Kópshiliktiń kútip júrgen úmitteri aqtalyp, el arasynda talqyǵa túsip úlgergen biraz ózekti másele halyq nazaryna ashyq, aıqyn jáne qarapaıym tilmen jetti. Árıne, osy aıtylǵan qundy jaıttardyń túp mánin túsinip, der kezinde tıisti is-sharalar qabyldap, jaýapkershilikpen ári nátıjeli is júrgizsek, kóp jetistikterge jetýimiz aıqyn. Bul jumystarǵa tek memlekettik uıymdardaǵy laýazymdy tulǵalar emes, el bolyp barshamyzdyń atsalysqanymyz abzal.
Joldaýdaǵy erekshe qoldaý tapqan saıası jańalyqtyń biri – Memleket basshysynyń elimizde Konstıtýsııalyq sot qurý týraly usynysy. El Prezıdenti óz sózinde bul sheshimdi Qazaqstandaǵy túrli quqyq normalarynyń Ata Zańǵa sáıkestigin Konstıtýsııalyq keńes túsindiretinin, al azamattar osyndaı túsinikteme alý úshin bul memlekettik organǵa tikeleı júgine almaıtynyn basty nazaryna alǵanyn aıtty.
Uzaq jyldar boıǵy quqyq qorǵaý, sot salasyndaǵy jáne zań shyǵarýshy ókiletti organdaǵy tájirıbeme súıene otyryp, Memleket basshysynyń dál qazirgi ýaqytta osy sheshimdi qabyldaǵanyn qoldaımyn. Bárimizge málim, Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 1-babynda «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary», dep bekitken. Al bul Konstıtýsııalyq qaǵıdattar buzylǵan jaǵdaıda kim bolsa da óz múddesin qorǵaý maqsatynda Konstıtýsııalyq sotqa júginýge quqyly. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin Konstıtýsııalyq sot pen Konstıtýsııalyq keńestiń mártebesine jáne atqaratyn mindetteri men maqsattaryna keńirek toqtala ketken jón bolar.
О́kilettikteri boıynsha, Konstıtýsııalyq sot neǵurlym keń quzyretke ıe. Atap aıtqanda, zańdardyń ǵana emes, ortalyq jáne jergilikti organdardyń normatıvtik-quqyqtyq aktileriniń de Konstıtýsııaǵa sáıkestigin qarastyra alady. Al Konstıtýsııalyq keńes aldyn ala baqylaý jolymen zańdy kúshine enbegen normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qaraıdy. О́z kezeginde Konstıtýsııalyq sot odan keıingi baqylaý qyzmetin kóbirek júzege asyrady jáne zańdy kúshine engen normatıvtik aktilerdi qaraıdy.
О́tinish sýbektileri boıynsha Konstıtýsııalyq sotqa júginetin sýbektiler kóp, eń bastysy, bul quqyq azamattarǵa berilgen. Konstıtýsııalyq keńeste sýbektilerdiń shekteýli toby ǵana bolady, ıaǵnı oǵan memlekettik organdar men laýazymdy adamdar ǵana kiredi. Sonymen qatar Konstıtýsııalyq sottyń mártebesiniń aıqyndalýy jáne sýdıalardy saılaý tártibi ári qurylymdyq máseleleri de Konstıtýsııalyq keńesten ózgeshe bolady.
Konstıtýsııalyq sottar shet memleketterde de bar. Atap aıtqanda, Konstıtýsııalyq sot 1920 jyly alǵash ret Aýstrııada paıda boldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Germanııada Konstıtýsııalyq sot qurylǵan. 1963 jyly Konstıtýsııalyq sot Iýgoslavııada, 1986 jyly Polshada, al 90-jyldardyń basynda Shyǵys Eýropa memleketteriniń bárinde jáne Reseıde Konstıtýsııalyq sot qurylǵan. Sol sııaqty 1991 jyly 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Respýblıkanyń Konstıtýsııalyq Zańymen Konstıtýsııany sot arqyly qorǵaýdyń joǵary organy retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty qurylyp, óz jumysyn 1992 jylǵy 6 maýsymda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty týraly» jáne «Konstıtýsııalyq sot isin júrgizý týraly» zańdar qabyldanǵannan keıin bastap ketken bolatyn. 1995 jyly 30 tamyzda Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasy qabyldanýyna oraı jańa konstıtýsııalyq qadaǵalaý organy – Konstıtýsııalyq keńes quryldy, soǵan baılanysty 1995 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty óz qyzmetin toqtatty.
Ramazan SÁRPEKOV,
Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty
