Til sarbazy

Biz qara shańyraq QazMÝ-de elý bala birge oqydyq.

Qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Memle­kettik ulttyq ýnıversıtet – qashan da árýaq­tylaý, aıbyndylaý oqý ordasy. Biz qazaqtyń mańdaıyna basqan osy bási basym oqý ornynan bilim alǵanymyzdy árdaıym maqtanysh tutamyz, ózgeler sekildi.

Elý bala (ul, qyzy aralas) elý úıdiń erkesi emes, elý shańyraqtyń úmiti edi. Áskerı mindetin ótegen saqa jigit, ne ákesi, ne anasy joq qıyndyq kórip ósken ul, qyz... áıteýir ómirge baısaldy kózben qaraıtyn, onyń parqyn da, narqyn da biletin bozbalalar.

Bir úıdiń sanaýly perzentiniń ózi ala-qula shyǵatyny, ata-ana úmitin árqıly oıatatyny belgili. Sol sekildi, bizdiń ar­daqty, bizdiń aıaýly ustazdarymyzdyń da úmiti áralýan bolatyny túsinikti. Oıyn qýmaı, oı baqqan sol elýdiń ishinde óziniń kisilik kelbetimen de, úzdik oqý, stýdentterdiń ǵylymı jumysyna belsendi qatysýymen de erekshe kózge túsken dos – Kemel Qusaıynov!

Stýdenttik shaq – jas órkenniń bir ýyz shaǵy. Kemel dosty – tekti tuqym, til­shi ǵalym Ybyrahım Mamanov til ǵy­lymyna baýlyǵysy keledi. Jetisýdyń ataqty mesenaty Maman baıynyń tuqymy. Mamanııa mektebinen tálim alyp bastaǵan ómir jolyn. Ǵajaıyp ustaz! Beısembaı Kenjebaıuly dosymyzdyń tula boıy­nan, jeteli oıynan bolashaq myqty áde­bıetshi kórip, ózderine tartady. Bilim qadirli kezde, muǵalim shynaıy ustaz zamanynda álgi atalǵan qara shańyraqta oqyp shyqqanymyzdy mártebe kóremiz ózimizshe. Áli kúnge sol! Sol qıra kezeń ýaqyttyń ózinde azamattyǵy azbaǵan, kisiligine kir kelmegen, ne istese de ult múddesi dep, jas órkenniń árbirin ult keleshegi kórgen sol shynaıy ustazdar bolmasa, kimbiz biz?! Qaıran ustazdar?!

Atalǵan oqý ornyn tabysty támam­daǵan Kemel ózi týyp, ósken Almaty (Taldyqorǵan) oblysyna attanyp kete bardy qoıny-qonyshyn bilimge meldek­tetip. Bes jyl bir júrip, bir turǵan (ataq­ty Vınogradov 88, jataqhanasynda birge jatqan) bozbalalar bir-bir dıplomdy keýdege basyp, jan-jaqqa tarydaı shashyrap ketkende qadirimizdi bir-aq bildik. Adam ómiriniń bir belesi derlik bes jylda biz bir-birimizdi bilimmen demep, kisilikpen jebep, rýhanı keremet baıyǵan ekenbiz. Jan baılyǵyn aıtamyn. Almatyda túrli qyzmettiń basyn ustap qalǵan shaǵyn shoǵyr jan-jaǵymyz úńireıip qalǵandaı kóńilimiz qońyltaqsıdy-aq. Solaı erekshe izdegen azamatymyzdyń biregeıi – jany jibekteı, bilim-biligi bilem-bilem bilekteı, kisiligi kishilikten turatyn Kemel Qusaıynov boldy.

Ol kezgi Taldyqorǵan Almatyǵa ja­qyn jatqan oblys. Qolymyz qalt etse, saǵyna izdep baryp, bara almaǵan jaǵdaı­da telefonmen sóılesip, máre-sáre bolyp jatqanymyz.

Mektepke baryp ustaz bolarmyn degen oı jeteginde attanǵan Kemel dos aýdandyq gazetke aýdarmashy bolyp ornalasypty. Uzamaı ádebı qyzmetker, endi birer jylda bólim basshysy, redaktordyń orynbasary degendeı satylap ósip kep berdi. Jýrnalıstiń bary da, baǵy da – qalam! Qalamynan sııa saýyldap tógilip tursa – jýrnalısten asqan baqytty jan joq. Baqytty edi bizdiń dosymyz! Almatyda qalǵan azǵana dostary – Kemeldeı azamat­tyń az ýaqytta bildeı bir aýdanǵa tanymal jýrnalıst bolǵanyna janymyz qalmaı qýandyq!

Qııaly qanatty, qalamy ushqyr Kemel dosty endi birjolata oblystyq gazetke qyzmetke shaqyrdy. Almatyǵa telefon shalyp aqyldasyp otyr bizben. «Osylaı da, osylaı...»

– Bar! – deımiz biz.

– Barar edim, jasy ulǵaıǵan áke-shesheni qaıtemin?

– Bar! – deımiz biz, nyǵyrlap. – Áke-shesheni ini-qaryndastarǵa tapsyr!

– Ini-qaryndastardyń ózin oqytý kerek qoı, oıbaı-aý! Olardy kimge tapsyramyn?

– Úlkendi de, kishini de Qudaıǵa tapsyr. «Qoı egiz tapsa, shóp Alla taǵalanyń qudiretimen, aıyr shyǵady...» – emes pe?! (Ekeýmiz de shopannyń balasymyz). Oblysta otyryp járdem beresiń olarǵa!

Ol qınalady. Biz qıylamyz. Túpki arman Almatyǵa oralý kóńil túkpirinde – kókeıde jatady, árıne...

–  Sen nemene, bizdi Almatyda jetisip júr deısiń be? «Orystyń baspanasy, uıǵyrdyń ashanasy, qazaqtyń astanasy...» – Bizde ini-qaryndas joq deısiń be? Anaý Jańǵara, Jumabaı men Serik, Jarylqasyn... bárimiz de ata-ana, baýyrlardy bir Allaǵa tapsyryp, Almatyda shyǵarmashylyq atalatyn bir qııaldyń jalyna jarmasyp júrip jatyrmyz. «Jaqsy jerge jatsań, jaqsy tús kóresiń...», Almatyda jan qınaı júrip, jalpaq jámıǵatqa tanylsaq degen esep, esesi eselep ketýmen kele jatqan qazaq ultyna bolyssaq degen bir arman! О́ziń Taldyqorǵanǵa bir jetip alshy. Ári qaraı Almatyǵa oıysyp ketý qıynǵa túspeıdi.

Bir jaǵy bul saǵynyshtyń sózi. Bul – qalamdas dos iri tulǵalansa, bıikten kórinse, keń tanylsa, atyna saı kemel qalyptassa degen janashyrlyq oı. Aqyry Kemel dos ılikti.

Sol kezgi Taldyqorǵan oblystyq gazetine qyzmetke oıysqan ol qalamgerlik kórigin qyzdyra tústi. Tutas óńirdegi aldyńǵy qatarly jýrnalıstke aınal­dy. Jumataı (Jaqypbaev), Áben (Dáý­renbekov), О́tepbergen (Aqypbekov), Arasanbaı (Estenov) syndy aqyndarmen qandy kóılek, jan aıaspas dos bolyp úlgerdi. Ádebı ortaǵa – Almatyǵa jaqyn­dap keledi dep biz shyn qýanamyz.

Oblystyq gazette basshy, qosshy qyz­­­mette júrgende Kemel dostyń erekshe nazar aýdarǵan kúretamyr máselesi – ana tilimizdiń jaı-kúıi boldy. Keshegi to­talıtarlyq kezeńniń ózinde ana ti­lin ar tutyp baspasóz betinde aıanbaı másele kóterip, jasqanbaı pikirin ashy tuzdyqtaı aıbarly jazdy-aı, kelip, jazdy. Qalamynan ashy tógilgen qara sııa ózge ult ókilderi tarapynan qarsylyq týǵyzyp, áp-ájepteýir mansabyna, tipti qara basyna talaı qaýip tóndirdi-aý, qaýip tóndirdi! Almatyda Úkimet úıiniń aldynda, gúlzarly alańqaıda barlyq oblystyq gazetter qazdaı tizilip, áınektiń arǵy betinen aıqara ashylyp qos beti birdeı qarap turar tikbaqaı jáshik bolatyn. Taldyqorǵan oblystyq gazetiniń bir sanyn da qurǵatpaı arnaıy baryp, tikemnen tik turyp oqyr bolsam – ol bizdiń Kemel dosymyzdyń ana tilimiz jaıynda tolǵana-tolǵana, óksik qysyp tebirene jazǵan ótkir maqalalarynyń yqpaly! Ana tilin arlap, onyń múshkil halin jarlap júrip, ol endi bir sátte oblystyq «Qazaq tili qoǵamynyń» tóraǵasyna aınaldy. Ult tilin moıyndamaıtyn sappastarmen qajymaı, talmaı, moıymaı maıdandas­ty. О́zi janyndaı jaqsy kórgen áriptes qanattas aqyn, jazýshylardy, qalamdas jýrnalısterdi jumyldyryp baqty bul iske! Esik kózinde qalǵan qazaq tilin tórge ozdyrý, tilge tynys berer, óris ashar qazaq mektebin kóptep ashý ońaı emes edi biraq. Qazaqtyń ózi qarsy bolyp sharshatty til qaıratkerin! Balamnyń keleshegi orys tilinde deıdi sabazdaryń. Máńgúrtızm (Á.Kekilbaıuly, Sh.Aıtmatov)! Keleshegi joq qazaq tiline úgittep bolar emes bizdi bular-dep syrty qazaq, ishi orys qantýystar shabýyldap baqty. Kózqaman (R.Berdibaı)! Izdegenge suraǵan... Qazaq degende, ishine shynashaq aınalmaıtyn, qazaq tili degende quıryǵyna qyl batatyn – oblystyń birinshi basshysy Jıgýlınge de keregi osy... Qazaq mektebin ashamyz deıdi, ashpaıdy. Qazaq tiline jol ashaıyq deıdi. Ashpaıdy. Jol jabady qolyndaǵy kúshti paıdalanyp. Qazaq tiline qarsy topqa dem beredi, qarjylaı qoldaý jasaıdy.

Qazaq tiliniń ósý, órkendeýine ózge túgili oblystyń birinshi basshysy Jı­gýlınniń qarsylyǵy qoǵam kúresker­lerin dińkeletýge aınaldy. Eńbegi esh, beıneti sor bolýǵa qaldy. Oılap, oılap Kemel qalamger jamandyqty báleqaınar bastaýynan qazý kerektigin, dushpandy túp etekten tartyp qulatý kerektigin sezdi aqyry. Sezdi de Táken Álipbaev, Qanat Asqar sekildi senimdi áriptesterimen birge oblystyń birinshi hatshysynyń ish­ken-jegenin, ekonomıkasyn ilkimdi uıym­dastyra almaı otyrǵanyn, qazaq tiline qarsylyǵyn, Reseımen jasyryn aýyz jalasyp júrgen jansyzdyǵyn keshendi qozǵap «Qylyǵy qyńyr, isi jat» deıtin maqala jazdy («Sosıalıstik Qazaqstan», 05.05.1990). Janymyz mur­nymyzdyń úshine tirelip oqydyq maqa­lany. Janymyzdy shúberekke túıip, taǵatsyzdana, qaýiptene kúttik nátıjesin. O zamanda, bu zaman oblystyq gazettiń jýrnalısteri oblystyń birinshi basshysyn synaǵandy kim kórgen?! Kommýnıstik etıkaǵa jat qoı! Aqyry, álgi júrek jutqan jýrnalıster Jıgýlındi jyqty. Myń-san dálelmen óte ádil jazylǵan ashy syn maqaladan keıin Taldyqorǵan oblysynyń birinshi hatshysy A.S.Jıgýlındi ornynan alýǵa májbúr boldy bılik. Qyzmetten bosatty. «Qudaıyń bar eken, Qusaıynov!...»-dedik biz bórkimizdi aspanǵa ata. Bórkimizdi aspanǵa atpaı she, áli Táýelsizdiktiń ısi bolǵanymen, ózi joq, buralańy kóp, soqpaǵy joq saryqabaq kezeń. Dúnıe abyr-sabyr kez. Qazaq tili esikten syǵalap qana turǵan bir syǵyr kez...

Onyń keshegi Taldyqorǵan, búgingi Almaty oblysynda júrip atqarǵan osyndaı oısan isterine Almatyda otyryp qoǵamnyń prezıdenti – Á.Qaıdar, vıse-prezıdenti О́.Aıtbaıuly qatty rıza bolǵanyn kózimiz kórdi. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyna Basqarma múshe­ligine saılap aldy sabazdy. Bul K.Qu­saıynovtyń «О́zender órnektegen sulý ólkede» (B.Nurjekeuly) alǵan betinen qaıtpaıtyn, maıyspaıtyn, synbaıtyn sharbolattaı qıyndyqqa sýarylyp, kúreste shynyǵyp alǵan kezi edi.

Qalamyn aq qaǵazǵa, qaıratty qyzmetin Ana tiline jumsap baqty. Otanshyl shyn­shyl perzenttik, qalamgerlik oılaryn solaı syrtqa shyǵaryp, halyqqa ja­rııa etti. Sol jyldary jazǵan bir maqa­lasy esimde. «Qasıetti Qap taýynda jataıyn» degen aqyn ósıe­tin urpaqtary oryndady» dep atalady. Maqala máni mynadaı: surapyl soǵys jyldarynda nemis fashızmine búırek burdy degen jalamen Kavkazdaǵy az ulttardy bir túnde dúrk kóterip buryn Túrkistan atalǵan, Orta Azııaǵa júk poıyzymen ákelip, tógip-tógip tastady qystyń kózi qyraýda. Sondaı shaqta túriktiń bir ulysy – malqar (jýrnalıst balqar dep alypty) jurtyn kári-jas demeı, júk vagonyna toǵytyp alyp kelip Taldyqorǵan oblysynyń Qaratal aýdanynyń Qara­sheńgel eldi mekenine 1944 jyldyń qaqaǵan qysynda tógip tastaı salady. Kúl tókkendeı tógip ketken álgi shoǵyr arasynda malqardyń 84 jastaǵy gúldi lırık, oıshyl fılosof aqyny K.Mechıev bar edi. Qarasheńgel topyraǵynda jyl turyp, qazaqtan qaıyrym kórgen qarııa syrqap kóz jumady. Kóz jumarynda stalınızmge qarǵys naǵlet aıtyp, alda keler jaqsy kúnderde, súıegin qazyp alyp, QAP taýyna qoıýdy amanat etedi. Táýelsizdikten soń Kabardy-balkar respýblıkasynyń Syrtqy baılanys mınıstri V.S.Janbýrov, aıtýly aqyn M.Hahov bastaǵan arnaıy komıssııa kelip, uly aqynnyń qulyptasyn jańbyrly júzben súıip, súıegin qazyp alyp, Almaty arqyly QAP taýyna ushyp jóneledi. Keń qoltyq, baýyrmal qazaqqa aıtary sheksiz alǵys, árıne. Adamnyń ımany qasym bolyp qaıǵyratyn, ımany oıanyp rıza bolatyn osy bir adamı isti oraıyn keltire áńgimeleı kelip: «Iá, táýelsizdik aldyq.Shet jurt bizdi tanydy. О́z tizginimiz óz qolymyzda. Ánekı, nebári 12 myń sharshy metr jeri bar, 60 myńnan ázer asyp jyǵylatyn balqarlyqtar 54 jyldan keıin aqyndarynyń máıitin alyp ketti. Al biz she, biz ne istep jatyrmyz? Ulylarymyzdy izdeıtin 10 mıllıon ishinde bir ul týmady ma? Mustafa Shoqaı súıegi Almanııada, Kenesarynyń súıegi Qyrǵyzstanda, Ahmet, Maǵjan, Júsipbek jáne basqalarynyń súıegi qaıda? Babalar árýaǵy aldyndaǵy boryshymyzdy qalaı óteımiz?» («Jeruıyq», №124. 06.11.1999)-dep túıedi jan-júıeńdi syrqyratar syrly da zarly maqalasyn kemel perzent Kemel Qusaıynov!

Oqyp, búgin qaıta oqyp oılanyp otyrǵanym. Búginde qaıda qashyp ketkenin bilmeımin, sibirlep Táýelsizdik tańy atar sol bir aılar, sol bir jyldarda otanshyldyq sezim kemel, Otanǵa degen perzenttik peıil kenen, ulttyq rýh sumdyq eren edi, shirkin! Osy Kemelder táp-táýir jalaqysy bar mansabyn tas­taı salyp, qoǵamdyq negizdegi «Qazaq tili» qoǵamynyń soıylyn ash-jalańash júrip qaıtpaı soǵar edi, soǵar edi. Kemel Qusaıynov qıqýymen Jetisý óńirinde qanshama balabaqsha salyndy, qanshama mektep ashyldy. (Bir ózi emes qoı, árıne.) Kemel Qusaıynov pen Kamal Ábdirahmanov (Ol da qalamger) qos kemel qoldasyp, Til qoǵamy tertesin yntymaqtasa tartqan sátter de ańyz bolyp Jeter edi Almatyǵa! Oıhoı, dúnıe! Áne, otanshyldyq!

Tildik tyń serpin, eresen tegeýrinnen ózgeni qoıyp, óz bıligimiz shoshydy ma, qaıdam? Áıteýir, aýyzdyqpen alysyp, ál bermeı bara jatqan soń «Tilder komıtetin» qurdy da jiberdi bılik. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy da sonyń ishine enip kete bardy. Baıaǵy taz kepesh! Qapaly júrek aýa jetpeı alqyndy. Biz Almatyǵa shaqyrǵyshtaımyz. Baqaıshaǵyna deıin Jetisý óńiriniń shoq shaınap, jalyn jutqan otanshyl perzentine aınalǵan ol tartynshaqtady. Komıtette basshy bola júrip, Ana tilimiz – qazaq tiline qyzmetin óristetip baqty. Árıne, Ana tilinde burynǵy birden dúrk kóterilgen baq, Ana tili atynan sóıleıtin qalamgerde burynǵy aryn joq edi. Bolmaıtyn sebebi, Ana tili taǵdyryn taldaıtyn jýrnal surap barǵanda, «Ana tili» aptalyǵyn ashyp berip, tý bastaýynan ańsat ańǵarǵa baǵyt berip, baǵyn ashqan ult bolmysty qaıratker О́zbekáli Jánibek kereksiz zeınetker bul kezde. Apparatta otyryp til muraty – dil muraty ekenin sezindirip, kózin taýyp, jolyn ashyp berip otyrǵan jolbasshy zeınetke ketken soń, resmı tegershik teris aınalyp barady. Komıtet ishindegi kóp tildiń biri bar bolǵany. Qoǵam prezıdenti, vıse-prezıdentiniń saly sýǵa ketken. Qoǵamnyń basynan baǵy taıǵan shaq.Bıliktiń ana tili – qazaq tili týraly ustanymy taıǵanaq. Bul jaılar ana tili dese aýzyndaǵy asyn, basyndaǵy baǵyn qııýǵa bar qalamdas dostyń jan-júregin ezýdeıin ezip-aq jiberip edi, beý, beıopa dúnıe!

Jyǵylǵan ústine judyryq... Taldy­qorǵan oblysy saıası-terrıtorııalyq ákim­shilik júıe retinde tarady. Ol Tal­dyqorǵan oblysyn, Jetisý jerin bar jan-tánimen berilip súıetin edi. Bárimiz de týǵan jerimizdi súıemiz-aý, biraq, biraq, Kemel Qusaıynovtyń jasyl jelek jamylǵan týǵan óńirin súıýi erek-ti, erek! Oblys taraǵan sáttegi qaıǵysyn kórseń. Adam shydap tura almastaı.Torǵaıyn joǵaltqan Ǵafý Qaıyrbekov qalaı qaıǵyrsa, Taldyqorǵanyn taratqanda Kemel Qusaıynov solaı qaıǵyrdy. Oblys tarap, sheneýnikter Almatyǵa qaraı jyly oryn (amaly qansha endi) izdep ketip jatqanda, bizdiń keıipti keıipkerimiz qalalyq gazettiń basy-qasynda qala berdi. О́z qalaýy! Kóńilin qapalyq bıledi, janyn qaıǵy jedi.

Urshyqsha ıirgen ıt tirshilik aqyry ony Almatyǵa da ákeldi. Kishkentaı ǵana perzenti, Erasyly aýyr syrqatqa ushyrap, ózi qınalysta júrgen ákeni taǵdyr odan saıyn syǵa tústi. Júıkesi shıratylyp, úzilýge shaq júrgen ákeni perzentiniń derti qınaǵan ústine qınaı tústi. Dostary qasynan tabylýǵa tyrystyq. Moınyna monshaq salyp tiledi Alladan: «Balamdy qaldyr. Ornyna meni al! Erasylym meniń bolashaǵym! Erasylsyz mende ne bolashaq bar?...» Ol egil-tegil qaıǵyrdy.

Almaty oblysynyń ortalyǵy Tal­dy­qorǵanǵa aýysty. Sol sáttegi onyń qýanǵanyn kórseń. Taldyqorǵan qaıta túlep, býyrqanyp jatty. Balaqty túrinip, bilekti sybanyp, eski de jańa oblysty túletýge jumyla kirisken qımas dosqa qarabet ajal shirkin shimirikpeı osy kez jetip kelip qansheńgelin saldy... Bala ketip, áke qalsa – murat talar edi. Áke ke­tip, bala din-aman saýyǵyp – murat qaldy... Kemeline kelgen der shaǵy, jemisin ıip berer der shaǵynda, elýge de jetpeı, Ana tiliniń aıbary atanǵan, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń qaıratkeri, salqam sarbazy dúnıe saldy.

Árisi, sebepker baǵdarshy О́zbekáli Jánibek, berisi Á.Qaıdarı, О́.Aıtbaıuly sekildi bútin bitimdi tulǵalary kezeń-kezeńimen baqılyqqa attanyp, qııýy qa­­shyńqyrap turǵan Halyqaralyq «Qa­zaq tili» qoǵamynyń basynan taıǵan ba­ǵy qaıta oralar ma, tolaıym tarıh tol­qynynda esesi ketýmen kele jatqan halyqtyń qalyptanǵan Ata dili qaıta qýattanyp, qoǵam kók baıraǵyn qaıta jelbireter me, degen armanmen bir sarba­zynyń táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda atqarǵan tegeýrindi qımyl, asa abyroıly isterin eske alyp, azamattyń rýhyna taǵzymdy aıaqtaımyn!

Qulbek ERGО́BEK

TÚRKISTAN