Bıyl Qazaqstan Prezıdentiniń Joldaýy «qyrǵı-qabaq soǵystan» beri bolmaǵan álemdik týrbýlenttiktiń bastalýy kezimen tuspa-tus jarııalandy. Birinshiden, bul Joldaý, bizdiń oıymyzsha, qazirgi ýaqyt talabyna saı áreket etý qajettigine baılanysty jarııalandy jáne ol eń aldymen, Qazaqstan halqynyń umtylystaryna, ıgiligine arnalyp otyr.
Kórnekti aqylman caıasatker, sheber dıplomat jáne parasatty adam bolyp tabylatyn Prezıdent, negizgi basymdyq retinde – azamattardyń eń úlken baılyǵy, basty jáne qasıetti mırasy retinde asa mańyzdy qundylyǵy – Qazaqstan Táýelsizdigin nyǵaıtýdy tańdady. Dál qazir álemniń Eýrazııa bóliginde bolyp jatqan oqıǵalardy eskere otyryp, bul qundylyqty asyra baǵalaý qajet. Azattyq pen Táýelsizdikti syıǵa tartylǵan ıgilik retinde qarastyrýǵa bolmaıdy, sondyqtan da búgingi tańda kez kelgen kemeńger basshy Erkindik pen Egemendik sııaqty máselelerge basa mán berýi kerek, óıtkeni olardy urpaqtan-urpaqqa jetkizý qajet. Bul turǵyda Ońtústik Afrıkadaǵy aparteıd rejiminen keıingi tarıhy da – taǵylymy mol dúnıe. Sondyqtan da búkil álemde «úlgili kóshbasshy» retinde tanylǵan Nelson Mandela – órkenıetti «Bostandyqqa uzaq saparyn» jalǵastyrýǵa shaqyrdy.
Ekinshiden, Prezıdent Q.Toqaev ekonomıkalyq jáne saıası reformalardyń negizinde zamanaýı álemniń talaptaryna, sondaı-aq jer betindegi barlyq adamdardyń sońǵy umtylystaryna saı kúshti Jańa Qazaqstandy qurýdyń strategııalyq ıdeıasyn kóregendikpen usyndy. Únemi reformalanyp, damyp kele jatqan memleket óziniń barlyq azamattary úshin qazirgi kezde de, bolashaqta da ózektiligin saqtaıdy. Ekonomıkalyq jáne saıası reformalardyń úılesimi – dál osy qaǵıdat laıyqty ómir súrý deńgeıin qamtamasyz etedi. Bul, sondaı-aq ál-aýqat, gúldený men turaqtylyqtyń, adam quqyqtarynyń mańyzdy negizi bolyp tabylady.
Saıası tıimdi reformalardy júrgizýdi jalǵastyra otyryp, Qazaqstan lıderi sýperprezıdenttik basqarý júıesinen – kúshti bılikke ıe, biraq shamadan tys ókilettikteri joq prezıdenttikke ári azamattardyń kóbirek qatysýyna negizdelgen yqpaldy demokratııalyq Parlamentke kóshýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Bul úlgi Úkimettiń halyqqa esep berýin qamtamasyz etedi. Mundaı jańa qadamdar barlyq deńgeıde sybaılas jemqorlyqqa jáne bılikti teris paıdalanýǵa tosqaýyl bolady.
Búgingi tańda álemniń kez kelgen bólikterinde ulttyq konstıtýsııalar jahandyq joǵary deńgeıli erkindik standartyna birtindep, barǵan saıyn onymen sáıkestendirilýde. Sonymen birge olar bıliktegi halyqtyń ókildigin jáne úkimetterdiń óz azamattary aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etedi. Mysaly, búkil álemde joǵary qurmetke ıe Ońtústik Afrıka Ata zańynda jazylǵandaı, konstıtýsııaǵa sáıkestik jáne joǵaryda aıtylǵan máseleler qarapaıym azamattar men prokýrorlar jáne ombýdsmender úshin úlken mańyzǵa ıe. Bul oraıda Qazaqstanda Konstıtýsııalyq keńestiń Konstıtýsııalyq sotqa aınalýy barynsha maqtaýǵa laıyq. Sebebi mundaı jańashyldyq, halyqaralyq tájirıbege sáıkes, Negizgi zańnyń normalaryn tıimdirek qoldanýǵa múmkindik beredi. Quqyq qorǵaýshylar retinde biz úshin bul bastama da asa mańyzdy qadam bolyp tabylady, óıtkeni ol óz azamattarynyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaıtyn ádil jáne teńgerimdi quqyqtyq memleket qurýǵa yqpal etedi.
Saılaý jáne ókildi júıeler men ákimshilik-aýmaqtyq qurylymdaǵy reformalar da dál sondaı aýqymdy jáne egjeı-tegjeıli kórsetilgen. Atap aıtqanda, úsh jańa oblystyń (Abaı, Jetisý jáne Ulytaý) qurylýy Qazaqstannyń damýyna serpin berip, óńirlik ádilettilikti qamtamasyz etedi jáne kóp qyrly jaqsy nátıjege jeteleıdi. Al Májilis, sondaı-aq oblystyq máslıhattar jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń máslıhattar depýtattaryn saılaý – proporsıonaldy 70% jáne majorıtarlyq tásil boıynsha 30% quraıtyn proporsıonaldy-majorıtarlyq aralas úlgige kóshý – ózara kelisimdi, úılesimdilikti qamtamasyz etedi, óıtkeni munda tolyq barlyq azamattardyń quqyqtary eskeriledi. Bul rette Májilistiń qyzmeti keńeıtiletin bolady. Oǵan zań shyǵarýdyń aıryqsha quqyǵy, tipti is júzinde Senattyń qarsylyǵyn eńsere alýǵa múmkindik beriledi. О́z kezeginde, Senattyń ókilettigi – Konstıtýsııalyq sot pen Joǵarǵy Sot Keńesiniń tóraǵalary laýazymdaryna kandıdattardy bekitý quqyǵymen tolyqtyrylady. Budan bylaı Májilis, memlekettik bıýdjettiń atqarylý sapasyn da qadaǵalaıtyn bolady. Joǵarǵy aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy (bul jańa organ Parlamentke esep bermeıtin Esep komıtetiniń ornyna qurylady) jylyna eki ret tómengi palata aldynda esep beredi.
Bul úsh reforma, ári ulttyq, ári óńirlik deńgeıde de qazaqstandyqtardyń múddelerin barynsha tolyq kórsetetindeı. Sonymen qatar olar jan-jaqty, tutastaı taraptardy da qamtyp, esep berýge mindettilikti de arttyrady. Ekinshi jaǵynan, memlekettik bıliktiń birde-bir tarmaǵy – atqarýshy, zań shyǵarýshy, sot bıligi de «qasıetti sıyr» retinde qarastyrylatyn «qol tıgizbeıtin» ókimet bolmaýy kerek. Dál osy qaǵıdat barlyq deńgeıde keshendi reformalardy qamtamasyz etedi. Sonda ǵana Qazaqstan bıligi óz azamattarynyń memlekettik basqarýǵa qatysýyn meıilinshe qamtamasyz ete alady – tómengi satydan bastap, eń joǵarǵy deńgeıge deıin.
Áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerde eń jarqyny jáne kóńilge qýanysh uıalatatyny – sońǵy jyldary ázirlengen, biraq ótkenniń dana sheshimderine oraı da tabysty bola alǵan ekonomıkalyq saıasat baǵytynyń dáıektiligi. Turaqtylyq – júıelilikte bolǵandyqtan, Uly Dala eliniń túrli ekonomıkalyq sharalary osyǵan negizdelgen. Joldaýda ulttyq valıýtanyń (Qazaqstan teńgesiniń) turaqtylyǵyna jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de basa nazar aýdarylǵany – óte erekshe bir jaıt. Inflıasııa, ekonomıkalyq ósý, jumyspen qamtý jáne qarjylyq turaqtylyq sııaqty negizgi makroekonomıkalyq aınymaly shamalar – turaqty ekonomıkalyq bolashaqty qamtamasyz etý úshin Qazaqstanda tutas túrde jáne damýǵa basa kóńil aýdarý arqyly basqarylady.
Gýmanıtarlyq máselelerge keletin bolsaq, kelesi jarııalanǵan reformalar erekshe mańyzdy:
- adam quqyqtary ınstıtýttaryn nyǵaıtý;
- azamattardyń Konstıtýsııalyq sotqa tıisti talaptarmen júginý quqyǵy, ol osy ıdaranyń qurylýymen júzege asyrylady;
- QR azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly ekinshi fakýltatıvtik hattamaǵa qosylǵannan keıin, Qazaqstan basshylyǵynyń taǵy bir sheshýshi qadamy – ólim jazasyn, el Konstıtýsııasyna tıisti tolyqtyrýlar engizip, múlde alyp tastaý;
- alqabıler soty arqyly qazaqstandyqtardyń sot tóreligin júzege asyrýǵa qatysýyn keńeıtý;
- qazaqstandyq BAQ erkindigi men básekege qabilettiligin arttyrý;
- azamattyq qoǵamnyń rólin kúsheıtý jáne basqa da kóptegen ózgerister.
Jalpy, Qazaqstan Prezıdentiniń Qazaqstan halqyna Joldaýy aıasynda mynadaı tarmaqtardyń mańyzy zor:
- ol jan-jaqty bolyp tabylady jáne ekonomıka, saıasat jáne azamattyq bostandyqtardyń barlyq negizgi tustaryn qamtıdy;
- ol sabaqtastyq, júıelilik jáne turaqtylyqpen erekshelenetin qazaqtyń danyshpan kóshbasshylyq dástúrlerine negizdelgen;
- ol Prezıdent Q.Toqaevtyń batyl ári kóńilge qonymdy, ılanymdy saıasatyna oraı adam ómiriniń barlyq tustaryna shoǵyrlanyp, naqty is-áreketterge baǵyttalǵan.
Qazaqstan osy joldy jalǵastyra beretin bolsa, Ortalyq Azııadaǵy bul jetekshi memleket zamanaýı ult jáne ekonomıka retinde ósip, ilgerilemeli túrde damı beredi. Munyń bári tabandy jetekshilikten jáne kóregen kóshbasshylyqtan bastalady jáne bul Joldaý – sonyń jarqyn mysaly!
Izgi nıetpen, Jańa Qazaqstandy tezirek qurýǵa tilektespiz!
Ndıleka MANDELA,
Nelson Mandelanyń úlken nemeresi, T.Mandela Qorynyń qurýshysy jáne bas dırektory, G-Global Africa-nyń tóraıymy,
Sıýzan NOVELA,
T.Mandela Qorynyń jáne
G-Global Africa basqarmasynyń múshesi, Diplomatic Informer Magazine South Africa jýrnalynyń bas redaktory
OAR, Iohannesbýrg qalasy
2022 j. 19 naýryz
