Sýretti túsirgen Pavel Shaskıı
Sebebi eki jylǵa sozylǵan pandemııadan endi-endi bas kótere bastaǵan eldiń unjyrǵasyn qańtar oqıǵasy túsirgen. Odan qalsa, Reseıge salynyp jatqan sanksııanyń salqyny tıer me eken dep alańdap júrdi. «Baıtal túgil bas qaıǵy» demekshi, alaǵaı da bulaǵaı zamanda halyq joǵaryǵa hat jazyp, másele aıtýdy ysyryp qoıǵan-tuǵyn. Alaıda memleketke bas bolǵan soń Qasym-Jomart Toqaev eldiń muń-muqtajyn bilip otyr. Oǵan keshegi halyqqa jasaǵan Joldaýy dálel. Prezıdenttiń «Abaı oblysy qurylyp, ortalyǵy Semeı bolady» degendi estigendegi turǵyndardyń qýanyshyn kórseńiz ǵoı, alaqaılap, bir-birimen qushaqtasyp, máre-sáre bolysyp qaldy.
2022 jyldyń 16 naýryzy. Semeılikter úshin ǵana emes, kúlli qazaq eli úshin aq túıeniń qarny jarylǵan tarıhı kún, qart qalanyń jarqyn bolashaǵyna degen úmit oty janǵan kún. Semeı halqy Shyǵys Qazaqstan oblysynan bólindik dep qýanǵan joq, ábden toz-tozy shyqqan rýhanı qalanyń qaıta jańaratynyna, óz qazanynda ózderi qaınaıtynyna qýandy. Áıtpese, 1997 jyldan beri Semeı qalasynda jylt etken alǵa jyljý bolmaǵan. Kerisinshe, óndirisi toqyraýǵa ushyrap, áleýmettik mekemeler birinen soń biri jabylǵan. Bul týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazir ol jaqta sheshimin tappaǵan túıtkildi máseleler az emes. Mysaly, aımaqtyń ishki ınfraqurylymy ábden tozǵan. Kezinde Alash arystarynyń basyn qosqan Semeı qalasynyń da jaǵdaıy máz emes. Biz tarıhı ádildikti ornatyp, ulylarymyz dúnıege kelgen kıeli ólkeni qaıta jańǵyrtýǵa tıispiz...» dedi.
Kópshiliktiń kóńilinde júrgen pikirdi dóp basyp aıtqan Prezıdentke sheksiz rıza bolǵan semeılikter alǵystaryn jaýdyrdy. Zııaly qaýym birden Abaıdyń monýmentine baryp gúl shoqtaryn qoıdy, taǵzym etti. Endigi kezekte Semeı turǵyndary bereke-birlik tanytyp, qalanyń damý josparyn qurýǵa at salysýy kerek. Bul toǵyz joldyń torabynda turǵandyqtan Semeıdiń serpilip ketýine sep bolady dep oılaımyz. Saýda-sattyqqa, aýyl sharýashylyǵyn dóńgeletýge, týrızm salasyn damytýǵa óte qolaıly óńir. Kásipker, mesenat Marat Qurmanbaevtyń aıtýynsha, óńirde aldymen mal sharýashylyǵyn damytýdy qolǵa alý kerek.
– Semeıdi negizinen ekonomıkalyq aımaq deıdi. Rasynda solaı. Ertede Jibek jolynyń Semeımen ótýi de beker emes. Mine, halyqtyń armany oryndaldy. Endi qalamyzdy qaıtsek damytamyz degen suraqqa oılanaıyq. Meniń oıymsha, aldymen kásip ashamyn degen azamattardyń bárine múmkindik berip, zaýyt-fabrıkalardy iske qosý kerek. Keńes ókimeti kezinde mal sharýashylyǵy, jeńil ónerkásip júıeli damyp jatqan. Biraq dúrkirep turǵan et kombınaty jumysyn toqtatty. Qazirgi ýaqytta alǵa qoıǵan maqsatymyz – mal sharýashylyǵyn damytý. Bos jatqan jerdi úlestirip, kásipke ebi bar azamattarǵa berilse deımin. Sonymen qatar olar sýbsıdııalanýy tıis. Semeı erteń oblys bolsa, ekonomıkasyn kóterýge jan-jaqty múmkindik kóp. Tek, memleket óz kásipkerlerimizge qoldaý kórsetýi kerek. Biz qazir kórshiles Qyrǵyzstan memleketimen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýdi josparlap otyrmyz. Onda jeńil ónerkásip kósh ilgeri. Solardyń shyǵarǵan kıimderin Semeıge alyp kelsek deımiz. О́zbekstan ónimderin de Semeıge jetkizip, alys-beris osynda bolsa jaqsy bolar edi. Taǵy bir basty másele – baǵany turaqtandyrý. Ony da júzege asyrýǵa bolady. Ol úshin uzaq merzimge kartop, qyryqqabat, sábiz saqtaıtyndaı múmkindigimiz bar. Sóıtip, baǵany turaqtandyrýǵa yqpal etsek deımiz, – dedi Semeı óńiriniń janashyry, kásipker Marat Qurmanbaev.
Iá, sózsiz, Semeı halqy endi eńselerin tiktep, sharýashylyqtardy, ónerkásipti qaıta qolǵa alýlary kerek. Álbette, onyń bári áý degende ońaıǵa soqpasy anyq. О́ńir turǵyndary aıtpaqshy, Semeı – respýblıkadaǵy kedeı qala, jumyssyzdyqtan da aldyńǵy orynda tur. Kósheleri qarańǵy shahar ekeni jáne ras. Qalaı degenmen, qordalanǵan problema shash etekten. Alaıda qolǵa alynǵan jumystardy da joqqa shyǵarmaımyz. Keıingi jyldary joldary jóndele bastady. Qaraǵaıly dep atalatyn jańa shaǵyn aýdany boı kóterdi. Eń bastysy, Abaı oblysynyń qurylatyny, halyqty bir qýantyp tastady.
– Semeı – qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, oblys ortalyǵyna ábden laıyq qala. Prezıdenttiń halyq únine qulaq asyp, Abaı oblysynyń qurylýyna uıytqy bolǵanyna biz qatty qýandyq, – deıdi Mádenıet qaıratkeri Aımuhambet Beısembekov. – Keńes Odaǵy kezinde Abaı aýdanynda 1 mln qoı bolǵan. Semeı oblysynyń halqy aýylsharýashylyqpen jáne jeńil ónerkásippen aınalysqan. Soǵys kezinde Reseıdiń zaýyt-fabrıkalaryn Semeıge kóshirip ákelgeni de shyndyq. Shetelge shyǵaratyn kóılek-kónshektiń bári osynda tigiletin. Trıkotaj zaýyty da dúrkirep turdy. Sonyń bárin qaıta jandandyrsa, halyqqa jumys bolar edi. Et kombınatynyń búkil eldi ónimmen qamtıtyndaı qaýqary bar-tuǵyn. Osynyń bárin qaıta qolǵa almasa, Semeı burynǵydaı memlekettiń moınynda otyrǵan dotasııalyq oblys bolyp qala bermek. Olaı deıtinim, 1997 jyldary Semeı oblysyn jabý kezinde Nursultan Nazarbaev kelip, aktıvpen kezdesti. Biz nege jabylady dep suraq qoıǵanymyzda, eki sebebin aıtyp túsindirdi. Birinshisi, Semeı tolyǵymen dotasııada otyr, aýyr ındýstrııasy joq qala dedi. Onysy ras. Otyzǵa jýyq zaýyt-fabrıkalardyń bári jabylǵan. Al О́skemenniń aýyr ónerkásibi damyǵan qala. Iаǵnı memlekettiń moınynan bosap, О́skemen asyraıdy degenge keltirdi. Ekinshisi, О́skemenniń 7-8 paıyzy ǵana qarakózder ekenin aıtyp, sanymyzdyń kóbeıgeni durys dep túsindirdi. Taǵy bir aıtqany, oblysty ustaý úshin shyǵatyn 47 mlrd teńgeni Semeıge bólip beretinin jetkizdi. Alaıda bir jetiden keıin sol kezdegi Premer-Mınıstr Danıal Ahmetov kelip, 27 mlrd teńge bólinetinin aıtty. Sóıtip, Semeı taraǵan soń bankterdiń bári fılıal bolyp qaldy, kóptegen mekemeler jabyldy, – deıdi A.Beısembekov.
Ol Semeı oblys ortalyǵy bolýǵa laıyqty ekenin tarıhtan tartyp ta dáleldegendeı boldy. Qysqasha aıtsaq, Petr patshanyń ózi Semeıde bekinis kótergeni kezdeısoqtyq emes. Sonaý zamanda tórt gýbernııanyń ortalyǵy bolǵany da belgili. Qaraǵandy, Pavlodar, О́skemen, Lepsi ýezderi osy Semeıge qaraǵan eken. Joǵaryda aıtqandaı, saýda-sattyqqa, alys-beriske óte yńǵaıly strategııalyq qala.
О́nerkásibi, aýyl sharýashylyǵynan bólek týrızm salasyn damytýǵa da qolaıly óńir ekeni burynnan aıtylyp keledi. Tasyn túrtseń, tarıh sóıleıtin kıeli óńir. Sonaý Shyńǵystaýdyń qoınaýy tolǵan tarıhı, tanymdyq jerler. 1945 jyly qurylǵan «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaıy Semeıdegi Abaıdyń ádebı-memorıaldyq murajaıynyń fılıaly retinde qurylǵan. Abaıdyń 100 jyldyq mereıtoıy kezinde uly tulǵanyń meken etken qystaýy murajaı-úıine aınalyp, 1970 jyldan bastap murajaı retinde qurylǵan. Bul keshenniń quramyna Semeıdegi Abaıdyń ádebı-memorıaldyq murajaıy, Ahmet Rıza medresesi, Bórlidegi M.Áýezovtiń murajaıy, Kókbaı Janataevtyń murajaıy, 2003 jyly Qundyzdy aýylynda ashylǵan Shákir Ábenovtiń murajaıy, Úrjar aýdanyndaǵy Áset Naımanbaevtyń murajaıy, Qunanbaıdyń qudyǵy, Zere men Uljannyń zıraty, «Abaı – Shákárim» mazarly kesheni, mazarly keshenniń meshiti, Musaquldyń qystaýy, «Ospan kóli», Keńgirbaı bıdiń zıraty engen. Aýmaǵy 6 400 gektar bolatyn qoryqqa 16 nysan kiredi. Munda uzyn-sany 18 255-ke jýyq baǵaly zattar men 300-den astam jádigerleri saqtalǵan. Abaı aýdany, Toqtamys aýylynan 18 shaqyrym jerdegi Qońyr áýlıe úńgirine aǵylyp jatqan týrıster qanshama?! Ǵajap úńgirdiń qysy-jazǵy temperatýrasy +7 gradýs. Kól sýynyń da temperatýrasy ózgermeıdi eken. Aıta bersek, tarıhı oryndar kóp. Abaı oblysy qurylyp, jumystar júıelengen soń týrızm salasy qolǵa alynsa, saıahatshylar legi arta túsetini taǵy anyq. Tipti Semeı qalasynyń ishinde-aq týrısterdi qyzyqtyratyndaı tarıhı nysandar az emes.
Aıtqandaı, Semeı óńirinde aýyl sharýashylyǵy shalqyp, jeńil ónerkásibi qaıta jandansa, qala erteń-aq gúldenip, kórkeıip shyǵa keledi. Ol úshin memleket tarapynan jasalatyn jaǵdaı óz aldyna, ár azamat shynaıy janashyrlyq tanytyp, qalanyń qaryshtap damýyna, oblystyń ońalyp ketýine óz úlesin qosýy kerek.
SEMEI
