Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev demokrat, álemdik saıası trendterdiń bilgiri retinde qalyptasqan qıyndyqtarǵa qaramastan bılikke kelgen kúnnen bastap saıası-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı salada reformalar júrgize bastady. Ishki jáne syrtqy qıyndyqtarǵa qaraǵan joq. Memleketimizdiń búkil bolmysyn ózgertý-jańǵyrtý jasap, Jańa Qazaqstan konsepsııasyn usyndy.
Memleket basshysy Qazqstan halqyna Joldaýynda álemdik qıynshylyqtar kezinde elimizdiń qandaı baǵytta damıtynyn ashyq aıtty. О́ıtkeni shyndyq pen ashyq aqparat qana qoǵamdy da, adamdy da túzeıdi. Jol kórsetedi.
Bılikke kelgen kúnnen bastap Memleket basshysy saıası reformalar jolyn tańdady. Az ǵana ýaqyt ishinde kezeń-kezeńmen reformanyń tórt paketi júzege asyryldy. Osyǵan oraı onnan astam zań qabyldandy. Jańa Qazaqstannyń jańa jańǵyrý joly aıqyndaldy.
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń birikken otyrysynda elimizdiń saıası ómirine jol salatyn jańa baǵyttar usynyldy. Ol elimizdi tyǵyryqtan shyǵaratyn jańa baǵyt bola ala ma? Mine, osyndaı suraqtarǵa Qazaqstan halqy jaýap aldy.
Bul Joldaý – Qazaqstan halqynyń búkil oı-tilegin ashqan, mazmuny jaǵynan aýqymdy, mindetteri jaǵynan aıqyn, maqsaty jaǵynan jarqyn, bolashaǵy jaǵynan berik, Jańa Qazaqstannyń jarqyn jolyn ashqan ulttyq joba boldy ǵoı dep oılaımyn.
Prezıdenttiń Joldaýy óziniń paıymdylyǵymen, parasattylyǵymen, sabyrlylyǵymen erekshelendi. Eldiń bárin mazalaǵan suraqtarǵa jaýap berdi. Prezıdent qańtardaǵy qandy qaqtyǵystyń sebepteri men saldaryn ashyp kórsetti. Eń bastysy, jazyqtylar qoǵamdaǵy orny men jaǵdaıyna qaramastan zań aldynda qylmysqa tartylatyn boldy.
Dúrbeleń kezindegi oqıǵalarǵa ádil baǵa beriletinin, ár adamnyń isi jeke-jeke qaralyp, sodyrlar qataryna kezdeısoq qosylǵan adamdar jaǵdaıy tergeý barysynda eskeriletin bolady. Al bılikti basyp alýǵa múddeli toptar joǵary quqyq bıligindegilermen ymyralasqandary ashyq aıtyldy.
Prezıdenttiń «Biz jardyń shetinde turdyq» degen sóz júrekke jetti.
Shynynda da, osyndaı táýelsizdikti qorǵap qalǵannan keıin, qoǵam, memleket, bılik qalaı ómir súredi? Iаǵnı memlekettik deńgeıde bastalǵan reformalar odan ári qaraı damýy kerek? Kópirme sóz emes, oń ózgerister kerek.
Joldaýda aıtylǵandaı, ózgeris árkimniń ózinen bastalýy kerek. Prezıdent osy qaǵıdatty ózinen bastady. Sýperprezıdenttik respýblıka emes, kúshti Parlamenti bar prezıdenttik respýblıka qajet. Bılikti monopolızasııalaýǵa jol berýge bolmaıdy. Sondyqtan da «Qasiretti qańtardyń» mańyzdy sabaqtary bılik ınstıtýttaryn túbegeıli jańǵyrtýdy qajet etedi. Osyǵan oraı sheksiz prezıdenttik bılikti shekteýdi usyndy.
Bolashaqta Prezıdenttiń et jaqyn týystary joǵary saıası memlekettik qyzmet atqara almaıtyn bolady.
Memleket basshysy óziniń Amanat partııasynyń Tóraǵasy qyzmetinen ketetinin málimdedi. Árıne, óziniń laýazymdyq qyzmetin atqaratyn merzim ishinde. Endi ákimder ár aımaqtyń partııa fılıaldaryn basqarmaıdy. Ári Prezıdent Ortalyq saılaý komıssııasy men onyń músheleriniń, Esep komıteti men Konstıtýsııalyq Keńes músheleriniń partııaǵa múshe bolmaıtynyn atap ótti. Bul – demokratııalyq tańdaý joly.
О́te mańyzdy másele Senatty qurý men onyń fýnksııasyn jetildirý máselesi boldy. Endi Senattaǵy prezıdenttik kvota 15-ten 10-ǵa deıin azaıatyn boldy.
Májilistiń róli men mánine erekshe mańyz berildi. Onda barlyq aımaq ókilderi bolýǵa tıisti. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 9 kvotasynyń 5 depýtattyq orny Senatqa beriletin boldy. Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldy, al 30 paıyzy majorıtarlyq júıede saılanbaq. Bul halyq aıtyp júrgen usynystar ekenin aıta ketkim keledi. Partııalardy tirkeý de edáýir jeńildeıdi. Endi partııany tirkeý úshin 5 myń adam jetkilikti.
Konstıtýsııalyq sot júıesi qaıta qalpyna keltirilmek. Bul erekshe mańyzǵa ıe dep esepteımin. Endi kez kelgen adam óziniń konstıtýsııalyq quqyǵy buzyldy degen jaǵdaıda osy sotqa júgine alady. Erekshe usynys Ulttyq quryltaı qurý qajettigi boldy. Ol atam zamannan beri qalyptasqan dala demokratııasyn jańǵyrtý maqsatynda júzege asyrylmaq.
Árıne, meni erekshe tolǵantqan másele ákimshilik-aýmaqtyq ózgerister ıdeıasy boldy. Kezinde geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty osyndaı ońtaıly qadamdar jasalǵan edi. Al endi qazirgi geosaıası ahýalǵa sáıkes jańa aımaqtardyń qurylýy ekonomıkany qaıta qurýǵa múmkindik beredi dep úmittenemin.
Semeı qalasy ortalyǵy bolyp, Abaı oblysy qurylmaq. Almaty oblysy ekige bólinip, biri Almaty oblysy – ortalyǵy Qapshaǵaı bolyp, ekinshisi Jetisý oblysy – ortalyǵy Taldyqorǵan qalasy bolyp qaıta jańǵyrmaq.
Qapshaǵaı qalasyn Qonaev qalasy dep ózgertý týraly usynys erekshe áser qaldyrdy. О́ıtkeni saılaýshylar osy máseleni kópten qozǵaıtyn. Quzyretti organdarǵa úzbeı hat jazyp júrdi. Buǵan depýtattyq únimdi qosqanymdy aıta ketkim keledi.
Jezqazǵan ólkesin qaıta qalpyna keltirip, ony Ulytaý oblysy dep ataý týraly usynys ta ındýstrııalyq ári tarıhı óńirdi qaıta jańǵyrtady ǵoı dep oılaımyn.
Joldaý jasaldy. Alda atqarylar qyrýar mindet tur. Ata Zańǵa 30-ǵa jýyq ózgeris engizilip, 20 zań jyl aıaǵyna deıin qabyldanýy kerek.
Árıne, Joldaýdaǵy BAQ, jergilikti ózin-ózi basqarý, máslıhattardyń rólin kóterý, taǵy da basqa zamanaýı máseleler týraly jan-jaqty aıtyldy. Olardyń bárin shaǵyn maqalada taldaý múmkin emes.
Jańa Qazaqstannyń jańa jańǵyrý joly bastaldy. Memleketti qorǵaý, táýelsizdikti qorǵaý jalǵyz Prezıdenttiń mindeti emes.
Otanymyz bir, júregimiz de, tilegimiz de bireý. Ol – egemen el Qazaqstanǵa qyzmet etý. Bir bolaıyq, birge bolaıyq, aǵaıyn!
Baqytjan JUMAǴULOV,
Parlament Senatynyń depýtaty
