«Jezqazǵan qalasy qaıtadan oblys ortalyǵy bolady. Bul aımaqta derbes oblys qurý – ekonomıkalyq ǵana emes, rýhanı jaǵynan da mańyzdy sheshim. Keń-baıtaq qazaq jeriniń dál júreginde ornalasqan Ulytaýdyń tól tarıhymyzdaǵy orny erekshe», degen bolatyn el Prezıdenti.
О́z aldyna jańadan otaý quratyn óńirdi eski de jańa oblys dep te ataýǵa bolady. О́ıtkeni bolashaqta ult uıasynyń ataýyn ıemdenetin burynǵy Jezqazǵan oblysy 1973 jyldyń 20 naýryzynda qurylyp, onyń quramyna Balqash, Jezqazǵan, Qarajal, Sátbaev syndy tórt qala jáne Aqadyr, Aqtoǵaı, Jezdi, Jańaarqa, Prıozernyı, Ulytaý, Shet sııaqty jeti aýdan kirgen edi. Sol kezdiń ózinde bul aımaqtyń aýmaǵy ulan-ǵaıyr boldy: 313 400 sharshy shaqyrymdy alyp jatty. Halqynyń sany 500 myńǵa taıaý boldy. Al oblys ortalyǵy Jezqazǵan qalasynda 130 myńǵa jýyq adam meken etti.
Mine, osyndaı áleýeti bar oblys shırek ǵasyrdaı «ómir súrip», 1997 jyldyń 3 mamyrynda taratyldy da, onyń aýmaǵy túgeldeı Qaraǵandy oblysynyń quramyna qosyldy. Álbette, sol kezdegi kúrdeli jaǵdaıǵa baılanysty qabyldanǵan mundaı sheshimniń óz aldyna oblys bolyp turǵan óńirge ońaı tımegeni ras edi. Munyń salqyn áserin oblys ortalyǵynan jyraqta jatqan Jezqazǵan-Ulytaý óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy molynan sezindi. Burynǵy oblystyń turǵyndary Qaraǵandy jáne elimizdiń basqa óńirlerine kóshe bastady. Máselen, 129 myń adam turǵan Jezqazǵan qalasyndaǵy halyq sany 90 myńdaı turǵynǵa deıin azaıyp ketti.
Degenmen, sońǵy jyldary Jezqazǵan óńirine oblys basshylyǵy tarapynan jiti kóńil bóline bastaǵanyn da aıta ketken lázim. Sonyń nátıjesinde kópten beri qordalanyp kelgen birqatar máseleniń sheshimin tapqany da ras. Bul týraly Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbek naqty dálelderdi keltirip, óziniń pikirin bylaısha sabaqtady.
– Qaraǵandy oblysynyń quramynda bolǵan jyldar ishinde Jezqazǵan óńiri ósip-órkendedi. Árıne, máseleler de boldy. Degenmen, olar birtindep sheshilip jatty. Olardyń eń mańyzdylarynyń biri – sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesi Prezıdent qoldaýyna ıe boldy. Bıyl Úıtas-Aıdos sýaǵaryn qaıta jańartý jáne Qojamseıit sý ornynda sýaǵar salý jumystary bastalady. Sý resýrstary komıtetimen birlese otyryp, biz Esqula sý tartqyshyn aıaqtadyq. Sapaly sýdy Sátbaev turǵyndary tutynyp, onyń bir bóligi qazirdiń ózinde Jezqazǵanǵa jetkizilýde. Sondaı-aq 300-den astam jumys ornynyń qurylýymen úsh iri jobany iske qosý kútilýde. Jalpy, óńirde ónerkásiptik óndiristiń ósýi baıqalady. Sonymen qatar Jezqazǵan – Qyzylorda jolynyń jaǵdaıyna qatysty kóptegen shaǵym boldy. Qazir ony sheshý úshin merdigerdi tańdaýǵa konkýrs jarııalandy, al jazda jospar boıynsha jóndeý jumystary bastalýy kerek. Densaýlyq saqtaý salasynda da kóp jumys atqaryldy. Koronavırýs ınfeksııasynyń kúrdeli kezeńinde ınfeksııalyq aýrýhana salyndy, materıaldyq-tehnıkalyq baza nyǵaıtylyp, onkologııalyq ortalyqty ashý máselesi pysyqtaldy, – dep atap ótti óńir basshysy.
Álbette, burynǵy Jezqazǵan oblysynyń enshi alyp, óz aldyna bólinip shyǵatyn habaryn sol óńirdi meken etken turǵyndar erekshe qýanyshpen qabyl aldy. Jasyratyny joq, jergilikti halyq burynǵy oblystyń qalpyna kelgenin shırek ǵasyrdan beri másele qylyp kóterip, tabandy túrde talap etip kelgen edi. Endi, mine, turǵyndardyń talap-ótinishi, tilegi qabyl bolyp, «Ulytaý oblysy» degen qulaqqa asa jaǵymdy estiletin ataýy bar aýmaqtyq-ákimshilik aımaq dúnıege kelgeli tur.
О́ńirdi dúr silkindirgen bul jańalyqqa baılanysty Ulytaý – Jezqazǵan aımaǵynyń turǵyndary birneshe is-shara uıymdastyrdy. Sonyń ishinde Jezqazǵannan shyǵyp, Sátbaev qalasy men Jezdi kenti arqyly ótip, ult uıasy – Ulytaýǵa at basyn tiregen avtosherýdi aıtýǵa bolady. Atalǵan óńirdiń belsendi azamattarynan quralǵan bastamashyl top uıymdastyryp, jergilikti qalalar men aýdandardyń ákimderi qoldaǵan bul is-sharaǵa 50-ge jýyq avtokólik qatysty.
Avtosherýdiń saltanatty jıynynda Ulytaý aýdanynyń qurmetti azamaty Qýanysh Bekildekov, Serke Qojamqulov atyndaǵy Jezqazǵan sazdy-drama teatrynyń ártisi Dosjan Janbotaev, memlekettik qyzmet ardageri Stanıslav Fılıpovıch, «Ulytaý aýdandyq «Ulytaý» gazetiniń redaksııasy» JShS dırektory Aqjol Qurmanseıit jáne basqa da azamattar sóz alyp, Memleket basshysyna alǵys bildire kelip, eldi birlikke, yntymaqqa shaqyrdy. Aıtys aqyny, Ulytaý aýdanynyń qurmetti azamaty Muqash Seıtqazınovtiń jyrdan shashý shashqany da erekshe áser qaldyrdy.
– Alynbaıtyn qamal joq
Er shyndasa,
El qýanǵan bılik qolyn bulǵasa.
Qulaq asqan qara halyq únine,
Qasym-Jomart Kemeluly,
myń jasa!
– dep tebirendi el ishinde «Dárıdáı» atanyp ketken aqyn.
Jasyratyny joq, osy jıynda sóılegen «Ketbuqa» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy, Qaraǵandy oblysynyń qurmetti azamaty Tólegen Búkirovtiń sózinde shyndyqtyń dáni bar edi.
– Osydan 25 jyl buryn burynǵy Jezqazǵan oblysy tarap, óńir Qaraǵandy oblysynyń quramyna engen edi. Sol kezde biz bulaı istegen de durys shyǵar dep oılaǵanbyz. Alaıda ýaqyt óte kele óńirdiń tynysy tarylyp, ekonomıkalyq ta, áleýmettik te áleýeti tómendep ketti. Jetim balanyń kúıin keshkendeı boldyq. Memleket basshysynyń keshegi Joldaýynan keıin, ketkenimiz kelip, kemisimiz tolǵandaı boldy. Ulytaý oblysy qurylatynyn, onyń ortalyǵy Jezqazǵan qalasy bolatynyn estip júregimiz jarylardaı qýandyq. Oblysqa qasıetti Ulytaýdyń esimin bergeni mereıimizdi tipti kóterip tastady, – dedi ol aǵynan jarylyp.
Ulytaý oblysy qurylady degen jańalyqqa alǵashqylardyń biri bolyp UǴA korrespondent-múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory, akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń rektory Nurlan Dýlatbekov oń pikir bildirdi. Mysaly, ol osyndaı ózgeristiń qazirgi kúrdeli kezeńde qajettiligi bar ma degen syńaıdaǵy pikir ustanǵan skeptıkterge bylaı dep jaýap berdi.
– Keıbir keritartpa aǵaıyndar osynsha jańa qurylymdardyń el ekonomıkasyna áseri qalaı bolady degendi de aıtyp jatyr. Menińshe, oń, tek oń áseri bolady! Máselen, Jezqazǵan oblys mártebesinen aıyrylǵaly beri eptep etek-jeńin jınap alǵan «Qazaqmys» syndy alpaýyt kásiporyndar qaıta qaıyrylyp, jańasha jaǵdaıda, tyń qarqynmen eńbek etetini sózsiz. Sonymen qatar oń ózgerister Ulytaýǵa irgeles jatqan Qyzylorda oblysy, Torǵaı – Arqalyq aýmaǵyn da qamtymaq. Kásipkerlikke jan-jaqty qoldaý kórsetilip, jańa jumys oryndary kóptep ashylady. Qańyrap qalǵan qalaǵa el oralady, týsyrap jatqan dalaǵa mal tolady, eńbek dabyly qaıta qaǵylady. Bir sózben, bul sheshimderdiń strategııalyq mán-mańyzy erekshe, – dedi ǵalym.
Sonymen qatar kezinde Qaraǵandy oblystyq máslıhatyn basqarǵan, Parlament Májilisiniń depýtaty bolǵan qoǵam jáne memlekettik sanattaǵy qaıratker tulǵa jańa oblysty qurǵanda ákimshilik-aýmaqtyq bóliniste asa sabyrly jáne salıqaly saıasat ustaný kerektigin aıtty. Ǵalymnyń pikirine qaraǵanda, eski de jańa oblys burynǵy aýmaǵymen bóliniske tússe, munyń Jezqazǵannan jyraqta ornalasqan Aqtoǵaı, Shet aýdandary men Balqash óńirine qıyndyq týǵyzýy múmkin. «Bázbireýlerdiń Ulytaý, Shet aýdandary men Balqash qalasy Ulytaý oblysy quramyna ótpese, jańa ashylǵan oblysta halyq sany azaıady degen ýájimen kelispeımin. Kerisinshe, jańa oblysta, onyń ortalyǵynda halyq sany óse túsedi degen senimdemin», dep oı qorytady N.Dýlatbekov.
Al atalǵan máselege baılanysty Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbektiń bildirgen pikiri qysqa da nusqa boldy.
– Másele túpkilikti sheshilgen joq. Bul máseleni sheshý úshin Úkimettik komıssııa qurylady. Atalǵan aýdan turǵyndarynyń pikiri eskeriletin bolady, – dep atap ótti óńir basshysy.
Mine, Arqa tósindegi alyp oblys ekige bóliner tustaǵy qýanyshpen qatar osyndaı ýaıym da qatar tur. Jańa oblystyń ortalyǵynan shamamen alǵanda myń shaqyrymǵa jýyq shalǵaıda jatqan Shet, Aqtoǵaı aýdandary men Balqash óńiriniń turǵyndary qazirdiń ózinde Qaraǵandy oblysynyń quramynda qalýdyń aıla-amaldaryn jasap jatyr. Olardyń Prezıdent pen Úkimetke beıneúndeý joldap, aryz-shaǵymyn jazyp, bul baǵytta belsendilik tanytyp jatqanyn jyly jaýyp qoıýǵa da áste bolmas.
Qalaı bolǵan kúnde de, elimizdiń saıası kartasynda Ulytaý syndy oblystyń paıda bolatynyn zor qýanyshpen, úkili úmitpen qabyl alǵan Arqa jurtynyń bir bóligine qatysty ótinish-tilektiń de mindetti túrde oń sheshimin tabýy tıis degen oıdamyz. Iá, aqyn aıtqandaı, «Taýlardy alasartpaı, dalany asqaqtatqannan» utarymyz mol bolar edi.
Qaraǵandy oblysy
