Ár jerde ótip jatatyn, túrli deńgeıdegi ǵylymı májilisterde, Ospan batyr týraly sóz bola qalsa, onyń kimmen, ne úshin soǵysqanyna baılanysty suraqtar aldymyzdan jıi shyǵady. Solardyń bir parasy: «Ospan kimmen maıdandasyp, qalaı batyr atandy?», «Ospannyń basty jaýy kim? Ol kommýnıstik qyzyl Qytaımen maıdandasty ma? Álde gomındańshyl Chan Kaıshımen soǵysty ma? Joq álde, Shyǵys Túrkistan ulttyq áskerimen qyrqysty ma?», «Ospan kimge arqa súıedi? KSRO-ǵa ma? AQSh-qa ma? Álde Mońǵolııaǵa ma?», «Ospan jańa qurylyp jatqan Shyǵys Túrkistan Respýblıkasymen qandaı qarym-qatynasta boldy?» degen ráýishte bolyp keledi. Qarap otyrsańyz, munyń bári shynynda da óte kúrdeli suraqtar. Sondaı-aq, Ospan týraly aıtylyp júrgen ár alýan áńgimeniń týyndaýyna da osy suraqtarǵa árkimniń árqalaı jaýap berýi muryndyq bolyp keledi.
Bul suraqtarǵa jaýap berýden buryn, biz eń áýeli myna kúrdeli túıindi tarqatyp alýymyz kerek, ıaǵnı «Qytaıdaǵy qazaqtardyń ult-azattyq kúreske attanýyna ne sebep boldy?» degen tuǵyrly másele. Al bul máseleni túp qotara aıqyndaý, árıne, kem degende neshelegen monografııalar men qanshalaǵan konferensııalarǵa júk bolary anyq. Degenmen, Ospanǵa barar joldyń qaqpasy da, sol qaqpanyń kilti de osy suraqta jatqandyqtan ony aınalyp ótý, áste múmkin emes. Sondyqtan biz qysqasha bolsa da, áýeli osy máseleni aıshyqtaı ketýdi jón kórip otyrmyz.
«Arqada aıaz bolmasa, arqar aýyp nesi bar?» deıdi atam qazaq. Eger el aman, jurt tynysh bolsa, qaryn toq, kóılek kók bolsa, óz elinde, óz jerinde otyrǵan jurtqa qaımana bireý kelip, áńgir taıaǵyn oınatyp, «er uldaryńdy qul, pák qyzdaryńdy kúń etem» demese, «tilińdi joıyp, dinińdi qurtam»... demese, kimniń kimde qandaı sharýasy bar?! Halyq degenimiz – alyp teńiz. Ony tolqytatyn daýryǵa soǵatyn daýyldar men oraı da boraı úıiretin quıyndar. Bul ózi kúlli jer betindegi halyqtardyń bárine ortaq adamı minez, qashannan qalypty qaǵıda. Qytaıdaǵy aǵaıyndardyń da shamyrqana tolqýyna, bes qarýyn asynyp, tý ustap tulparǵa qonýyna sol kezdegi saıası-áleýmettik «daýyldar men quıyndardyń» túrtki bolǵany tarıhtan belgili.
Sın patshalyǵy 1911 jyly qytaı kóterilisshileri tarapynan qulatylyp, onyń ornyn Sýn Iаtsen basshylyǵyndaǵy Qytaı Demokratııalyq Respýblıkasy (qytaısha «Chjuńhýa mıngo», jetekshi saıası partııasy Gomındań, keıingi kósemi Chan Kaıshı) basqanymen, onyń Shyńjańdaǵy ókilderi ylǵı da jeke-dara ústemdik qurý pıǵylynda bola otyryp, jergilikti halyqty ezip-qanaý jaǵynda Sın patshalyǵyn shań qaptyryp ketti.
Shyńjańnyń bılik basyna alǵash kelip, jartylaı patsha bolyp 17 jyl (1912-1928 jj.) dáýren keshken Iаń Dzyńsın de, odan keıin bul taqqa bes jyl (1928-1933 jj.) qonjıǵan Zın Shýjen de, on bir jyl (1933-1944 jj.) otyrǵan Shyń Shısaı da halyqty qanaý jaǵynan birinen-biri asyp túsip otyrdy. Ásirese, 1937 jyldan bastap «Shyńjańdaǵy japon tyńshylaryn», «troskııshilderdi» (anyǵynda túrikshil, ıslamshyl, ultshyl elıtany) qyryp-joıýǵa kelgende Shyń Shısaı Stalınnen asyp túspese, kem soqqan joq. Resmı derekterge qaraǵanda, 1937-1942 jyldar aralyǵynda qandyqol Shyń Shısaı tutas ólke boıynsha 100 myńnan astam adamdy tutqyndap, onyń 4000-nan astamyn san alýan haıýandyq qınaýmen óltirgen. Osy kórsetilgen sannyń deni eldiń ıgi-jaqsylary, halyq kósemderi, aqyn-jazýshylar men molda-ımamdar edi.
Mine, osylaısha óz elinde, óz jerinde otyryp, qaıdaǵy bir kelimsekten osynsha qorlyq kórgenine, el dep eńiregen ıgi jaqsylarynan qar jaýmaı, qazan urmaı aıyrylǵanyna, alańsyz kún keship, tynysh uıyqtaı almaǵanyna ashynǵan halyq azattyq úshin atqa qonýǵa májbúr boldy. Bul arǵy bettegi qazaqtardyń ult-azattyq kúreske attanýynyń negizgi sebebiniń biri.
Ekinshi sebebine kelsek, bul da ózinshe uzaq áńgime. Muny da biz barynsha yqshamdap aıtýǵa tyrysyp kóreıik. HH ǵasyrdyń basynda, Qazaqstanda eldiń túkpir-túkpirinen ulttyń taǵdyry men bolashaǵyn, ary men namysyn, azattyǵy men teńdigin oılaǵan, sol uly muratty armandaǵan esil erler bas biriktirip, tize qosa otyryp, Alash qozǵalysyn uıymdastyryp, Alash partııasyn qurǵany belgili. Irgeli Qazaq elindegi atalǵan saıası qozǵalystyń maqsaty men mindeti, tynys-tirshiligi Shyǵys Túrkistandaǵy Gomındań bıleýshileriniń ezgisi men qorlyǵyna tózbeı, jıi-jıi kóteriliske shyǵyp, azattyqty, teńdikti kóksep otyrǵan aǵaıyndardy da jelpindirmeı, jigerlendirmeı qoıǵan joq. Osylaısha, Alash partııasy qurylýdyń aldy-artyndaǵy qazaq oqyǵandarynyń qam-qareketi, úgit-nasıhaty, baǵyt-baǵdarlamasy, murat-nysanasy, bir aýyz sózben aıtqanda, Alash ıdeıasy kótergen ult-azattyq urany ártúrli joldarmen Qytaıdaǵy aǵaıyndar arasyna jetip jatty.
Birinshiden, HH ǵasyrdyń basynda Qazaq elinde jaryq kórgen «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazeti sekildi merzimdi baspasóz úzdik-sozdyq bolsa da Qytaıdaǵy qazaqtar jıi qonystanǵan Ile, Altaı, Tarbaǵataı aımaqtaryna baryp turdy. Ekinshiden, Alash ıdeıasymen qarýlanǵan, ult-azattyq urandy tý etken Alash qaıratkerleri HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynan keıin, ortalyqtyń qyryna ilinip, qýdalana bastaǵanda, olardyń birazy shekara asyp baryp Shyǵys Túrkistandy panalady. Bulardyń ishinde biz, ásirese, Raıymjan Mársekovti, Ybyraıym Jaınaqovty, Isa Tergeýsizulyn, Zııat Shákárimulyn, Ǵazez Qalmanovty, Tóleýǵazy Abylaıhanovty, Myrzahmet Orazalındi, Moldaǵalı Bekturuly sekildi adal azamattardy bóle-jara aıtýǵa haqylymyz. Osynaý ǵazız esimderi atalǵan Alash arystary ol ólkege barǵannan keıin, ondaǵy aǵaıyndar jıi qonystanǵan óńirlerden mektep ashyp, medrese salyp, jatpaı-turmaı ult-azattyq baǵytyndaǵy úgit-nasıhat jumystaryn júrgizdi. Sonymen birge, ondaǵy Aqyt qajy Úlimjiuly, Sháriphan Kógedaıuly, Ábeý Qudyshuly, Nurtaza Shalǵynbaev, Tańjaryq Joldyuly, Maqsut Sasanuly, Baımolda Qareke, Sharǵyn Alǵazyuly, Jabyqbaı Bulǵynshyuly, t.b. jergilikti alashshyl tulǵalarmen birlesip, alash uıymdaryn quryp, ultty azat etýdiń qamyna kirise bastady.
Mine, osyndaı ishteı de, syrttaı da ábden pisip-jetilgen saıası-áleýmettik jaǵdaı Qytaıdaǵy jergilikti halyqtardy qolyna qarý alyp ult-azattyǵy úshin atqa qonýǵa májbúr etti. Ásirese, qazaqtar shoǵyrly qonystanǵan Altaı, Tarbaǵataı, Ile óńiriniń túkpir-túkpirinen jappaı qarýly kóteriliske shyǵa bastady. Máselen, 1940 jyly Kóktoǵaı, Shińgil aýdanynyń qazaqtary kóterilgen bolsa, 1941 jyly olarǵa Qaba-Saýyrdaǵy baýyrlary ún qosty. Odan keıin Sháýeshek, Toly, Dórbiljin, Saýan-Manastyqtar atqa qondy. Araǵa jyl salyp baryp Ákbar, Seıit batyrlar bastaǵan Ile qazaqtary asa aýqymdy da keshendi kóterilisterin bastap jiberdi. Osy kóterilister, HH ǵasyrdyń belortasynda bes jyldaı (1944-1949 jj.) ómir súrgen áıgili Shyǵys Túrkistan Respýblıkasynyń (ShTR) qurylýyna negiz bolǵan ult-azattyq kóterilisterdiń basy edi.
Sóz bolyp otyrǵan saıası-áleýmettik jaǵdaılardyń bári ómirge kelgen kúnnen besigin terbep eseıtken, óse kele sanasyn ulttyq ar-namyspen sýarǵan, árisi kúlli túrki jurtynyń qaharman perzenti, berisi qazaq halqynyń biregeı bahadúr uly, uly qolbasshy Ospan Islamuly bolatyn.
Jalpy, Ospan batyr týraly aıtý ári ońaı, ári qıyn. Ońaı bolatyn sebebi, Ospan batyrdy bilmeıtin Alash balasy kemde-kem. Bul turǵydan kelgende «Ospan batyr» degen bir aýyz sózdiń ózi-aq jetkilikti sııaqty. Al qıyn bolatyn sebebi, Ospan ómiri, onyń erligi, taǵdyry sekildi irgeli taqyryptar shaǵyn áńgimeniń aıasyna qalaı yqshamdasań da sııa qoımaıdy. Ospandy aıtý úshin, ol ómir súrgen kezeńdegi tarıh sahnasyna shyǵyp, 4-5 jyl ómir súrgen ShTR-dy attap óte almaısyń. Deı turǵanmen, bizdiń maqsat, oqyrmanǵa Ospannyń ómiri men ult-azattyq kúrestegi eńbeginen qysqasha málimet berý bolǵandyqtan, sol tóńirekte ǵana sóz órbitýge týra keledi.
Ospan Islamuly 1899 jyly búgingi QHR Shyńjań ólkesiniń Altaı aımaǵyna qarasty Kóktoǵaı aýdanynyń О́ndirqara degen jerinde ómirge kelgen.
Joǵaryda baıandaǵanymyzdaı, Ospannyń at jalyn tartyp mingen kezi Shyǵys Túrkistan halyqtarynyń basyna otarshyldardyń áńgir taıaǵy ońdy-soldy, oınap turǵan tusqa týra keldi. Ásirese, jendet Shyń Shısaıdyń 1930 jyldardyń sońy men 1940 jyldardyń basynda «El-jurttaryńnyń qolyndaǵy myltyqty jınatyp bermedińder» degen syltaýmen, bir ǵana Altaı aımaǵynyń ár aýdanynan Baımolda Qareke, Qalel táıji, Sháriphan Kógedaıuly, Álen ýań, Buqat beısi, Janymhan táıji, Dálelhan táıji (Súgirbaev), t.b myńdaǵan el aǵalary men ıgi-jaqsylardy tutqyndap, aldyn túrmede óltire bastaýy Ospan bastaǵan arly-namysty, ujdandy erlerdiń qandy kegin qozǵady. Ásirese, áıgili dinı ǵulama, aǵartýshy-aqyn Aqyt qajy Úlimjiuly men onyń uly Qalmandy tutqyndaýy, olardyń mal-múlkin tárkilep, aqynnyń barlyq kitaptary men qoljazbalaryn, Quranyn jyrtyp, aıaqqa taptap qorlaýy, jurttyń kóz aldynda otqa jaǵýy – tutanyp kele jatqan otqa maı quıyp jibergendeı boldy. Osylaısha, Altaıdyń túkpir-túkpirinen Yryshan, Súleımen, Rahat, Qalman, Sálı, Zeınel, Esimhan, Ospandar bastaǵan qarýly kóterilis oty tutanyp, Shyń Shısaı áskerimen qııankeski qandy shaıqas bastalyp ketedi. Kóteriliske jetekshilik etý Ospan Islamulyna júkteledi.
1940 jyldyń sońynda Esimhan, Yryshan qatarly kóterilis kósemderi Shyń Shısaıdyń ýaǵdasyna senip, qarýlaryn tapsyryp, kelisimge kelgende, tek jalǵyz Ospan ǵana qarýyn tapsyrmaı, ózine ilesken sarbazdaryn bastap, taý saǵalap qashyp ketedi. Sodan bastap Ospannyń toby otarshyldyqqa qarsy kúreske shyndap bel býǵandarmen, qytaı bıleýshilerinen qorlyq-zorlyq kórip, batyrdy panalap barǵandarmen tolyǵa beredi. Qysqasy, 1941 jyldyń kúzinen bastap tóńiregine jınalǵan, ezgiden qınalǵan halyq tarapynan Ospanǵa Altaı óńirindegi qytaı otarshyldaryna qarsy kóterilisterge qolbasshylyq etý mindeti júkteledi. Osydan keıin Ospan jatpaı-turmaı qosynyn qaıta jasaqtap, kóterilis qanatyn tutas Altaı óńirine jaıa bastaıdy. 1943 jyldyń sońynda Ospan qosyndary men oǵan tileýles el-jurt Shińgil aýdany Bulǵyn ózeniniń boıynda «Altaı ultty qutqarý qoǵamyn» quryp, Ospandy bir aýyzdan sol qoǵamnyń tóraǵasy etip saılaıdy.
Árıne, áskerı qosyn ulǵaıǵannan keıin, olarǵa qajetti qarý-jaraq pen oq-dáriniń de, azyq-túliktiń de mólsheri ósetini ekibastan belgili. Myń jerden jaýjúrek bolsań da, mynaý soıyl-shoqparmen, qylysh-naızamen maıdandasatyn zaman emes. Endeshe, zamanaýı qarý-jaraqqa qaıdan, qalaı qol jetkizbek kerek?! Ospan ári oılap, beri oılap, aqyry Mońǵolııanyń sol kezdegi tóraǵasy, armııa marshaly H.Choıbalsanǵa elshi jiberip, qarý-jaraq jaǵynan kómek berýin suraıdy.
Sóıtip, qarý-jaraqqa ıe bolǵan Ospan óz qosynyn burynǵydan da ulǵaıtyp, ózderiniń negizgi shtabtary ornalasqan Shińgil, Kóktoǵaı aýdandarynan tys, Altaıdyń Sarsúmbe, Býyrshyn, Býryltoǵaı, Qaba, Jemeneı aýdandarynda partızandyq uıymdar quryp, qalyń qazaq buqarasyn «Altaı ultty qutqarý qoǵamyn» panalaýǵa, ony qoldaýǵa, otarshyldarǵa birge soqqy berýge shaqyrady. Onsyz da Shyń Shısaı men gomındańshyl qytaılarǵa óshigip otyrǵan qazaq sharýalary jappaı atqa qonyp, óz aýdandarynda ornalasqan Shyń Shısaıdyń kúshtik qurylymdarymen, Gomındańnyń áskerı qosyndarymen qııan-keski maıdan ashady. Osylaısha, Ospan bastaǵan bahadúrler jyldan asa jan alyp, jan berip maıdandasyp jatqanda, olarǵa bir búıirden ShTR ulttyq armııasy da kómekke kelip jetedi. Sóıtip, 1945 jyldyń qyrkúıek aıynda tutas Altaı aımaǵy otarshyldardan túbegeıli azat etiledi.
Álqıssa, Ospan bastaǵan Altaıdaǵy ult-azattyq kúrestiń tóbesi kórinip qalǵan tusta, Ileniń Nylqy aýdanynda burq etken qazaq sharýalarynyń qarýly kóterilisi kún sanap, tipti, saǵat sanap ulǵaıyp, jalpy Iledegi qytaı bıleýshileriniń záre-qutyn qashyra bastaıdy. Kóterilisshi qazaq sharýalary Ileniń aýdan-aýyldaryndaǵy qytaı áskerlerin typ-tıpyl joıyp bolǵannan keıin, 1944 jyly qarashanyń basynda Qulja qalasyn azat etedi. Qarashanyń 12-si kúni Quljadaǵy «azattyq uıymy» men kóterilisshiler birigip, qaladaǵy «Qazaq-qyrǵyz-uıǵyr mádenıet-aǵartý klýbynda» jınalys ótkizip, «Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy ýaqytsha ókimetiniń» qurylǵandyǵyn resmı jarııalaıdy. Sol jınalysta Álıhan tóre ýaqytsha ókimettiń tóraǵasy, Ákimbek qoja tóraǵanyń orynbasary bolyp saılanady.
1945 jyly sáýir aıynyń basynda «ShTR ulttyq armııasy» qurylady. Kóp ótpeı, tolyq azat bolmaǵan óńirler boıynsha soǵys jospary ázirlenip, sol jyly maýsym aıynda ulttyq armııa jaýyngerleri: ońtústik, soltústik, ortalyq – úsh baǵyt boıynsha alǵy shepke attanyp ketedi. Soltústik baǵytynyń mindeti – Tarbaǵataı, Altaı óńirindegi partızandarmen birlese otyryp, gomındańnyń qaldyq kúshterin alastaý bolatyn. Álginde Ospan qosynyna kelip qosylǵan ShTR ulttyq armııasy dep otyrǵanymyz sol.
Altaı aımaǵy azat bolǵannan keıin, ShTR ýaqytsha ókimetiniń basshysy Álıhan tóre Altaıǵa arnaıy kelip, «ýaqytsha ókimettiń» kóshpeli májilisin ótkizip, mynadaı qaýly qabyldaıdy: «1. Altaı aımaǵy – ShTR-nyń quramdas bóligi bolyp tabylady. 2. Ospan Islamuly, Dálelhan Súgirbaev, Zákıhan Álenuly «ShTR ýaqytsha ókimettiń» turaqty músheligine qabyldansyn. 3. Altaı aımaqtyq ákimdigi qurylyp, oǵan Ospan Islamuly ýálı bolyp taǵaıyndalsyn». Budan syrt osy jolǵy jınalysta Altaı aımaǵy ákimdigine qarasty mekemeler qurylyp, olardyń basshylary, aýdan ákimderi de taǵaıyndalady.
«ShTR ýaqytsha ókimeti» táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinde-aq jarııalaǵan, toǵyz baptan turatyn táýelsizdik týraly deklarasııasy bolsyn, sondaı-aq «ýaqytsha ókimettiń» organy «Azat Shyǵys Túrkistan» gazetiniń ustanymy men úgit-nasıhaty bolsyn – bári-bári de Ospan batyrdyń kóńilinen shyǵady. Sondyqtan da ol ózine júktelgen ýálılik qyzmetti esh qomsynbaı-aq, aımaqtaǵy halyqtyń ál-aýqatyn kóterý qamyna bilek sybana kirisip ketip edi.
Alaıda, Álıhan tóreniń saıası ustanymy men betalysyn unatpaǵan Máskeý, 1946 jyldyń mamyrynda ony tóraǵalyqtan alyp, jasyryn túrde ári kúshtep KSRO-ǵa alyp ketedi de, olardyń ornyna Ahmetjan Qasymı, Abdýkerım Apbasovtardy taǵaıyndaıdy. Olar taqqa otyrysymen, ıaǵnı 1946 jyldyń maýsym aıynda «Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy ýaqytsha ókimeti» degendi «Úsh aımaq ókimeti» dep ózgertedi. Sonymen, A.Qasymı men A.Apbasovtyń qatary Dálelhan Súgirbaev (qazaq), Y.Mononov (qyrǵyz), Lojymen (qytaı) tolyǵady.
Dál osy kezde «Úsh aımaq ýaqytsha ókimeti» men Gomındań úkimeti Shyńjań máselesin beıbit jolmen sheship, birikken (koalısııalyq) úkimet qurý jóninde sóılese bastaıdy. Buǵan túrtki bolyp otyrǵan, ishki Qytaıdaǵy Gomındań men Kommýnıstik partııanyń beıbitshilik kelisimine qol qoıýy edi...
Mine, «Úsh aımaq ýaqytsha ókimeti» men Gomındań beıbitshilik kelisimine 1946 jyly qańtardyń 2-shi juldyzynda Úrimjide qol qoıdy. Sol jyly shildeniń 1-inde Shyńjań ólkelik koalısııalyq úkimeti resmı túrde qurylyp, tóraǵa Chjań Chjechjýń, tóraǵanyń orynbasary bolyp A.Qasymı taǵaıyndaldy.
Álıhan Tóre taqtan taıdyrylyp, bastapqy maqsat bultaqqa aınalǵanda, Altaıdyń ýálıi Ospan Islamuly men Saýan aýdanynyń ákimi Qalıbek Raıymbekuly qatarlylar qýyrshaq ókimetten teris aınala bastaıdy. Bul týraly osy kezeńdi jetkilikti zerttep, Ospan batyr ómirinen tórt tomdyq roman jazǵan jazýshy Jaqsylyq Sámıtuly: «Álıhan Tóre osy tusta Saýannan shyqqan Qalıbek, Tákiman tobymen de qarym-qatynas jasaýǵa umtylyp kóredi. Altaıdan Ospan, Saýannan Qalıbek, Úrimjiden Janymhan, Quljadan Álıhan Tóre bolyp, Shyǵys Túrkistan Respýblıkasyn qorǵap qalýǵa, kommýnızmmen aıanbaı kúresýge bel baılaıdy» dep jazady. Osylaısha, Ospan, Qalıbekter óz baǵyttarynan taban taıdyrmaıdy.
Týra osy tusta myna máseleniń basyn asha ketýimiz kerek. Sol kezdegi úgit-nasıhat quraldary jarty ǵasyr boıy Ospandy jappaı «bandy» retinde ǵana emes, «saıası saýatsyz, jabaıy» retinde sıpattaǵany jasyryn emes. Búgin de osynaý jalǵan úgit-nasıhatty maldanyp júrgender joq emes. Kerisinshe, Ospannyń azamattyq tuǵyrnamasy men saıası sana-sezimi, tanym-paıymy óz zamanyndaǵy kez kelgen «men-men» degenderden ozyq bolsa boldy, áste kem bolǵan emes. Iаǵnı, Ospannyń tek otarshyldyq ezgige ǵana emes, kommýnıstik júıege de jan-tánimen qarsy bolǵany osy sózimizdiń aıǵaǵy. Jalpy, Ospannyń saıası, azamattyq ustanymy degen másele bólek áńgimeniń arqaýy.
Jańa qurylǵan QHR úkimeti 1949 jyldyń qarasha aıynan bastap Shyńjańǵa «halyq azattyq armııasyn» kirgizip, ákimshilik qurylymdaryn jasaqtaı bastaıdy. Shyńjańǵa QHR armııasyn bastap kelgen general Ýań Chjen «jańa ólkedegi» jumysyn Ospanmen sóılesýden bastaıdy. Ol bastabynda Ospanǵa arnaıy hat jazyp adam jiberedi. Hatta Ospannyń Shyńjańdy Gomındańnan azat etýdegi eńbegi joǵary baǵalanyp, endigi jerde QHR KP-men berekege kelýi, qalasa Altaı aımaǵynyń ýálıligi qyzmetin atqara berýi týraly, aldaǵy ýaqytta odan da bıik qyzmetter usynylyp, erekshe qurmet kórsetiletini aıtylǵan. Sondaı-aq, barǵan adamy arqyly Ýań Chjen Ospanǵa mol tartý-taralǵy usynady. Alaıda, Ospan batyr bul usynysty qabyl almaıdy.
Sonymen, Ospan Báıtik taýynan ári ilgerilep, Qaptyq taýy mańyna barǵanda MHR qyzyl áskeriniń tutqıyl shabýylyna tap bolady. Artynda (Altaıda) «Úsh aımaq» ulttyq armııasynyń qýǵyny, batysynda KSRO qyzyl armııasy, shyǵysynda Qytaıdyń «azattyq armııasy». Qysqasy, bári antalap, Ospandy jan-jaǵynan qysady. Endi qaıtpek kerek?! Ońtústik, soltústik, batys baǵytyndaǵy tosqaýyldy buzǵanymen ári qaraı júrer jol joq. О́zekti janǵa bir ólim. Nede bolsa, Ospan shyǵystaǵy qytaı qyzyl armııasynyń shabýylyn buzyp ótip, Gansý arqyly Tıbetke jetip, odan ári Úndistan, Pákistanǵa ketýdi kózdeıdi. Ondaǵy maqsaty syrttan kómek alyp, qaıta qol qurap, Shyńjańǵa qaıyra shabýyldaý. Osy arqyly elin, jerin azat etý, ulttyń uly muratyn júzege asyrý edi. Bul týraly Úrimjidegi AQSh konsýlynyń jaýapty qyzmetkeri Dýglas Makkıernanmen kelisip te qoıǵan. Osy oımen Ospan batyr 1950 jyly Gansý ólkesine qarasty Qanambal taýyna kóship baryp, sol jaqta qystap shyǵýdy oılaıdy. Alaıda, bul kezde Shyńjańǵa qaptap kelip ornyǵyp, elge, jerge qojalyq ete bastaǵan QHR áskeri batyrdyń izine túsip qýyp júrip, ony aqyry Haıdzy degen jerde 1951 jyly aqpan aıynyń 19-shy kúni qolǵa túsiredi. Resmı Beıjiń Ospandy atý jazasyna úkim etedi. Úkim 1951 jyly sáýirdiń 29-y kúni Úrimjide júz myńdaǵan halyqtyń aldynda oryndalady. Batyrdyń úlken uly Sherdı man ákesiniń súıegin 1953 jyly 12 aqpanda ǵana alyp, Altaıdyń Kóktoǵaı aýdanyna aparyp jerleıdi.
Ultym degen batyrdyń arman-tilegi osylaı qasiretpen aıaqtaldy. Táýelsiz eli azattyq úshin kúresip ótken azamatyn ardaqtap jatsa, bul óskendiktiń belgisi dep bilemiz.
Dúken MÁSIMHANULY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ kafedra meńgerýshisi,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ASTANA.
Ár jerde ótip jatatyn, túrli deńgeıdegi ǵylymı májilisterde, Ospan batyr týraly sóz bola qalsa, onyń kimmen, ne úshin soǵysqanyna baılanysty suraqtar aldymyzdan jıi shyǵady. Solardyń bir parasy: «Ospan kimmen maıdandasyp, qalaı batyr atandy?», «Ospannyń basty jaýy kim? Ol kommýnıstik qyzyl Qytaımen maıdandasty ma? Álde gomındańshyl Chan Kaıshımen soǵysty ma? Joq álde, Shyǵys Túrkistan ulttyq áskerimen qyrqysty ma?», «Ospan kimge arqa súıedi? KSRO-ǵa ma? AQSh-qa ma? Álde Mońǵolııaǵa ma?», «Ospan jańa qurylyp jatqan Shyǵys Túrkistan Respýblıkasymen qandaı qarym-qatynasta boldy?» degen ráýishte bolyp keledi. Qarap otyrsańyz, munyń bári shynynda da óte kúrdeli suraqtar. Sondaı-aq, Ospan týraly aıtylyp júrgen ár alýan áńgimeniń týyndaýyna da osy suraqtarǵa árkimniń árqalaı jaýap berýi muryndyq bolyp keledi.
Bul suraqtarǵa jaýap berýden buryn, biz eń áýeli myna kúrdeli túıindi tarqatyp alýymyz kerek, ıaǵnı «Qytaıdaǵy qazaqtardyń ult-azattyq kúreske attanýyna ne sebep boldy?» degen tuǵyrly másele. Al bul máseleni túp qotara aıqyndaý, árıne, kem degende neshelegen monografııalar men qanshalaǵan konferensııalarǵa júk bolary anyq. Degenmen, Ospanǵa barar joldyń qaqpasy da, sol qaqpanyń kilti de osy suraqta jatqandyqtan ony aınalyp ótý, áste múmkin emes. Sondyqtan biz qysqasha bolsa da, áýeli osy máseleni aıshyqtaı ketýdi jón kórip otyrmyz.
«Arqada aıaz bolmasa, arqar aýyp nesi bar?» deıdi atam qazaq. Eger el aman, jurt tynysh bolsa, qaryn toq, kóılek kók bolsa, óz elinde, óz jerinde otyrǵan jurtqa qaımana bireý kelip, áńgir taıaǵyn oınatyp, «er uldaryńdy qul, pák qyzdaryńdy kúń etem» demese, «tilińdi joıyp, dinińdi qurtam»... demese, kimniń kimde qandaı sharýasy bar?! Halyq degenimiz – alyp teńiz. Ony tolqytatyn daýryǵa soǵatyn daýyldar men oraı da boraı úıiretin quıyndar. Bul ózi kúlli jer betindegi halyqtardyń bárine ortaq adamı minez, qashannan qalypty qaǵıda. Qytaıdaǵy aǵaıyndardyń da shamyrqana tolqýyna, bes qarýyn asynyp, tý ustap tulparǵa qonýyna sol kezdegi saıası-áleýmettik «daýyldar men quıyndardyń» túrtki bolǵany tarıhtan belgili.
Sın patshalyǵy 1911 jyly qytaı kóterilisshileri tarapynan qulatylyp, onyń ornyn Sýn Iаtsen basshylyǵyndaǵy Qytaı Demokratııalyq Respýblıkasy (qytaısha «Chjuńhýa mıngo», jetekshi saıası partııasy Gomındań, keıingi kósemi Chan Kaıshı) basqanymen, onyń Shyńjańdaǵy ókilderi ylǵı da jeke-dara ústemdik qurý pıǵylynda bola otyryp, jergilikti halyqty ezip-qanaý jaǵynda Sın patshalyǵyn shań qaptyryp ketti.
Shyńjańnyń bılik basyna alǵash kelip, jartylaı patsha bolyp 17 jyl (1912-1928 jj.) dáýren keshken Iаń Dzyńsın de, odan keıin bul taqqa bes jyl (1928-1933 jj.) qonjıǵan Zın Shýjen de, on bir jyl (1933-1944 jj.) otyrǵan Shyń Shısaı da halyqty qanaý jaǵynan birinen-biri asyp túsip otyrdy. Ásirese, 1937 jyldan bastap «Shyńjańdaǵy japon tyńshylaryn», «troskııshilderdi» (anyǵynda túrikshil, ıslamshyl, ultshyl elıtany) qyryp-joıýǵa kelgende Shyń Shısaı Stalınnen asyp túspese, kem soqqan joq. Resmı derekterge qaraǵanda, 1937-1942 jyldar aralyǵynda qandyqol Shyń Shısaı tutas ólke boıynsha 100 myńnan astam adamdy tutqyndap, onyń 4000-nan astamyn san alýan haıýandyq qınaýmen óltirgen. Osy kórsetilgen sannyń deni eldiń ıgi-jaqsylary, halyq kósemderi, aqyn-jazýshylar men molda-ımamdar edi.
Mine, osylaısha óz elinde, óz jerinde otyryp, qaıdaǵy bir kelimsekten osynsha qorlyq kórgenine, el dep eńiregen ıgi jaqsylarynan qar jaýmaı, qazan urmaı aıyrylǵanyna, alańsyz kún keship, tynysh uıyqtaı almaǵanyna ashynǵan halyq azattyq úshin atqa qonýǵa májbúr boldy. Bul arǵy bettegi qazaqtardyń ult-azattyq kúreske attanýynyń negizgi sebebiniń biri.
Ekinshi sebebine kelsek, bul da ózinshe uzaq áńgime. Muny da biz barynsha yqshamdap aıtýǵa tyrysyp kóreıik. HH ǵasyrdyń basynda, Qazaqstanda eldiń túkpir-túkpirinen ulttyń taǵdyry men bolashaǵyn, ary men namysyn, azattyǵy men teńdigin oılaǵan, sol uly muratty armandaǵan esil erler bas biriktirip, tize qosa otyryp, Alash qozǵalysyn uıymdastyryp, Alash partııasyn qurǵany belgili. Irgeli Qazaq elindegi atalǵan saıası qozǵalystyń maqsaty men mindeti, tynys-tirshiligi Shyǵys Túrkistandaǵy Gomındań bıleýshileriniń ezgisi men qorlyǵyna tózbeı, jıi-jıi kóteriliske shyǵyp, azattyqty, teńdikti kóksep otyrǵan aǵaıyndardy da jelpindirmeı, jigerlendirmeı qoıǵan joq. Osylaısha, Alash partııasy qurylýdyń aldy-artyndaǵy qazaq oqyǵandarynyń qam-qareketi, úgit-nasıhaty, baǵyt-baǵdarlamasy, murat-nysanasy, bir aýyz sózben aıtqanda, Alash ıdeıasy kótergen ult-azattyq urany ártúrli joldarmen Qytaıdaǵy aǵaıyndar arasyna jetip jatty.
Birinshiden, HH ǵasyrdyń basynda Qazaq elinde jaryq kórgen «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazeti sekildi merzimdi baspasóz úzdik-sozdyq bolsa da Qytaıdaǵy qazaqtar jıi qonystanǵan Ile, Altaı, Tarbaǵataı aımaqtaryna baryp turdy. Ekinshiden, Alash ıdeıasymen qarýlanǵan, ult-azattyq urandy tý etken Alash qaıratkerleri HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynan keıin, ortalyqtyń qyryna ilinip, qýdalana bastaǵanda, olardyń birazy shekara asyp baryp Shyǵys Túrkistandy panalady. Bulardyń ishinde biz, ásirese, Raıymjan Mársekovti, Ybyraıym Jaınaqovty, Isa Tergeýsizulyn, Zııat Shákárimulyn, Ǵazez Qalmanovty, Tóleýǵazy Abylaıhanovty, Myrzahmet Orazalındi, Moldaǵalı Bekturuly sekildi adal azamattardy bóle-jara aıtýǵa haqylymyz. Osynaý ǵazız esimderi atalǵan Alash arystary ol ólkege barǵannan keıin, ondaǵy aǵaıyndar jıi qonystanǵan óńirlerden mektep ashyp, medrese salyp, jatpaı-turmaı ult-azattyq baǵytyndaǵy úgit-nasıhat jumystaryn júrgizdi. Sonymen birge, ondaǵy Aqyt qajy Úlimjiuly, Sháriphan Kógedaıuly, Ábeý Qudyshuly, Nurtaza Shalǵynbaev, Tańjaryq Joldyuly, Maqsut Sasanuly, Baımolda Qareke, Sharǵyn Alǵazyuly, Jabyqbaı Bulǵynshyuly, t.b. jergilikti alashshyl tulǵalarmen birlesip, alash uıymdaryn quryp, ultty azat etýdiń qamyna kirise bastady.
Mine, osyndaı ishteı de, syrttaı da ábden pisip-jetilgen saıası-áleýmettik jaǵdaı Qytaıdaǵy jergilikti halyqtardy qolyna qarý alyp ult-azattyǵy úshin atqa qonýǵa májbúr etti. Ásirese, qazaqtar shoǵyrly qonystanǵan Altaı, Tarbaǵataı, Ile óńiriniń túkpir-túkpirinen jappaı qarýly kóteriliske shyǵa bastady. Máselen, 1940 jyly Kóktoǵaı, Shińgil aýdanynyń qazaqtary kóterilgen bolsa, 1941 jyly olarǵa Qaba-Saýyrdaǵy baýyrlary ún qosty. Odan keıin Sháýeshek, Toly, Dórbiljin, Saýan-Manastyqtar atqa qondy. Araǵa jyl salyp baryp Ákbar, Seıit batyrlar bastaǵan Ile qazaqtary asa aýqymdy da keshendi kóterilisterin bastap jiberdi. Osy kóterilister, HH ǵasyrdyń belortasynda bes jyldaı (1944-1949 jj.) ómir súrgen áıgili Shyǵys Túrkistan Respýblıkasynyń (ShTR) qurylýyna negiz bolǵan ult-azattyq kóterilisterdiń basy edi.
Sóz bolyp otyrǵan saıası-áleýmettik jaǵdaılardyń bári ómirge kelgen kúnnen besigin terbep eseıtken, óse kele sanasyn ulttyq ar-namyspen sýarǵan, árisi kúlli túrki jurtynyń qaharman perzenti, berisi qazaq halqynyń biregeı bahadúr uly, uly qolbasshy Ospan Islamuly bolatyn.
Jalpy, Ospan batyr týraly aıtý ári ońaı, ári qıyn. Ońaı bolatyn sebebi, Ospan batyrdy bilmeıtin Alash balasy kemde-kem. Bul turǵydan kelgende «Ospan batyr» degen bir aýyz sózdiń ózi-aq jetkilikti sııaqty. Al qıyn bolatyn sebebi, Ospan ómiri, onyń erligi, taǵdyry sekildi irgeli taqyryptar shaǵyn áńgimeniń aıasyna qalaı yqshamdasań da sııa qoımaıdy. Ospandy aıtý úshin, ol ómir súrgen kezeńdegi tarıh sahnasyna shyǵyp, 4-5 jyl ómir súrgen ShTR-dy attap óte almaısyń. Deı turǵanmen, bizdiń maqsat, oqyrmanǵa Ospannyń ómiri men ult-azattyq kúrestegi eńbeginen qysqasha málimet berý bolǵandyqtan, sol tóńirekte ǵana sóz órbitýge týra keledi.
Ospan Islamuly 1899 jyly búgingi QHR Shyńjań ólkesiniń Altaı aımaǵyna qarasty Kóktoǵaı aýdanynyń О́ndirqara degen jerinde ómirge kelgen.
Joǵaryda baıandaǵanymyzdaı, Ospannyń at jalyn tartyp mingen kezi Shyǵys Túrkistan halyqtarynyń basyna otarshyldardyń áńgir taıaǵy ońdy-soldy, oınap turǵan tusqa týra keldi. Ásirese, jendet Shyń Shısaıdyń 1930 jyldardyń sońy men 1940 jyldardyń basynda «El-jurttaryńnyń qolyndaǵy myltyqty jınatyp bermedińder» degen syltaýmen, bir ǵana Altaı aımaǵynyń ár aýdanynan Baımolda Qareke, Qalel táıji, Sháriphan Kógedaıuly, Álen ýań, Buqat beısi, Janymhan táıji, Dálelhan táıji (Súgirbaev), t.b myńdaǵan el aǵalary men ıgi-jaqsylardy tutqyndap, aldyn túrmede óltire bastaýy Ospan bastaǵan arly-namysty, ujdandy erlerdiń qandy kegin qozǵady. Ásirese, áıgili dinı ǵulama, aǵartýshy-aqyn Aqyt qajy Úlimjiuly men onyń uly Qalmandy tutqyndaýy, olardyń mal-múlkin tárkilep, aqynnyń barlyq kitaptary men qoljazbalaryn, Quranyn jyrtyp, aıaqqa taptap qorlaýy, jurttyń kóz aldynda otqa jaǵýy – tutanyp kele jatqan otqa maı quıyp jibergendeı boldy. Osylaısha, Altaıdyń túkpir-túkpirinen Yryshan, Súleımen, Rahat, Qalman, Sálı, Zeınel, Esimhan, Ospandar bastaǵan qarýly kóterilis oty tutanyp, Shyń Shısaı áskerimen qııankeski qandy shaıqas bastalyp ketedi. Kóteriliske jetekshilik etý Ospan Islamulyna júkteledi.
1940 jyldyń sońynda Esimhan, Yryshan qatarly kóterilis kósemderi Shyń Shısaıdyń ýaǵdasyna senip, qarýlaryn tapsyryp, kelisimge kelgende, tek jalǵyz Ospan ǵana qarýyn tapsyrmaı, ózine ilesken sarbazdaryn bastap, taý saǵalap qashyp ketedi. Sodan bastap Ospannyń toby otarshyldyqqa qarsy kúreske shyndap bel býǵandarmen, qytaı bıleýshilerinen qorlyq-zorlyq kórip, batyrdy panalap barǵandarmen tolyǵa beredi. Qysqasy, 1941 jyldyń kúzinen bastap tóńiregine jınalǵan, ezgiden qınalǵan halyq tarapynan Ospanǵa Altaı óńirindegi qytaı otarshyldaryna qarsy kóterilisterge qolbasshylyq etý mindeti júkteledi. Osydan keıin Ospan jatpaı-turmaı qosynyn qaıta jasaqtap, kóterilis qanatyn tutas Altaı óńirine jaıa bastaıdy. 1943 jyldyń sońynda Ospan qosyndary men oǵan tileýles el-jurt Shińgil aýdany Bulǵyn ózeniniń boıynda «Altaı ultty qutqarý qoǵamyn» quryp, Ospandy bir aýyzdan sol qoǵamnyń tóraǵasy etip saılaıdy.
Árıne, áskerı qosyn ulǵaıǵannan keıin, olarǵa qajetti qarý-jaraq pen oq-dáriniń de, azyq-túliktiń de mólsheri ósetini ekibastan belgili. Myń jerden jaýjúrek bolsań da, mynaý soıyl-shoqparmen, qylysh-naızamen maıdandasatyn zaman emes. Endeshe, zamanaýı qarý-jaraqqa qaıdan, qalaı qol jetkizbek kerek?! Ospan ári oılap, beri oılap, aqyry Mońǵolııanyń sol kezdegi tóraǵasy, armııa marshaly H.Choıbalsanǵa elshi jiberip, qarý-jaraq jaǵynan kómek berýin suraıdy.
Sóıtip, qarý-jaraqqa ıe bolǵan Ospan óz qosynyn burynǵydan da ulǵaıtyp, ózderiniń negizgi shtabtary ornalasqan Shińgil, Kóktoǵaı aýdandarynan tys, Altaıdyń Sarsúmbe, Býyrshyn, Býryltoǵaı, Qaba, Jemeneı aýdandarynda partızandyq uıymdar quryp, qalyń qazaq buqarasyn «Altaı ultty qutqarý qoǵamyn» panalaýǵa, ony qoldaýǵa, otarshyldarǵa birge soqqy berýge shaqyrady. Onsyz da Shyń Shısaı men gomındańshyl qytaılarǵa óshigip otyrǵan qazaq sharýalary jappaı atqa qonyp, óz aýdandarynda ornalasqan Shyń Shısaıdyń kúshtik qurylymdarymen, Gomındańnyń áskerı qosyndarymen qııan-keski maıdan ashady. Osylaısha, Ospan bastaǵan bahadúrler jyldan asa jan alyp, jan berip maıdandasyp jatqanda, olarǵa bir búıirden ShTR ulttyq armııasy da kómekke kelip jetedi. Sóıtip, 1945 jyldyń qyrkúıek aıynda tutas Altaı aımaǵy otarshyldardan túbegeıli azat etiledi.
Álqıssa, Ospan bastaǵan Altaıdaǵy ult-azattyq kúrestiń tóbesi kórinip qalǵan tusta, Ileniń Nylqy aýdanynda burq etken qazaq sharýalarynyń qarýly kóterilisi kún sanap, tipti, saǵat sanap ulǵaıyp, jalpy Iledegi qytaı bıleýshileriniń záre-qutyn qashyra bastaıdy. Kóterilisshi qazaq sharýalary Ileniń aýdan-aýyldaryndaǵy qytaı áskerlerin typ-tıpyl joıyp bolǵannan keıin, 1944 jyly qarashanyń basynda Qulja qalasyn azat etedi. Qarashanyń 12-si kúni Quljadaǵy «azattyq uıymy» men kóterilisshiler birigip, qaladaǵy «Qazaq-qyrǵyz-uıǵyr mádenıet-aǵartý klýbynda» jınalys ótkizip, «Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy ýaqytsha ókimetiniń» qurylǵandyǵyn resmı jarııalaıdy. Sol jınalysta Álıhan tóre ýaqytsha ókimettiń tóraǵasy, Ákimbek qoja tóraǵanyń orynbasary bolyp saılanady.
1945 jyly sáýir aıynyń basynda «ShTR ulttyq armııasy» qurylady. Kóp ótpeı, tolyq azat bolmaǵan óńirler boıynsha soǵys jospary ázirlenip, sol jyly maýsym aıynda ulttyq armııa jaýyngerleri: ońtústik, soltústik, ortalyq – úsh baǵyt boıynsha alǵy shepke attanyp ketedi. Soltústik baǵytynyń mindeti – Tarbaǵataı, Altaı óńirindegi partızandarmen birlese otyryp, gomındańnyń qaldyq kúshterin alastaý bolatyn. Álginde Ospan qosynyna kelip qosylǵan ShTR ulttyq armııasy dep otyrǵanymyz sol.
Altaı aımaǵy azat bolǵannan keıin, ShTR ýaqytsha ókimetiniń basshysy Álıhan tóre Altaıǵa arnaıy kelip, «ýaqytsha ókimettiń» kóshpeli májilisin ótkizip, mynadaı qaýly qabyldaıdy: «1. Altaı aımaǵy – ShTR-nyń quramdas bóligi bolyp tabylady. 2. Ospan Islamuly, Dálelhan Súgirbaev, Zákıhan Álenuly «ShTR ýaqytsha ókimettiń» turaqty músheligine qabyldansyn. 3. Altaı aımaqtyq ákimdigi qurylyp, oǵan Ospan Islamuly ýálı bolyp taǵaıyndalsyn». Budan syrt osy jolǵy jınalysta Altaı aımaǵy ákimdigine qarasty mekemeler qurylyp, olardyń basshylary, aýdan ákimderi de taǵaıyndalady.
«ShTR ýaqytsha ókimeti» táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinde-aq jarııalaǵan, toǵyz baptan turatyn táýelsizdik týraly deklarasııasy bolsyn, sondaı-aq «ýaqytsha ókimettiń» organy «Azat Shyǵys Túrkistan» gazetiniń ustanymy men úgit-nasıhaty bolsyn – bári-bári de Ospan batyrdyń kóńilinen shyǵady. Sondyqtan da ol ózine júktelgen ýálılik qyzmetti esh qomsynbaı-aq, aımaqtaǵy halyqtyń ál-aýqatyn kóterý qamyna bilek sybana kirisip ketip edi.
Alaıda, Álıhan tóreniń saıası ustanymy men betalysyn unatpaǵan Máskeý, 1946 jyldyń mamyrynda ony tóraǵalyqtan alyp, jasyryn túrde ári kúshtep KSRO-ǵa alyp ketedi de, olardyń ornyna Ahmetjan Qasymı, Abdýkerım Apbasovtardy taǵaıyndaıdy. Olar taqqa otyrysymen, ıaǵnı 1946 jyldyń maýsym aıynda «Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy ýaqytsha ókimeti» degendi «Úsh aımaq ókimeti» dep ózgertedi. Sonymen, A.Qasymı men A.Apbasovtyń qatary Dálelhan Súgirbaev (qazaq), Y.Mononov (qyrǵyz), Lojymen (qytaı) tolyǵady.
Dál osy kezde «Úsh aımaq ýaqytsha ókimeti» men Gomındań úkimeti Shyńjań máselesin beıbit jolmen sheship, birikken (koalısııalyq) úkimet qurý jóninde sóılese bastaıdy. Buǵan túrtki bolyp otyrǵan, ishki Qytaıdaǵy Gomındań men Kommýnıstik partııanyń beıbitshilik kelisimine qol qoıýy edi...
Mine, «Úsh aımaq ýaqytsha ókimeti» men Gomındań beıbitshilik kelisimine 1946 jyly qańtardyń 2-shi juldyzynda Úrimjide qol qoıdy. Sol jyly shildeniń 1-inde Shyńjań ólkelik koalısııalyq úkimeti resmı túrde qurylyp, tóraǵa Chjań Chjechjýń, tóraǵanyń orynbasary bolyp A.Qasymı taǵaıyndaldy.
Álıhan Tóre taqtan taıdyrylyp, bastapqy maqsat bultaqqa aınalǵanda, Altaıdyń ýálıi Ospan Islamuly men Saýan aýdanynyń ákimi Qalıbek Raıymbekuly qatarlylar qýyrshaq ókimetten teris aınala bastaıdy. Bul týraly osy kezeńdi jetkilikti zerttep, Ospan batyr ómirinen tórt tomdyq roman jazǵan jazýshy Jaqsylyq Sámıtuly: «Álıhan Tóre osy tusta Saýannan shyqqan Qalıbek, Tákiman tobymen de qarym-qatynas jasaýǵa umtylyp kóredi. Altaıdan Ospan, Saýannan Qalıbek, Úrimjiden Janymhan, Quljadan Álıhan Tóre bolyp, Shyǵys Túrkistan Respýblıkasyn qorǵap qalýǵa, kommýnızmmen aıanbaı kúresýge bel baılaıdy» dep jazady. Osylaısha, Ospan, Qalıbekter óz baǵyttarynan taban taıdyrmaıdy.
Týra osy tusta myna máseleniń basyn asha ketýimiz kerek. Sol kezdegi úgit-nasıhat quraldary jarty ǵasyr boıy Ospandy jappaı «bandy» retinde ǵana emes, «saıası saýatsyz, jabaıy» retinde sıpattaǵany jasyryn emes. Búgin de osynaý jalǵan úgit-nasıhatty maldanyp júrgender joq emes. Kerisinshe, Ospannyń azamattyq tuǵyrnamasy men saıası sana-sezimi, tanym-paıymy óz zamanyndaǵy kez kelgen «men-men» degenderden ozyq bolsa boldy, áste kem bolǵan emes. Iаǵnı, Ospannyń tek otarshyldyq ezgige ǵana emes, kommýnıstik júıege de jan-tánimen qarsy bolǵany osy sózimizdiń aıǵaǵy. Jalpy, Ospannyń saıası, azamattyq ustanymy degen másele bólek áńgimeniń arqaýy.
Jańa qurylǵan QHR úkimeti 1949 jyldyń qarasha aıynan bastap Shyńjańǵa «halyq azattyq armııasyn» kirgizip, ákimshilik qurylymdaryn jasaqtaı bastaıdy. Shyńjańǵa QHR armııasyn bastap kelgen general Ýań Chjen «jańa ólkedegi» jumysyn Ospanmen sóılesýden bastaıdy. Ol bastabynda Ospanǵa arnaıy hat jazyp adam jiberedi. Hatta Ospannyń Shyńjańdy Gomındańnan azat etýdegi eńbegi joǵary baǵalanyp, endigi jerde QHR KP-men berekege kelýi, qalasa Altaı aımaǵynyń ýálıligi qyzmetin atqara berýi týraly, aldaǵy ýaqytta odan da bıik qyzmetter usynylyp, erekshe qurmet kórsetiletini aıtylǵan. Sondaı-aq, barǵan adamy arqyly Ýań Chjen Ospanǵa mol tartý-taralǵy usynady. Alaıda, Ospan batyr bul usynysty qabyl almaıdy.
Sonymen, Ospan Báıtik taýynan ári ilgerilep, Qaptyq taýy mańyna barǵanda MHR qyzyl áskeriniń tutqıyl shabýylyna tap bolady. Artynda (Altaıda) «Úsh aımaq» ulttyq armııasynyń qýǵyny, batysynda KSRO qyzyl armııasy, shyǵysynda Qytaıdyń «azattyq armııasy». Qysqasy, bári antalap, Ospandy jan-jaǵynan qysady. Endi qaıtpek kerek?! Ońtústik, soltústik, batys baǵytyndaǵy tosqaýyldy buzǵanymen ári qaraı júrer jol joq. О́zekti janǵa bir ólim. Nede bolsa, Ospan shyǵystaǵy qytaı qyzyl armııasynyń shabýylyn buzyp ótip, Gansý arqyly Tıbetke jetip, odan ári Úndistan, Pákistanǵa ketýdi kózdeıdi. Ondaǵy maqsaty syrttan kómek alyp, qaıta qol qurap, Shyńjańǵa qaıyra shabýyldaý. Osy arqyly elin, jerin azat etý, ulttyń uly muratyn júzege asyrý edi. Bul týraly Úrimjidegi AQSh konsýlynyń jaýapty qyzmetkeri Dýglas Makkıernanmen kelisip te qoıǵan. Osy oımen Ospan batyr 1950 jyly Gansý ólkesine qarasty Qanambal taýyna kóship baryp, sol jaqta qystap shyǵýdy oılaıdy. Alaıda, bul kezde Shyńjańǵa qaptap kelip ornyǵyp, elge, jerge qojalyq ete bastaǵan QHR áskeri batyrdyń izine túsip qýyp júrip, ony aqyry Haıdzy degen jerde 1951 jyly aqpan aıynyń 19-shy kúni qolǵa túsiredi. Resmı Beıjiń Ospandy atý jazasyna úkim etedi. Úkim 1951 jyly sáýirdiń 29-y kúni Úrimjide júz myńdaǵan halyqtyń aldynda oryndalady. Batyrdyń úlken uly Sherdı man ákesiniń súıegin 1953 jyly 12 aqpanda ǵana alyp, Altaıdyń Kóktoǵaı aýdanyna aparyp jerleıdi.
Ultym degen batyrdyń arman-tilegi osylaı qasiretpen aıaqtaldy. Táýelsiz eli azattyq úshin kúresip ótken azamatyn ardaqtap jatsa, bul óskendiktiń belgisi dep bilemiz.
Dúken MÁSIMHANULY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ kafedra meńgerýshisi,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ASTANA.
Sońǵy jańalyqtar
Erteń birneshe óńirde qar aralas jańbyr jaýady
Aýa raıy • Keshe
Semeıde oıyn-saýyq ortalyǵynan órt shyqty
Oqıǵa • Keshe
Dýbaı qalasynan 306 jolaýshy elge oraldy
Álem • Keshe
Memleket basshysy energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenovti qabyldady
Prezıdent • Keshe
«Adal azamat» baǵdarlamasy: Oqýshylar óz quqyqtary men mindetterin meńgeredi
Referendým • Keshe
Asý Almabaev UFC reıtınginde tómendedi
Sport • Keshe
