Qazirgi tańda jergilikti jerdegi ákimdikter bıýdjetiniń kirisindegi aıyrmashylyqtar – ózekti máselelerdiń biri. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy saladaǵy jaǵdaıdy jaqsartý úshin bıýdjetaralyq qatynastardy zańnamalyq deńgeıde reformalaýdy tapsyrǵan bolatyn.
«Bizdiń aldymyzda aýqymdy mindet tur. Ol Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý, eń aldymen, bizdiń bıýdjetaralyq qatynastarymyz halqymyzdy memleket kepildik bergen birdeı qyzmettermen shynaıy qamtamasyz etýi jáne búgingi kúni óńirlerdiń damýyndaǵy barlyq teńsizdikterdi barynsha azaıtý bolyp otyr», dedi Senat Tóraǵasynyń orynbasary Olga Perepechına.
Senat Tóraǵasy orynbasarynyń aıtýynsha, bıýdjetaralyq qatynastardyń tepe-teńdigin arttyrý úshin birqatar shara qabyldandy. Atap aıtqanda, qarjylyq derbestikti keńeıtý jáne jergilikti atqarýshy organdardy óńirlik ekonomıkalardy damytýǵa yntalandyrý jáne jergilikti bıýdjetterdiń kiristerin ulǵaıtý boıynsha jumystar júrgizilip keledi.
«Transferttik tetikter únemi jetildirilýde, alaıda óńirler arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý jónindegi mindetterdi sheshýge múmkindik bermeıtin birqatar ózekti másele áli de bar», dep atap ótti Olga Perepechına.
Úkimet saǵatynyń negizgi baıandamasyn Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov jasady. Vedomstvo basshysy óz sózinde bıýdjetaralyq qatynastar júıesi óńirlerdiń bıýdjettik qamtamasyz etilý deńgeıin teńestirýge baǵyttalǵanyn atap ótti. Sondaı-aq Konstıtýsııa men zańdarǵa kepildik berilgen memlekettik qyzmetter kórsetý úshin teń fıskaldyq múmkindikterdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵanyn jetkizdi.
«2008 jyldan bastap bıýdjetaralyq qatynastar turaqty sıpatqa ıe jáne bıýdjettik alyp qoıýlar men sýbvensııalardyń kólemi jyl saıynǵy ózgeristersiz úsh jylǵa zańmen bekitiledi. Úsh jyldyq kezeńge arnalǵan sýbvensııalar men alyp qoıýlardy bekitý óńirler úshin yntalandyrýshy sıpatqa ıe jáne jergilikti mańyzy bar máselelerdi sheshý úshin ákimderge qosymsha kiristerdi óz betinshe qoldanýǵa múmkindik beredi.
Jalpy, Bıýdjet kodeksine sáıkes jalpy sıpattaǵy transfertterdiń kólemi jergilikti bıýdjettiń kiristeri men shyǵyndary kóleminiń boljamy arasyndaǵy aıyrmashylyq retinde aıqyndalady. Bizde tórt donor óńir bar. Olar: Atyraý men Mańǵystaý oblystary jáne Almaty men Nur-Sultan qalalary. Qalǵan on úsh óńir sýbvensııalyq sanalady», dedi Á.Qýantyrov.
Mınıstrdiń aıtýynsha, 2022 jylǵa arnalǵan bıýdjettik sýbvensııa kólemi 2 trln teńgeden asady. Munyń maqsaty – memlekettiń qaıta bólý fýnksııasyn oryndaý, bıýdjettik separatızmdi boldyrmaý.
«Bıýdjetaralyq qatynastardyń qoldanystaǵy júıesi aldyńǵy qatarly halyqaralyq tájirıbege saı keletinin atap ótken jón. Damyǵan elderde transfertter óńirlerge bıýdjettik shyǵystar men kirister múmkindigi arasyndaǵy aıyrmashylyqty jabýǵa bólinedi. Sondyqtan arnaýly sıpatqa ıe emes. Álemdik tájirıbede kópshilik maquldaǵan osyndaı qadam shyǵystardy jergilikti bıýdjetterge tepe-teń bólýdi qamtamasyz etedi. Tıisinshe, bıýdjet qarajaty esebinen usynylatyn kepildik etilgen memlekettik qyzmetter barsha óńirdiń halqyna teń bolýy eskerilgen.
Bıýdjetaralyq qatynastardy jetildirý boıynsha jumys turaqty negizde júrgiziledi. Nátıjesinde, jergilikti bıýdjetter parametrlerinde ońtaıly ózgeristi baıqap otyrmyz. Keıingi úsh jylda jergilikti atqarýshy organdardyń málimetine súıensek, jeke kirister boıynsha asyra oryndaý kólemi 117 paıyzdy quraǵan. Olardyń damý bıýdjeti 106 paıyzǵa ósti. Ortalyqqa táýeldilik 2019 jyldaǵy 59 paıyzdan 2021 jyly 56 paıyzǵa deıin qysqardy», dedi Á.Qýantyrov.
Vedomstvo basshysy jekelegen óńirlerdiń maqsatty transfertterge táýeldi bolyp qalýy únemi synǵa ushyraıtynyn atap ótti. Osy oraıda, mınıstr áli de bıýdjetti ıgerý jumysyn jetildirý qajet ekenine mańyz berdi. Áıtse de, úshjyldyq transfertti júzege asyrý barysynda qosymsha quqyqtyq qujattar qabyldanǵandyqtan, keı jergilikti bıýdjettiń ornyn toltyrýǵa týra kelgen.
«Maqsatty aǵymdaǵy transfertterdiń negizgi kólemi áleýmettik salaǵa tıesili. Bular áleýmettik sala jumyskerleriniń, ishki ister organdary men basqa da salalar qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn arttyrýǵa baılanysty shyǵystardyń shamamen 70 paıyzyn quraıdy.
Bul shyǵystar qoldanystaǵy úshjyldyq transfertterdiń kezeńinde qosyldy. Olar 2023-2025 jyldarǵa jalpy sıpattaǵy transfertterdi esepteý kezinde jergilikti bıýdjetter bazasyna beriledi. Munyń jeke óńirlerdiń táýeldiligi óńirlik mártebeniń ózgerýine baılanysty ekenin atap ótken jón», dedi Á.Qýantyrov.
Máselen, Túrkistan qalasyna túrki áleminiń mádenı-rýhanı ortalyǵy mártebesin berý Túrkistan oblysynyń bıýdjetin respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha qarjylandyrýǵa ákelgen. Bólingen qarajat jalpy alǵanda oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna baǵyttalǵan.
«Sonymen birge «Aýyl – el besigi» jáne «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy aıasynda iri qalalardyń shetindegi, mono jáne shaǵyn qalalardyń, sondaı-aq aýyldyq eldi mekenderdiń ınjenerlik ınfraqurylymyn damytýdy qamtamasyz etý sekildi jergilikti máseleler nysanaly transfertteri arqyly sheshilip otyr. Osylaısha, bul jobalardy ortalyqtan qarjylandyrý belgili bir dárejede aımaqtardyń táýelsizdiginiń álsireýine yqpal etedi», dedi mınıstr.
Á.Qýantyrov byltyr óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qatysty birqatar qujat qabyldanǵanyn atap ótti. Sondaı-aq memlekettik josparlaýdy júrgizetin atqarýshy organdarǵa jergilikti bıýdjetterge túsetin túsimderge boljam jasaý ádistemesin ázirleýge ýákilettik berilgen. Bul óńirlerdiń erekshelikterdi eskere otyryp, kiris bazasyn derbes boljaýǵa jaǵdaı jasaıdy.
«Kiristerdi boljaýdyń jańa ádisterin, boljaý ádisin tańdaý krıterıılerin eskere otyryp, bıýdjet kiristerin boljaý ádistemesi jańartyldy. Bul kiris boljamynyń naqty kiristen aýytqýyn barynsha azaıtýǵa baǵyttalǵan. 2020 jyldan bastap shaǵyn jáne orta bıznesten korporatıvti tabys salyǵy jergilikti bıýdjetke berildi.
Osy kezeńde ekonomıkalyq belsendilik tómendegenine qaramastan, jergilikti bıýdjetterge túsimder 25 paıyzǵa artty. Bul óz kezeginde ákimderdiń jergilikti bıznestiń damýyna, ınvestısııalardyń artýy men salyq bazasynyń keńeıtilýine múddeli ekenin bildiredi. Bul fakti jergilikti atqarýshy organdardyń shaǵyn jáne orta bıznestiń damýy men olardyń «kóleńkeli» aınalymnan shyǵýyna qyzyǵýshylyq tanytýyna baılanysty», dedi vedomstvo basshysy.
Jıyn barysynda Pavlodar oblysynyń ákimi Ábilqaıyr Sqaqov baıandama jasady. Sondaı-aq basqa da spıkerler naqty mysaldar keltire otyryp, respýblıka men óńir deńgeıindegi bıýdjetaralyq qatynastardaǵy ózekti máseleler týraly aıtty jáne olardy sheshý týraly usynystaryn ortaǵa saldy.
Senatorlar talqylaý barysynda qazirgi óńirlik sáıkessizdikterdi teńestirýge jáne óńirlerdiń kiristerin arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar shara usyndy. Atap aıtqanda, olar birqatar alym men tólemdi, sondaı-aq jyldyq jıyntyq tabysy 150 mlrd teńgeni quraıtyn iri kásipkerlik sýbektileriniń korporatıvtik tabys salyǵyn respýblıkalyq bıýdjetten óńirlik deńgeıge berý qajettigin atap ótti.
Senatorlar sondaı-aq barlyq deńgeıdegi bıýdjet arasyndaǵy keri transfertterdi barynsha azaıtý úshin bıýdjettik alymdardy birtindep alyp tastaǵan jón ekenin jetkizdi. Otyrys barysynda aıtylǵan osy jáne basqa da usynystar Úkimetke jiberildi.
