Aýylǵa baryp turasyz ba?

Tór Altaıǵa da saparlamaqpyz

Bizdiń Or-aǵamyz, Oralhan Bókeıdi aıtam, bir-birimizge telefon shalǵan kezde nemese jerlester bas qosa qalǵan sırek sátterde alǵashqy áńgimesi «Áı, jigitter, osy bizdiń elde ne jańalyq?» degennen bastalatyn. Sondyqtan el jaqpen udaıy habarlasyp turý, el ishiniń ótken-ketken qaýeset-daqpyrtyna qulaǵymyz túrik, habardar bolyp júrýdi jasymyzdan ǵadetke aınaldyrǵanbyz. Aýyl ómirinen alýan aqparat bergen sol áńgimeler janymyzdy eritip, kóńilimizdi kóktemdeı ósiretin, sulýlyq tunǵan Altaıǵa baryp qaıtqandaı bir serpiltip tastaıtyn. 

Or-aǵańdy sóz etkende, Dıdahmet ekeý­miz (Áshimhanov) mindetti túrde Qal-aǵańdy, ıaǵnı Qalıhan Ysqaqty sózi­miz­ge aralastyryp, aıtar áńgimemizdi tuzdyqtamaı sóılemeýshi edik. О́ıtkeni Qal-aǵań jyl saıyn jylmıyp kók shy­ǵyp, jymyńdap kúnniń kózi jylyna qaı­qaıyp aýylǵa tartatyn edi. Sodan Al­taı­ǵa ózi jyrlaǵan «qońyr kúzdi» molynan dendetip baryp, Almatyǵa amalsyz oralǵandaı boı jaza jadyrap qaıtatyn. Osylaısha, «Sende bolsyn, mende bolsyn, bárinen de – elde bolsyn» dep Alladan el amandyǵyn tilep júretin Qal-aǵań keıingi ómiriniń óreli bóligin týǵan jeriniń tó­sin­de, aýyldastarynyń qalyń ortasynda ótkizgeni barshaǵa aıan.

Or-aǵań men Qal-aǵań ózderiniń Al­taı­ǵa degen júrek ottaryn, Gorkııdiń Dan­kosyndaı, keıingi inileri myna bizge tastap ketkendeı kórinedi de turady ma­ǵan. Sodan ba, qazirge deıin bizdiń de áńgi­me­mizdiń bismillási «ıá, elde ne jańa­lyq­tan?» bastalatyny ras. Ylǵı da aýyl jaqqa jaltaqtap júrek jylytar, kóńil demer jańalyq kútetinimiz, eldi ańsap eleń­dep turatynymyz taǵy shyndyq. Biraq bul zamanda oılaǵanyń qashanǵy oıyń­nan shyǵyp, kútkeniń kóńildegideı bola bergen? Qaqpaqyldaı qaımalasqan mynaý jalǵanda qýanyshtan góri ólim-ji­timdi kóbirek estıtin jasqa jetippiz bú­gin­de. Topyraqqa da bara almaı, aǵaıyn-týys­qa da kóńil bildire almaı qınalatyn kez­derimiz de jetip jatyr...

О́z basym birde bir demalysymdy ózge jurt sııaqty shetel aralap, sanatorıı jaǵalap ótkizbeppin. Árıne, shetel degendi batys-shyǵysyn qosyp bir adamdaı-aq biz de jelip júrip aralaǵanbyz, biraq onyń bári qyzmet babyndaǵy issaparlar boldy. Al jyl saıynǵy ádetki demalysymyz da, jaımashýaq jazymyz da Altaıda, týǵan jerimizde ótetin edi. Keıde jylyna eki ret, keıde bir márte baryp, armansyz aýnap-qýnap qaıtamyz. Áli kúnge sol ádet, sol joralǵydan jańylǵamyz joq. Kók­tem týyp, kúnniń kózi jylyna el jaq­qa ba­rýdyń jospary men jobasyn ja­sap, ol jaqtaǵy aǵaıyndy eki-úsh aı buryn qulaq­tandyryp qoıamyz.

Mende qalyptasqan bir ǵadet – sulý tabıǵatymen jer júzine aty málim han Al­taıdy ózim ǵana jeke baryp, tańdaı qa­ǵyp tamsanbaı, áriptes aǵalarymdy, qanattas dostarymdy birge shubyrtyp ertip júretinim bar. Amandyq bolsa, bıyl da birer dostardyń basyn qosyp, elge barýdy erte bastan josparlap qoıǵanbyz. Taý basyndaǵy kól jaǵasynda, etektegi ózen mańaıynda palatka tigip tastap, ba­lyq aýlamaqpyz, atpen serýen quryp, taý-tasty aralap qaltqysyz demalmaq oı­da­myz. Eki arada ýaqyt bólip arǵydaǵy Tór Altaıǵa saparlap, Shúı tasjolyn tamashalap qaıtsaq dep te kelisip otyrmyz. Jolaı Srostkııdegi Vasılıı Shýkshınniń mýzeıine kirip, odan ári Gorno-Altaısk qalasyndaǵy kórkemsýret galereıasyn, ondaǵy Grıgorıı Choros-Gýrkınniń kartınalaryn kórip, artynsha kúlli túrki jurtynyń aınadaı jarqyraǵan Altyn kóli - Teleskide kememen júzip, birer kún teleýit azamattarymen tildessek, sóıtip olardyń shyǵý tegi men salt-dástúrinen derekter jınasaq degen de maqsat bar. Sońynan taza qazaq aýdany, bolshevızm tańynda Katonqaraǵaıdan eriksiz bólinip qalǵan, kileń týysqandarymyz turatyn Qosaǵash aýdanyndaǵy aǵaıyndarǵa sálem berip qaıtý jobada tur.

Álibek ASQAR,

jazýshy

Janys aýylynanbyz

Aýylǵa jıi baramyn.

Men ataqty Yrǵyz topyraǵynanmyn. Jer shalǵaılaý. Sol Yrǵyz aýdanynyń Janys bı aýylynanmyn. Bizdiki – kóne jurttardyń biri.

Qazirgi aýyldy erterekte, shamamen, 1800 jyldary eldiń áıgili bıi Janys kóke­miz 280 úımen kóshirip ákelip, osy jerge qonystandyrǵan eken. О́zi áıgili bı, balasy Taǵybergen bolys bolǵan atamyzdyń óz kindiginen taraǵan urpaqtar búginde óte kóp. «Janys aýylynanbyz» deıtin jurttyń barlyǵy kúni búginge deıin áýlıe atamyzdyń esimin, onyń erterekte kóne úlgimen salynǵan kesenesin kıe tutady. Basynda, ómirden erteleý ketken balasy Táńirbergenge at tuıaǵy jeter jerdegi aǵaıyn men sol tóńirektiń ıgi jaqsylary pátýalasyp, el qarjysyna segiz qyrly, bıik kúmbezdi asa iri kesene turǵyzǵan. Biz ony «qyzyl tam» dep ataımyz. Sońǵy jyldary Janys ata zıraty memleket tarapynan túgelimen qaıta jańartýdan ótti.

Aýylda (burynǵy Kalının sovhozy­nyń 2-fermasy) qazir 115-teı úı bar, gaz ákelinip, sý qubyry istep tur. Mobıldik baılanys júıesi de qosylǵan. Mal óte kóp. Sonyń kóptiginen, jerdiń tyǵyzdyǵynan qa­zir Yrǵyz ózeni sýala-sýala kelip, jazda aqpaı qalatyn shalshyqqa aınal­dy. Ekologııany retteıtin, sýdy qaraıtyn adam qazir joq dese de bolady. Sońǵy 30-40 jyl ishinde bul óńir – kúni keshe jaǵalaýyn záýlim tal men qamys qorshaǵan, ta­bıǵı salalary kóktemde sý tasyǵanda teńizdeı bolyp ketetin, eki jaǵasy shúıgin shóp­ke, áıgili toǵaılarǵa toly Yrǵyz ózeni – qazir ábden azaıyp, keı jyldary qurǵap qalatyn boldy. Oqymystylar jerasty sýynyń tómendegenin aıtady.

Men sol aýyldy, onyń adal, aqjúrek adamdarynyń bárin jaqsy kóremin. Tek osydan 50-60 jyl buryn kózimmen kórgen aýyl ekologııanyń saldarynan shól dalaǵa aınalyp barady. Sol óte qıyn. Degenmen óz aýylymdy jaqsy kórem, al barsam, kóńi­lim qulazyp qaıtamyn.

Áıtpese, bizdiń aýyldan óte myqty bıler men baılar, batyrlar, eldiń áıgili azamattary kóp shyqqan. Aýyldyń rýhanı qunary ǵana úzilgen joq. Sol aýyldyń ózinen ǵana shyqqan belgili azamattar men oqymysty adamdar kóp-aq. Eń bastysy – álgi rýhanı ónegelerden, sol rýhanı qunardan ajyramasa, sol aýyldyń ózinen shyqqan urpaqtar qazaqtyń mártebesin kóterer degen úmittemin.

Meıirhan AQDÁÝLETULY,

aqyn

Alashtyń aıdyny

Aýylǵa sapar shekken saıyn qaýmalaǵan qalyń oıdyń ormanynda adasamyn. Osy oılar kóńilimdi kúńgirt boıaýlarǵa toltyryp jiberedi keıde. Aýyldyń qalpy buzylmaǵan, óz minezi, óz tabıǵaty, óz bolmysy bar kezin kórdik. Qoǵam aýys­ty, zaman ózgerdi. Naryqtyq qatynastar, jekeshelendirý zańdylyqtary qaıran qazaq aýyldaryn da qyspaqqa alyp óz degenin istetkenine jyldardyń júzi aýdy. Qańyrap qalǵan eldi mekender, qıraǵan úılerdi kórgende júregińe júk túsedi.

Saryarqanyń saýyry, Jańaarqanyń jazı­rasyndaǵy meniń týǵan aýylym qa­shan­nan berekeli meken. Ana bir zamanda Eńbek Qyzyl Tý ordendi «Jeńis» sov­ho­zy bolyp Odaqqa aty shyqqan. Qazir «Jańa­ar­qa qymyzy» atalyp, brendke aınal­ǵan ǵajaıyp sýsynnyń otany. Qy­myzdy jyl on eki aı saqtaý tehnologııasyn ǵalymdar sóz etkeli biraz boldy. Al ony bizdiń О́rken, Kúlbaǵıla degen analarymyz otyz jyldyń aldynda iske asyrǵan. Bankaǵa jabylǵan ǵajaıyp sýsyndy bizdiń aýyl aqpannyń aq boranynda iship otyratyn. Analarymyz jańalyq ashyp tastaǵan eken ǵoı. Ony keıin bildik.

Bizdiń aýylda naryq kezeńinde kósh­ken el neken-saıaq. Bos turǵan úı joq. Eldiń kúnkórisiniń negizi – jeke men­shi­gindegi maly. Aýylda da kásibin dóń­ge­letken jigitter bar. Ana bir jyly Qaırat Kópbaev degen azamat aýylǵa óz qar­jysyna sport keshenin saldy. О́zine túser qarjylaı qaıtarymnyń joq ekenin bilse de, aýyl balalary bir qýansyn degen nıet edi. Endi sol jerde jattyqqandar el kóle­min­degi iri jarystarǵa qatysyp júr. Sol bizdiń aýyldaǵy jylqyly Qaırat sekildi qaıratty jigitter ár aýylǵa kerek. Beıbit kún­niń batyrlary osylardan shyǵady.

Aýyl degende meni kóbirek oılandyratyn bir jaıt – aqsaqaldar alqasyn, aqsaqaldar ınstıtýtyn jandandyrý kerek sııaqty. Kónekózder daý-shardy bir aýyz sózben sheship, jetimin jylatpaıtyn, tentegin tyıatyn sheshimderdi birden shyǵaratyn kezdi kóz kórdi. Qandaı formasııa bolsyn, qazaqtyń tabıǵatyna jaqyn ulylyq shapaǵaty emes pe, solar?

Namysy bar aýyl namysy bar urpaq tár­bıeleıdi. Kez kelgen jas qataryna qa­rap boı túzeıdi. Aq jaýlyqty ana­lar­dyń, aq saqaldy qarııalardyń úlgisin boıǵa sińirgen jastan el azamaty shyǵady.

Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev­tyń Joldaýynan keıin el eń­se­lenip, úmi­tin úkilep shyǵa keldi. Bizdiń aýyl ja­ńadan qurylatyn Ulytaý obly­synyń quramyna kirýge tıis. Elden qut­tyqtap, qýanyshyn bólisip, habarlasyp jatqandar kóp. Iá, barshamyzǵa oń sheshimder qutty bolsyn!

Aýyl – Alashtyń aıdyny, qazaqtyń jany, ulttyǵymyzdyń uly qasıetteriniń to­ǵysar jeri. «Jańa Qazaqstan» ıdeıa­sy­nyń qaınary da qazaq aýyldarynan bas­talsa, baǵymyz baıandy bolatyn shyǵar.

Ǵalym JAILYBAI,

aqyn