Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Al endi qańtar oqıǵasynan alar sabaǵymyz qandaı bolmaq? Syrt kózge saıası-áleýmettik turǵydan turaqtylyqtyń aralyndaı kóringen elimizde munshalyqty qaıǵyly oqıǵanyń boı kórsetýiniń negizgi sebebi nede? Árıne, halyqtyń narazylyǵyn týdyrǵan eki, úsh jyldyń máselesi emes, ondaǵan jyldar boıy jabýly qazan jabýly kúıinde qalyp kelgen saıası, áleýmettik máseleler ekeni anyq. Muny qańtar oqıǵasynan beri otandyq jáne sheteldik sarapshy, ǵalymdar aıtýdaı-aq aıtyp jatyr. Arandatýshy kúshterdi esepke almasaq, beıbit sherýshilerdiń basym bóliginiń talaby eski júıeni ózgertý edi. Halyq qur deklaratıvti emes, naqty ózgeristerdi qalady. Jyldar boıy qasańdanyp qalǵan saıası júıe buqara men bıliktiń arasyn meılinshe alshaqtatyp jibergenin moıyndamasqa bolmas.
Qoǵam ómirinde qordalanyp, oqta-tekte ushqyndap, boı kórsetip júrgen mundaı saıası suranysty qanaǵattandyrý úshin naqty reformalardyń alǵashqy qadamdary el Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev tarapynan 2019 jyldan beri qolǵa alynyp keledi. Árıne, Memleket basshysy saıası reformalarda asyǵystyqqa jol bermeı, kezeń kezeńmen iske asyrýdy qolǵa aldy. Aldymen, mamyr aıynda saıası partııalardyń Parlamentke ótý shegi 7%-dan 5%-ǵa tómendetildi. Demokratııasy damyǵan elderdiń kóbinde zań shyǵarý organyna ótý mejesi 7-10%-dy quraıtynyn eskersek, atalǵan ózgeristiń shynymen de qoǵamdy demokratııalandyrý jolyndaǵy naqty qadamdardyń biri ekendigine aıqyn kóz jetkizemiz. Saılaý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» degen tańdaýdyń engizilýin de saılaýshy quqyn qorǵaýdyń naqty kórinisi dep baǵalasaq bolady. Sonymen qatar táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda tuńǵysh ret 2021 jyldyń shilde aıynan bastap aýyl ákimderiniń saılaýlary ótkizildi. Nátıjesinde, elimiz boıynsha 50%-ǵa jýyq aýyldyq eldi mekenderdiń ákimderi ózgerdi. Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa engizilgen ózgerister boıynsha aýyl ákimderi saılaýyna tek partııalar usynǵan úmitkerler ǵana emes, ózin ózi usynǵan el azamattary da qatysyp, saıası naýqanda baq synaý múmkindigine ıe boldy.
Prezıdenttiń saılaý týraly zańǵa engiziletin ózgerister boıynsha bastamalary byltyr jyl boıy jalǵasyn tapty. Máselen, qyrkúıek aıyndaǵy Joldaýynda depýtattyq mandattardy bólý kezinde áıelder men jastarǵa beriletin 30 paıyzdyq kvotany ustanýdy zań júzinde bekitý mindeti qoıyldy. Bul norma buryn tek partııalyq tizimge qatysty edi. Endi atalǵan kvota depýtattyq mandatty bólý kezinde de saqtalady.Sonymen birge Prezıdent partııalardyń saılaý tiziminde kvota beriletin azamattar sanatyn keńeıtýdi usyndy. Kvotaǵa múmkindigi shekteýli azamattardy da qosý qajettigin aıtty. Atalǵan zań jobasy qazirgi tańda qoǵam talqylaýynan ótip, Parlamentke usynyldy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bul jolǵy Joldaýyn barsha qazaqstandyq qoǵam taǵatsyzdana kútkeni anyq. О́ıtkeni Joldaýdyń negizgi mazmuny saıası reformalarǵa qatysty bolatyn. Qańtar dúrbeleńinen keıin daǵdaryp turǵan jurtshylyq Prezıdentten Jańa Qazaqstandy qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan tyń bastamalar kútti.
Qoǵamda kópten beri talqylanyp, sheshimin tappaı kele jatqan óte ózekti jáne túıtkildi máselelerge Prezıdenttiń búgingi Joldaýynda jaýap berildi dep bilemin. Eń bastysy, osydan eki jyl buryn Memleket basshysy usynǵan baǵyttyń naqty jalǵasy, turaqty baǵyty baryn ańǵardyq. «Myqty memleket, yqpaldy Parlament, esep beretin Úkimet» qaǵıdasy qaltqysyz júzege asyrylatynyn Prezıdent basa aıtty. «Sýper prezıdenttik» bılik óziniń tarıhı rólin atqaryp bitti. Bul Joldaýda Parlamenttiń yqpalyn kúsheıtip, prezıdenttik bıliktiń quzyretin azaıtý týraly mańyzdy sheshim qabyldandy. Ásirese el Prezıdentiniń týǵan-týystaryna memlekettik jáne kvazımemlekettik qyzmetterdi atqarýǵa zań júzinde tyıym salý týraly bastamany táýelsizdik tarıhyndaǵy mańyzdy qadam jáne Memleket basshysynyń Jańa Qazaqstandy qalyptastyrýdaǵy shynaıy saıası sheshimdiliginiń kórinisi dep baǵalaýǵa bolady.
Saıası júıeni reformalaýǵa qatysty taǵy bir mańyzdy qadam; ortalyq saılaý komısııasy, esep komıteti jáne Konstıtýsııalyq Keńes músheleriniń qandaı da bir partııaǵa múshe bolýyna, sondaı-aq ákimder, ákim orynbasarlaryna partııalarda basshylyq qyzmet atqarýǵa tyıym salý boıynsha jasalǵan usynys saılaý júıesin ádiletti arnaǵa baǵyttap, qoǵamdy demokratııalandyrý prosesin jedeldetedi dep senemin.
Jańa partııalardy tirkeý prosesine de birshama jeńildikter engizilmek. Atap aıtqanda, jańa partııany tirkeý shegin tórt esege – 20 myńnan 5 myń adamǵa deıin tómendetý, aımaqtyq bólimshelerdegi eń az múshe sanyn úsh ese – 600-den 200 adamǵa deıin qysqartý, partııa qurý boıynsha azamattardyń bastamashyl tobynyń eń az sanyn 1myńnan 700 adamǵa deıin qysqartý sııaqty bastamalar usynyldy. Munyń bári aınala kelgende Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń elimizde kóptegen jyl boıy qalyptasyp qalǵan saıası monopolııany joıý nıetin ańǵartady. Endigi kezekte partııalar arasynda ashyq básekelestik artyp, saıası arenaǵa jańa kúshter qosylyp, qoǵamnyń belsendiligi artary aıqyn.
Saılaý úderisinde proporsıonaldy júıemen birge majorıtarly júıe de qatar qoldanylatyn bolady. Parlament 30% majorıtarlyq júıe boıynsha qalyptaspaq. Bul másele de qoǵam tarapynan kópten beri qozǵalyp kele jatqan tolǵaqty máselelerdiń biri. Árıne, túptiń túbinde barlyq damyǵan elderdegideı Qazaqstan qoǵamynyń biryńǵaı kóppartııaly júıege kósheri aıqyn. Alaıda qazirgi qoǵamdyq ahýal men saıası mádenıetimiz proporsıanaldy júıege birden emes, birtindep ótýdi qajet etip turǵan syńaıly. Bul rette saıası partııalar da mańyzdy mindetterdi moınyna alyp, qoǵam múddesine shynaıy qyzmet etetin tulǵalardy óz ıdeologııasynyń tóńireginde biriktire bilýleri shart.
Oblys jáne Respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimderin taǵaıyndaý úderisin de alternatıvti júıege kóshirý týraly usynys jasaldy. Bul da jergilikti máslıhattardyń rólin kóterip, mańyzyn arttyratyn bastama. Jasyratyny joq, buǵan deıin ákimderdi taǵaıyndaýǵa kelisim berý prosesi formaldy sıpat alyp ketken edi. Al endi Prezıdent usynǵan alternatıvti júıe júzege assa, máslıhat depýtattarynyń óz óńirlerine shyn máninde paıdaly ári laıyqty tulǵalardy tańdaýyna múmkindik týyndaıdy.
Jalpy alǵanda, Prezıdenttiń Joldaýynda óńirlerdiń máselelerine jáne olardyń damýyna erekshe nazar aýdaryldy. Jańadan Abaı, Ulytaý, Jetisý oblystaryn qurý bastamasy osynyń aıqyn aıǵaǵy. Erteden yrysy tasyp, bereke-baılyǵy asqan bul óńirlerdiń ákimshilik-terrıtorııalyq mártebesi ózgergeli hal-kúıiniń tómendep, ekonomıkalyq damý qarqynynyń álsirep qalǵany jasyryn emes. Oblys ortalyǵy bolmaǵan soń, Semeı men Jezqazǵan óńirinen turǵyndardyń ortalyqtar men megapolısterge kóshý úderisi údedi. Úsh jańa oblystyń ashylýy óńirlerdiń tamyryna qan júgirtip, ekonomıkalarynyń damýyna, ınvestısııalyq jobalardyń artýyna jol ashatyny anyq.
Búgingi Joldaýda qamtylǵan máseleler bútinniń bir bólshegi, Prezıdenttiń Qazaqstan qoǵamyn demokratııalandyrý baǵytyndaǵy buryn-sońdy qolǵa alǵan bastamalarynyń zańdy jalǵasy, quramdas bóligi. Zaman aǵymy, ýaqyt tynysy budan da irgeli, ári kúrdeli ózgeristerdi talap eteri sózsiz. Eń bastysy, halyqtyń talap-tilegine jáne azamattyq qoǵamnyń damý qarqynyna oraı der kezinde oń ózgeristerge bet burý. Bul turǵydan alǵanda Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Joldaýyn Qazaqstan qoǵamyn demokratııalandyrý jolynda jasalǵan tarıhı qadamdardyń biri dep baǵalaýǵa tıispiz. Memleket basshysynyń óz sózimen aıtqanda bul Joldaýdyń «arqalaıtyn júgi bir jylmen shektelmeıdi, aýqymy keń, mazmuny da bólek».
Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev qazirgideı almaǵaıyp kezeńde alań kóńilde otyrǵan otandastarymyzǵa elimiz úshin damýdyń jalǵyz ǵana joly bar ekenin aıqyndap berdi. Ol – qoǵamnyń árbir múshesi memlekettik saıasatty qalyptastyrýda teń quqyqqa ıe bola alatyn demokratııa joly. Ol jolǵa jetý úshin Prezıdenttiń ózi aıtqandaı «jurtymyzǵa, eń aldymen, aýyzbirshilik kerek. Aqyl men sabyr, parasat pen ustamdylyq qajet».
Álı BEKTAEV,
Parlament Senatynyń depýtaty
