Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Árıne, Táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde Qazaqstannyń qol jetkizgen tabystaryn tarıhtan syzyp tastaýǵa bolmas. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń basqarýymen álem aldynda ornyqqan memleketke aınaldyq. Alaıda azattyǵymyzdan aıyrylyp qalý bir-aq sátte múmkin ekenine kóz jetkizdik. El basyna kún týǵanda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev jigerli sheshimder qabyldap, halqymyzdy tar jol, taıǵaq keshýden alyp shyqty.
Qańtar oqıǵasy barlyǵymyz úshin úlken sabaq boldy. Táýelsizdigimizdi saqtap, memleketimizdi nyǵaıtý úshin etek-jeńimizdi jınap, óte qyraǵy bolýymyz kerektigi kezekti ret aıqyn bilindi. О́kinishke qaraı, dúrbeleń kezinde kóptegen otandasymyz, onyń ishinde, órimdeı jasymyz mert boldy. Prezıdent óz Joldaýynda qańtar qurbandaryn eske alyp, tekserý jumystary qarqyndy jalǵasyp jatqanyna toqtaldy. Qaıǵyly oqıǵaǵa kináli adamdardyń barlyǵy qoǵamda qandaı laýazym men bedelge ıe ekendigine qaramastan, jazalanatynyn kesip aıtty. Táýelsizdigimizdiń talbesigi – ásem Almatyny, oblys ortalyqtaryn oırandaǵysy kelgen, beıbit kúnderdiń shyrqyn buzyp, halyqtyń ómirin qıǵan búlikshiler tıisti jazasyn alaryna senemiz.
Memleket basshysy endigi jerde «Qańtar qasireti» qaıtalanbas úshin Jańa Qazaqstandy qurý jolynda aldymyzǵa bıik maqsattar qoıdy. Prezıdent ol úshin qoǵam suranysyna saı ázirlengen elimizdiń saıası júıesin keshendi jańǵyrtý baǵdarlamasyn usyndy. Eń aldymen elimiz sýperprezıdenttik basqarý formasynan myqty Parlamenti bar prezıdenttik respýblıkaǵa kóshedi. Qasym-Jomart Kemelulynyń aıtýynsha, Parlamenttiń róli kúsheıip, bul óz kezeginde «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn tabysty júzege asyrýǵa jol ashady. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdaty basshylyqqa alynady.
Qoǵamnyń, eldiń ózgerýine saıası júıe beıimdele bastaıdy. Prezıdenttiń birqatar ókilettigi qysqarady. «Qazir bizde barlyǵy Prezıdentke kelip tireledi. Bul – durys emes. Birtindep budan bas tartýymyz qajet. Men úshin memlekettiń uzaq merzimdi múddesi bıliktiń qosymsha múmkindikterine jáne ýaqytsha yqpalyna qaraǵanda áldeıqaıda mańyzdyraq», dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Kemeluly Prezıdenttiń partııa múshesi bolýyn zańdy turǵydan toqtatýdy usyndy. Sondaı-aq ol ákimderdiń partııa fılıaldaryn basqarýdy shekteý kerektigin tapsyrdy. Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń laýazymdy basshylyqqa taǵaıyndalýyna zańmen tyıym salynatynyna da toqtaldy.
Al halyqtyń senim mandatyna ıe bolǵan depýtattar óz mindetine jaýapkershilikpen qarap, memleketimizdi órkendetý isine belsene atsalysady. Budan bylaı saılaý aldyndaǵy ýádesin oryndamaǵan depýtatty keri qaıtarýǵa bolady. Prezıdent Májilis pen máslıhatqa depýtattardyń proporsıonaldy-mojarıtarly saılaý modeli boıynsha saılanatynyn jetkizdi. Proporsıonaldy jáne majorıtarly júıe qatar qoldanylsa, saıası partııalardyń róli saqtalyp, azamattyq qoǵamnyń basty ınstıtýttarynyń biri retinde qala bermek. Bul júıe saılaýdy ádil ótkizýge jáne memleketti tıimdi basqarýǵa jol ashady. Bul óz kezeginde azamattardyń saıası belsendiligin arttyryp, elimizdi jańǵyrý úderisine jumyldyra túspek.
Prezıdent tarapynan partııalyq júıeni damytý múmkindikterin keńeıtý de kózdelip otyr. Partııalardy tirkeý erejeleri jeńildep, bastamashyl azamattar saıası básekege túse alady. Nátıjesinde, halyqtyń sózin sóılep, muńyn joqtaıtyn jańa partııalar qatary kóbeımek. Saılaý úderisi jańaryp, úmitkerlerdi irikteý rásimderi jetildiriledi.
Prezıdent usynyp otyrǵan reformalardyń negizgi ózegi – shynaıy quqyqtyq, demokratııalyq memleket qurý jolynda qordalanǵan máselelerdiń sheshimin tabý. Búginde Memleket basshysy osyǵan deıin ýáde etken saıası jáne quqyqtyq reformalardyń kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp jatqanyna kýá bolyp otyrmyz. Ata Zań erejeleriniń múltiksiz saqtalýyn qamtamasyz etetin Konstıtýsııalyq sot qurý týraly usynys osy baǵytta jasalǵan mańyzdy qadam bolmaq.
Sonymen qatar Memleket basshysy Prokýratýra jáne Adam quqyǵy jónindegi ýákil týraly konstıtýsııalyq zańdar qabyldaý qajettigin aıtty.
Joǵaryda aıtylǵan reformalar tolyqqandy júzege asyrylady deýge negiz bar. Sebebi Joldaýda halyq pen bılik arasynda ekijaqty tıimdi dıalog uıymdastyrý joldary qarastyrylǵan. Básekege qabiletti buqaralyq aqparat quraldary men azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń jumysyn jetildirý sonyń aıǵaǵy. Damyǵan elderge tán úderis sanalatyn bul qaǵıdalar «Jańa Qazaqstandy» qurý úshin asa mańyzdy. Sondyqtan Memleket basshysy: «Buqaralyq aqparat quraldary básekege qabiletti jáne erkin bolýy kerek. Bul qaǵıdat qazir kez kelgen órkenıetti el úshin aıryqsha mańyzdy. Otandyq aqparat quraldarynyń Qazaqstanda, óńirde jáne álemde bolyp jatqan úderister týraly óz kózqarasy bolýǵa tıis. Elimizdiń aqparattyq qaýipsizdigi, tipti ıdeologııalyq derbestigi osyǵan tikeleı baılanysty» dep atap ótti.
Osy oraıda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Prezıdent Joldaýynda qamtylǵan máselelerdiń iske asýyna zor úles qospaq. О́ıtkeni bilim men ǵylymnyń qara shańyraǵy sanalatyn QazUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde bolashaq aqparat salasynyń mamandary daıarlanady. Fakýltet sheteldik ýnıversıtettermen tyǵyz baılanys ornatqan. Sol arqyly stýdentter obektıvti jáne operatıvti aqparat taratý zamanaýı tásilderin meńgerip shyǵady. Sondyqtan QazUÝ bilikti kadrlar daıarlaý arqyly Memleket basshysy usynǵan ashyq aqparattyq keńistik qalyptastyrǵa óz úlesin qospaq. О́ıtkeni Qasym-Jomart Kemeluly aıtqandaı, «Táýelsiz ári jaýapkershiligi joǵary buqaralyq aqparat quraldary bolmasa, qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý múmkin emes. Sondyqtan memlekettiń múddesin, qoǵamnyń suranysyn jáne medıasalanyń damý úrdisin eskere otyryp, BAQ týraly zańdy qaıta qaraý kerek».
Joldaýda aıtylǵan keshendi is-sharalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylý arqyly azamattyq qoǵam qalyptastyrýdyń alǵyshartyna aınalmaq. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» konsepsııasyn júzege asyrý maqsatynda qurylǵan Ulttyq keńes sonyń bir dáleli.
Osy oraıda Memleket basshysy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi óz mindetin tabysty atqarǵanyn aıta kele, endi onyń ornyna quramy jaǵynan aýqymdy Ulttyq Quryltaı qurýdy usyndy. Jańa qurylym Ulttyq keńestiń qyzmetin jalpyhalyqtyq deńgeıde jalǵastyrady dep oılaımyz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýynyń erekshe bir tusy ákimshilik-aýmaqtyq qurylymǵa arnaldy. Shyny kerek, bul ózgeristi qoǵam kóp kútti. Áý basta bıýdjettiń qarjysyn únemdeý, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetin jetildirý baǵytynda qysqartylǵan aýdandar men oblystar ýaqyt óte kele shyǵynǵa bata bastady. Bul jaıynda kezinde BAQ-ta túrli zertteý, taldaý maqalalary jarııalandy. Kúndelikti tirshilikte túrli qıyndyqtarmen betpe-bet kelgen jergilikti jerdiń turǵyndary óz ótinishteri men tilekterin ákimderge, halyq qalaýlaryna jetkizip júrdi. Bul máseleniń naqty nátıjesi Memleket basshysynyń Joldaýynda aıqyn kórindi. Prezıdent ákimshilik-aýmaqtyq qurylym ózgeristeriniń asa tolǵaqty másele ekenine toqtala kele: «Semeı aımaǵynda Abaı oblysyn qurýdy usynamyn. Semeı qalasy jańa oblystyń ortalyǵy bolady. Osy máseleni aımaq turǵyndary kópten beri kóterip júrgenin bilemin. Qazir óńirde sheshimin tappaǵan túıtkilder az emes. Mysaly, aımaqtyń ishki ınfraqurylymy ábden tozǵan. Kezinde Alash arystarynyń basyn qosqan Semeı qalasynyń da jaǵdaıy máz emes. Biz ádildikti ornatyp, ulylarymyz dúnıege kelgen kıeli óńirdi qaıta jańǵyrtýǵa tıispiz», dedi.
Shynynda da sońǵy jyldary Semeı óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy quldyraǵanyn bilemiz. Bul aımaqta basqa óńirlermen salystyrǵanda, jumyssyzdyq basym, jalaqy mólsheri respýblıkalyq kórsetkishten kóp tómen. Aýyl sharýashylyǵyn, onyń ishinde mal sharýashylyǵy men astyq, kókónis jáne t.b. salalardy jetildirýge tıimdi aýmaq bolǵanymen, óńirdiń ekonomıkalyq áleýeti tolyq ıgerilmegenin bárimiz kórip otyrmyz. Kezinde Semeıdiń et kombınattarynyń, tigin fabrıkalarynyń ataǵy jer jaratyn edi. Solardy qaıta jańǵyrtý Úkimet pen jergilikti bıliktiń mindeti.
Sondaı-aq Joldaýda burynǵy Jezqazǵan oblysy aýmaǵynda Ulytaý oblysyn qurý qajettigi aıtyldy. «Jezqazǵan qaıtadan oblys ortalyǵy bolady. Bul óńirde táýelsiz aımaq qurý tek ekonomıkalyq emes, sonymen birge rýhanı turǵyda mańyzdy sheshim bolmaq», dedi Prezıdent.
Rasynda da, Ulytaý – tarıhı ólke. Yntymaq pen birliktiń bastaýy. Kezinde Úsh júzdiń basyn qosqan kıeli meken. Qoınaýy tunyp turǵan shejire. Otandyq týrızmdi damytyp, qosymsha jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik bar. Bir ǵana mysal, Jezqazǵan men Qaraǵandy qalalarynyń arasy 500 shaqyrym. Oblys ortalyǵyna qatynaý úshin Jezqazǵan qalasy mańyndaǵylar osynshama jer júrip keledi. Bul bir jaǵynan adamnyń ýaqytyn alsa, ekinshi jaǵynan úlken shyǵyn. Úshinshiden, oblystardyń qaıtadan ashylýy óńirdiń tynys-tirshiligine qan júgirtedi. Jastardyń jergilikti jerde bilim alýyna, jumysqa ornalasýyna jaǵdaı týǵyzady. Kásiporyndar ashylady, shaǵyn jáne orta bıznes qanat jaıady. Saıyp kelgende halyqtyń jaqsy ómir súrýine múmkinshilik týady.
Osy oraıda Prezıdent kezindegi Ońtústik Qazaqstan oblysyn mysalǵa aldy. Osy kúni halyq sany 2 038 934-ke (2019 jylǵy málimet) jetip qalǵan Almaty oblysynyń ákimshilik aýmaǵyn qaıta qurý ózekti máselelerdiń biri edi. Muny da Memleket basshysy der kezinde qolǵa aldy. Qos palata depýtattary aldynda: «Almaty oblysynyń aglomerasııasynda túıindi másele jetip-artylady. Osy jáne ózge de máselelerdi eskere otyryp, Almaty oblysyn eki aımaqqa bólýdi usynamyn. Bul óńirde Jetisý jáne Almaty oblysy qurylady. Almaty oblysynyń ortalyǵy Qapshaǵaı qalasyna shoǵyrlanýy kerek. Al Jetisý oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasynda ornalasýǵa tıis. Qapshaǵaı qalasyna D.A.Qonaevtyń atyn berýdi usynamyn», degen oıyn ortaǵa tastady.
Oblys aýmaǵynda 17 aýdan jáne Qapshaǵaı, Taldyqorǵan, Tekeli syndy úsh qala baryn bilemiz. Osyndaı úlken oblysty eki ákimshilik aýmaqqa bólý óte oryndy sheshim.
Qalaı bolǵanda da, eldiń bolashaǵy úshin úlken qadamdar jasaldy. Prezıdent buǵan qosa Joldaýda óńirlerdi qarjylandyrý júıesin túbegeıli qaıta qaraǵan jón ekenin jetkizdi. Ekonomıkalyq qıyndyqtardyń aldyn alý úshin daǵdarysqa qarsy kezek kúttirmeıtin sharalar qabyldaýdy kún tártibine qoıdy.
Qoryta aıtqanda, bıylǵy naýryz Joldaýy naqty usynys pen bıik maqsattar Joldaýy boldy. Memleket basshysy qoǵam aldynda turǵan basty máselelerdi aıqyndap berdi. Biz óz tarapymyzdan eldiń keleshegi úshin, qýatty, Jańa Qazaqstandy qalyptastyryp, jańǵyrtý maqsatynda jastardy sapaly bilim men ǵylymǵa tartý jumystaryn jalǵastyra beremiz. О́ıtkeni Prezıdent atap ótkendeı, «Jańa Qazaqstan degenimiz – egemen elimizdiń bolashaqtaǵy beınesi. О́z eliniń erteńine senbegen halyq myqty memleket qura almaıdy. Biz keleshegimiz kemel bolaryna jáne jarqyn bolashaqty óz qolymyzben jasaı alatynymyzǵa senemiz»!
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektory
ALMATY
