatqa nemese fılantropqa aınalyp úlgermedi. Ony joǵary bılik eshelonyndaǵy adamdar da joqqa shyǵarmaıdy.

Jaqynda ǵana Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqtyń barlyq tobynyń tabysy ekonomıkanyń ósýimen qatar júrýi qajet ekenin, biraq búgingi el jaǵdaıynda bulaı emestigin, tek olıgarhtar tabysy ǵana eselep ósip kelgenin, erkin naryq shektelip, ózindik olıgopolııa qalyptasqanyn ashyq aıtty. Osyǵan baılanysty eldiń aldyna «jańa ekonomıkalyq tuǵyr» qalyptastyrýdy qolǵa alyp, zamanaýı áleýmettik baǵdary bar naryqtyq ekonomıka quryp, damytýdy maqsat etip qoıdy. Qazaqstan azamaty retinde árqaısymyz qańtar oqıǵasynan sabaq ala otyryp, tek qana bıznes-elıtaǵa ıek artpaı-aq, Prezıdentimizdi qoldap, birligimizdi kórsetip, el damýyna óz úlesimizdi qosqanymyz abzal.

Jomart QUDAIBERGENULY,

saıası ǵylymdar doktory,

Abaı atyndaǵy Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi